Қатыгез сөздер мен жалғандық туралы әңгіме

Кіріспе

Слэнговое бранное слово – Bullshit (также bullshite или bullcrap) – это распространенное английское бранное слово, которое можно сократить до эвфемизма «бык» или аббревиатуры B. S. В британском английском «bollocks» является сопоставимым бранным словом. Это в основном сленговый термин и ругательство, означающее «чушь», особенно в качестве упрека в ответ на общение или действия, которые кажутся обманчивыми, вводящими в заблуждение, неискренними, несправедливыми или ложными. Как и многие бранные слова, этот термин может использоваться как междометие или как многие другие части речи и может нести широкий спектр значений. Человека, который преуспевает в распространении чуши по определенной теме, иногда называют «мастером чуши», а не «лжецом». В философии и психологии познания термин «bullshit» иногда используется для обозначения утверждений, сделанных без особого внимания к правде, ясности или значению, отличая «bullshit» от преднамеренной, манипулятивной лжи, направленной на подрыв истины. В бизнесе и управлении предлагаются рекомендации по пониманию, распознаванию, реагированию и предотвращению чуши, чтобы подавить производство и распространение этой формы дезинформации на рабочем месте, в средствах массовой информации и обществе. В организациях чушь рассматривается как социальная практика, которой люди занимаются, чтобы стать частью речевого сообщества, решать вопросы в этом сообществе и укреплять свою идентичность. Исследования также разработали шкалу восприятия организационной чуши (OBPS), которая выявляет три фактора организационной чуши (отношение к правде, начальству и языку чуши), которые можно использовать для оценки восприятия масштабов организационной чуши на рабочем месте. Слово обычно используется в пренебрежительном смысле, но оно может подразумевать уважение к языковым навыкам или легкомыслию, среди прочих благонамеренных применений. В философии Гарри Франкфурт, среди прочих, проанализировал концепцию чуши как связанную с ложью, но отличную от нее;

Slang profane term
the expletive

Bullshit (also bullshite or bullcrap) is a common English expletive which may be shortened to the euphemism bull or the initialism B. S. In British English, "bollocks" is a comparable expletive. It is mostly a slang term and a profanity which means "nonsense", especially as a rebuke in response to communication or actions viewed as deceptive, misleading, disingenuous, unfair or false. As with many expletives, the term can be used as an interjection, or as many other parts of speech, and can carry a wide variety of meanings. A person who excels at communicating nonsense on a given subject is sometimes referred to as a "bullshit artist" instead of a "liar". In philosophy and psychology of cognition, the term "bullshit" is sometimes used to specifically refer to statements produced without particular concern for truth, clarity, or meaning, distinguishing "bullshit" from a deliberate, manipulative lie intended to subvert the truth. In business and management, guidance for comprehending, recognizing, acting on and preventing bullshit, are proposed for stifling the production and spread of this form of misrepresentation in the workplace, media and society. Within organizations bullshitting is considered to be a social practice that people engage with to become part of a speech community, to get things done in that community, and to reinforce their identity. Research has also produced the Organizational Bullshit Perception Scale (OBPS) that reveals three factors of organizational bullshit (regard for truth, the boss, and bullshit language) that can be used to gauge perceptions of the extent of organizational bullshit that exists in a workplace. The word is generally used in a depreciatory sense, but it may imply a measure of respect for language skills or frivolity, among various other benign usages. In philosophy, Harry Frankfurt, among others, analyzed the concept of bullshit as related to, but distinct from, lying;

As an exclamation, "Bullshit!" conveys a measure of dissatisfaction with something or someone, but this usage need not be a comment on the truth of the matter.

Как восклицание, «Bullshit!» выражает неудовлетворенность чем-то или кем-то, но это использование не обязательно является комментарием к истинности вопроса.

Этимология

"Бұл" сөзі, яғни мағынасыз әңгіме, 17 ғасырдан бастау алады, ал "бұллшит" термині 1915 жылдан бері британдық және американдық сленгте қолданылып келеді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғана кеңінен таралды. "Бұл" сөзінің өзі ежелгі француз тіліндегі "боле" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол "алдау, көсеу" деген мағынаны білдіреді.

