Кіріспе

Кинодағы типік кейіпкер. Айналайын ойлы профессор – танымал көркем әдебиеттегі типік кейіпкер, көбінесе өте талантты ғалым ретінде бейнеленеді, оның академиялық қабілеті басқа салалардағы нашарлығымен қатар жүреді, осыдан ұмытшақтық пен қателіктер туындайды. Мұның бір себебі – аса талантты адамдардың қабілеттері тең бөлінбегендігі, олар өздерінің таңдаған саласында керемет болса, басқа қабілеттері бойынша орташа деңгейде болады. Басқаша айтсақ, олар оқу саласына соншалықты берілгендіктен, айналасындағы ортаны ұмытып кетеді. Бұл фраза ағылшын тілінде өз әлеміне шұғыл кіріп, айналасындағы жағдайды байқамайтын адамдарды сипаттау үшін де жиі қолданылады. Әдетте, профессорлар зерттеулеріне соншалықты беріліп кетеді де, басқа ештеңеге көңіл бөлмейді деген стереотип бар. Бұл архетип кейде ақылсыз ғалым бейнесімен араластырылады, көбінесе комедиялық эффект үшін, мысалы, Джерри Льюис фильміндегі "Жаңқа профессор" немесе Mortadelo y Filemón комикстері мен фильмдеріндегі Profesor Bacterio сияқты. Дегенмен, әдетте, айналайын ойлы профессорлар қасақана зиян келтірмейді, олар ұмытшақты және салмақты болады.

Нағыз ғалымдардың мысалдары

Архетип өте көне: ежелгі грек биографы Диоген Лаерций философ Талес түнде аспанға қарай бағытталған көздерімен жүріп, нәтижесінде құдыққа құлап кеткенін жазған. Томас Аквинский, Исаак Ньютон, Адам Смит, Андре Мари Ампер, Жак Адамар, Севаль Райт, Никола Тесла, Норберт Винер, Архимед, Пьер Кюри және Альберт Эйнштейн – бәрі де ойларымен сарылатын, академиялық зерттеулеріне ден қоймайтын ғалымдар саналды. Уильям Арчибальд Спунер, оның есімі Спунеризмге аталған, ойшаңдығымен және ерекшелігімен белгілі болды.

Шығармалық мысалдар

Шығармадағы ойшашы профессор көбінесе ғылым немесе инженерия колледжінің профессоры болады; фэнтези жанрында ұқсас кейіпкер сиқыршы ретінде көрінеді. Мәселен, «Тастағы қылыш» (әсіресе Disney нұсқасында) және «Гарри Поттер» сериясындағы Альбус Дамблдор Мерлиннің мінезін көрсетеді. «Болашаққа оралу» фильміндегі «Док» Эммет Браун – ойшаң ғалым-өнертапқыш кейіпкерінің мысалы. Ол ең жақын, эксцентрикті немесе ақылдан адасқан ретінде бейнеленеді. Тағы бір мысал – «Ойшаң профессор» фильміндегі басты кейіпкер және оның кем сәтті фильмге түсірілген қайталаулары, барлығы Сэмюэл В. Тейлордың «Гравитациялық жағдай» деген қысқа әңгімесіне негізделген. Телевизиядағы мысалдарға «Футурама» фильміндегі профессор Фарнсворт, «Симпсон» фильміндегі профессор Фринк, Fox телехикаясы «Фриндж» фильміндегі Уолтер Бишоп және «Сониктің оқиғалары» фильміндегі профессор фон Шлеммер жатады. «Зула патрулі» балалар сериясының кейіпкері Мулто да ойшаң профессордың мысалы. Леонард Вибберлидің «Бүркіреген тышқан» еңбегінде профессор Кокинц әдебиеттен алынған мысал. 1930 жылдары Норман Хантер жасаған профессор Бранэстаум архетиптің ертерек үлгісі, ал Жюль Верннің 1867 жылғы «Жоғалғандарды іздеу» романындағы Жак Паганель қазіргі әдебиеттегі архетиптің негізін салушысы болып саналады. «Чити-Чити-Банг-Банг» әңгімесінде профессор Карактакус Поттс ойшаң өнертапқыш ретінде танылады. Комикстердегі мысалдар: «Тинтиннің оқиғалары» комиксіндегі профессор Калькулус, «Баласыз қыз» комиксіндегі Эли Ион, британдық комикстегі профессор Руперт Аю және Marvel отбасылық комикстеріндегі профессор Эджвайз. «Half-Life» сагасындағы Исаак Клейнер, «Luigi's Mansion» сериясындағы профессор Э. Гадд және «Red Dead Redemption» ойынындағы профессор Гарольд Макдугал бейнеойындардағы мысалдар.