Фактілерді растау

"Булшит" сөзі көбінесе шындық пен дәлдіктен гөрі тыңдаушылардың реакциясын ойлайтын адамдардың айтқан сөздерін сипаттау үшін қолданылады. Бір мәрте бұл сөздің өзі даулы жарнаманың бір бөлігі болған. 1980 жылғы АҚШ президенттік сайлау науқаны барысында Азаматтар партиясынан кандидат Барри Комоннер радио жарнама жасады, ол актердің "Булшит! Картер, Рейган және Андерсон – бәрі де жалған!" деп айтуымен басталды. NBC бұл жарнаманы осындай қатыгез тіл қолданғандықтан көрсетуден бас тартты, бірақ Комоннердің штабы Федералдық байланыс комиссиясына (Federal Communications Commission) шағымданып, жарнаманы өңдеусіз көрсетуге рұқсат алды.

Гарри Франкфурттың тұжырымдамасы

"Бұлшықет туралы" эссесінде (алғаш рет 1986 жылы жазылған, 2005 жылы монография ретінде жарияланған) Принстон университетінің философы Гарри Франкфурт бұлшықетті жалғандықтан ерекшеленетін өтірік түрі ретінде сипаттайды. Франкфурттың пікірінше, өтірік айтушы шындықты біледі және оған қызығушылық танытады, бірақ шындықты айтудың орнына қасақана жаңылыстыруға тырысады. Ал "бұлшықетші" шындыққа мән бермейді, тек "сөйлесіп отырған адамдардың пікірлері мен көзқарастарын өзгертуге" ұмтылады: text=Егер адам шындықты білемін деп ойламаса, өтірік айтуы мүмкін емес. Бұлшықет шығару үшін мұндай сенім қажет емес. Өтірік айтушы шындыққа жауап береді, сондықтан оған деген құрметі бар. Адал адам сөйлегенде, тек шындық деп санайтынын айтады; ал өтірік айтушы үшін оның мәлімдемелерін жалған деп санауы маңызды. Алайда, бұлшықетші үшін бұл барлық мүмкіндіктерден тыс: ол не шындықтың, не жалғандықтың жағында емес. Оның көзі адал адам мен өтірік айтушының көзі сияқты, тек оның айтқанын іске асыруға қызығушылық танытса ғана шындыққа қарамайды. Ол өзінің айтқан сөздерінің шындықты дұрыс бейнелейтініне мән бермейді. Ол оларды өз мақсатына сай таңдап алады немесе ойдан шығарып алады. Франкфурт бұл талдауды Людвиг Витгенштейннің "мағынасыз" сөздерге деген жек көруімен және "еркін әңгіме" деген танымал ұғыммен байланыстырады, онда сөйлеушілер ешқандай міндеттемесіз ерекше көзқарастарды сынап көруі мүмкін. Ол қазіргі қоғамдағы "бұлшықеттің" кең таралуына (сол кезде) академиядағы постмодернизм мен антиреализмнің өркендеуіне кінәлайды. Джеральд Коэн "Бұлшықетке тереңірек" еңбегінде Франкфурт сипаттаған "бұлшықет" түрін "анықталмайтын түсініксіздік" деп атаған түрімен салыстырды (яғни, мағыналы және шыншыл болып көрінетін, бірақ мағынаға ие бола алмайтын мағынасыз сөз). Коэн мұндай бұлшықет кездейсоқ немесе қасақана жасалуы мүмкін екенін, бірақ академиялық ортада (ол "академиялық бұлшықет" деп атайды) одан да көп таралғанын айтады. Коэннің пікірінше, адал адам көптеген ақымақтықтарды ойсыз шығаруы мүмкін немесе басқаларды алдау ниеті болмаса, өтірік сөздерді қайталап, алданып қалуы мүмкін. Алайда, ол "мақсатты бұлшықетшілерді" олардың айтқандарын түсініксіз етуді қалаған жағдайларда, мысалы, әсер ету үшін немесе мәлімдемеге жалған қолдау көрсету үшін "анықталмайтын түсініксіздікті" (яғни Коэннің бұлшықетін) қасақана шығаратын адамдар деп анықтады (133-бет). Коэн Алан Сокальдың "Шектерді бұзу" еңбегін қасақана бұлшықеттің мысалы ретінде келтіреді (яғни, "мақсатты бұлшықет"). Шындығында, Сокаль оны жасаудың мақсаты оның мақаласын жариялауға келіскен "постмодернист" редакторлардың ақымақтық пен ақыл-ойды ажырата алмайтынын көрсету болды, соның салдарынан олардың саласы "бұлшықет" екенін көрсету.

In his essay On Bullshit (originally written in 1986, and published as a monograph in 2005), philosopher Harry Frankfurt of Princeton University characterizes bullshit as a form of falsehood distinct from lying. The liar, Frankfurt holds, knows and cares about the truth, but deliberately sets out to mislead instead of telling the truth. The "bullshitter", on the other hand, does not care about the truth and is only seeking "to manipulate the opinions and the attitudes of those to whom they speak":

text=It is impossible for someone to lie unless he thinks he knows the truth. Producing bullshit requires no such conviction. A person who lies is thereby responding to the truth, and he is to that extent respectful of it. When an honest man speaks, he says only what he believes to be true; and for the liar, it is correspondingly indispensable that he considers his statements to be false. For the bullshitter, however, all these bets are off: he is neither on the side of the true nor on the side of the false. His eye is not on the facts at all, as the eyes of the honest man and of the liar are, except insofar as they may be pertinent to his interest in getting away with what he says. He does not care whether the things he says describe reality correctly. He just picks them out, or makes them up, to suit his purpose. Frankfurt connects this analysis of bullshit with Ludwig Wittgenstein's disdain of "non sense" talk and with the popular concept of a "bull session", in which speakers may try out unusual views without commitment. He fixes the blame for the prevalence of "bullshit" in modern society upon the (at that time) growing influence of postmodernism and anti realism in academia Gerald Cohen, in "Deeper into Bullshit", contrasted the kind of "bullshit" Frankfurt describes with a type he referred to as "unclarifiable unclarity" (i. e., nonsensical discourse presented as coherent and sincere but is incapable of being meaningful). Cohen points out that this sort of bullshit can be produced either accidentally or deliberately, but is especially prevalent in academia (what he calls "academic bullshit"). According to Cohen, a sincere person might be disposed to produce a large amount of nonsense unintentionally or be deceived by and innocently repeat a piece of bullshit without intent to deceive others. However, he defined "aim bullshitters" as those who intentionally produce "unclarifiable unclarity" (i. e., Cohen bullshit) in situations "when they have reason to want what they say to be unintelligible, for example, in order to impress, or in order to give spurious support to a claim" (p. 133). Cohen gives the example of Alan Sokal's "Transgressing the Boundaries" as a piece of deliberate bullshit (i. e., "aim bullshitting"). Indeed, Sokal's aim in creating it was to show that the "postmodernist" editors who accepted his paper for publication could not distinguish nonsense from sense, and thereby by implication that their field was "bullshit".

Дэвид Грейбердің заманауи экономикадағы "бос жұмыс" теориясы

Антрополог Дэвид Грейбердің "Булшит жұмыс: Теория" кітабы мағынасыз жұмыстардың болуын және қоғамға тигізетін зиянын дәлелдейді. Ол қоғамдағы жұмыстың жартысынан астамы бекер екенін, және бұл адамның психологиясына зиян келтіреді деп санайды.

Білім беру мен ойлау - бос сөзге қарсы иммундау

Брандолини заңы, сондай-ақ "қауырсықтың асимметриялық принципі" деп те аталады, мынадай тұжырымды ұстанады: "қауырсықты жоққа шығаруға жұмсалатын энергия мөлшері оны жасауға жұмсалатын энергиядан бірнеше есе артық". Бұл шындық жалпы алғанда, жалған ақпаратқа қарсы күрес "тікелей қақтығыс" арқылы жүргізілуі керек екенін, ал жалған ақпаратқа сенуге қарсы үлкен күрес алдын алу шараларысыз жеңіске жете алмайтынын көрсетеді. Адамдар өз ойларында қатып қалғаннан кейін, олардың сенімдерін өзгерту өте қиын. Бастапқыда жалған сенімге қарсы иммунитетті қалыптастыру – ұзақ мерзімді перспективада тиімді стратегия. Доктор Франкфурттан шамамен 20 жыл бұрын Нью-Йорк университетінің профессоры Нил Постман 1969 жылы Вашингтонда өткен Ағылшын тілі мұғалімдерінің ұлттық конференциясында "Қауырсық және оны анықтау өнері" тақырыбында баяндама жасады. Ол тыңдаушыларына "балалардың қауырсықты анықтау қабілетін дамытуға көмектесу кез келген басқа білім беру мақсатынан басым болуы керек" деді. Вашингтон университетінің биологы Карл Бергстром және профессор Жевин Вест "Қауырсыққа шақыру: Цифрлық әлемде деректерді негіздеу" атты колледж курсын ашты. Содан кейін олар "Calling Bullshit" веб-сайтын іске қосты және осы атпен кітап жариялады.

Психологиялық зерттеу объектісі ретінде

Бұрын бұрмалау мен бұрмалауды ғылыми тұрғыдан зерттеуге әрекеттер жасалғанмен, 2015 жылға дейін ол когнитивтік ғалымдар арасында зерттеудің легитимді саласы ретінде назар аударған жоқ. Осы жылы доктор Гордон Пенникук (сол кезде әлі аспирант) және Ватерлоо университетіндегі әріптестері «Бұрмалауға бейімділік шкаласын» (BSR) жасады – нақты бір түріне бейімділікті анықтауға арналған сауалнама, оны олар «жалған тереңдіктегі бұрмалау» деп атады. Шындығында, кейбір мамандар әлеуметтік желілер бұрмалау үшін өте қолайлы ортаны ұсынады деп санайды, себебі ол әртүрлі тақырыптар бойынша өз пікірін білдіруге қоғамдық қысымды және жасырындықты біріктіреді, бұл белгілі бір деңгейде әлеуметтік «кешірімге» мүмкіндік береді. 2008 жылы Белфасттағы Queen’s University зерттеушілерінің мәлімдемесіне сәйкес: «Жалпыға тараған және бөлінген әлеуметтік желілер жүйесі мен интернетке үлкен үңілу деңгейі қоғамдық өмірге бұрмалау мен жалғанды айтуға мүмкіндік береді, бұл 30 жыл бұрын елестете алмайтын деңгейде». Соңғы кезде зерттеушілер бұрмалауға бейімділікті анықтаудағы Дunning-Kruger эффектінің бір түрін анықтады, оны «бұрмалауды түсінбеу» деп атады. Зерттеушілер бұрмалауды анықтаудағы ең нашар нәтиже көрсеткен адамдар өздерінің бұрмалауды анықтау қабілеттеріне ғана емес, сонымен қатар орташа адамнан жақсырақ анықтайтындарына сенгенін анықтады (яғни, олардың бұрмалауды түсінбеуі бар). Керісінше, бұрмалауды жақсы анықтайтындар өздерінің қабілеттеріне сенімсіздікпен қарады және орташа адамнан нашаррақ екенін мойындады. Зерттеушілер жоғары нәтиже көрсеткендер арасындағы осы сенімсіздікке «көру қабілетінің жоқтығы» деп атады. Бұрмалау туралы алғашқы ғылыми жұмыстардың көп бөлігі оған бейім адамдарға («бұрмалауға ұшырағандар») бағытталғандықтан, кейбір зерттеушілер оны жасауға бейім адамдарға («бұрмалаушылар») назар аударды. Мысалы, 2021 жылы Ватерлоо университетінің зерттеу тобы «Бұрмалау жиілігі шкаласын» (BSF) жасады, ол бұрмалаудың екі түрін өлшейді: «көндіруші» және «қиыстырушы». Олар «көндіруші бұрмалауды» басқаларды таң қалдыру, көндіру немесе білім, идеялар, көзқарастар, дағдылар немесе құзырет туралы бұрмалау арқылы олармен үйлесу мақсатында қолданылатын риторикалық стратегия ретінде анықтады. «Киыстырушы бұрмалау» дегеніміз – өзіне немесе басқаларға репутациялық зиян келтіруі мүмкін тікелей жауаптардан қашу үшін сұрақтарға «маңызсыз шындықтарды» беру арқылы қолданылатын стратегия. Осы нәтижелерге сүйене отырып, зерттеушілер «бұрмалаушыны бұрмалау мүмкін емес» деген кең таралған мәтелді де сынап көрді. Осы мақсатта олар Бұрмалау жиілігі шкаласы (BSF) көрсеткіштері мен жалған тереңдіктегі бұрмалауға, псевдоғылыми бұрмалауға және жалған жаңалықтарға бейімділікті өлшеу көрсеткіштері арасындағы байланысты зерттеді. Олар «көндіруші бұрмалау» деңгейінің жоғары көрсеткіштерінің үш түрлі «бұрмалауға бейімділік» деңгейімен оң байланыста екенін анықтады. Басқаша айтқанда, басқаларды көндіруге бейім адамдар көндіруге бейім бұрмалауға да бейім, яғни бұрмалаушыны бұрмалауға болады.

Although attempts had been made in the past to examine bullshit and bullshitting from a scientific perspective, it did not gain attention among cognitive scientists as a legitimate area of research until 2015 when Dr. Gordon Pennycook (still a graduate student at that time) and his colleagues at University of Waterloo developed the "Bullshit Receptivity Scale" (BSR), a questionnaire designed to quantify receptivity to a particular kind of bullshit that they called "pseudo profound bullshit". Indeed, some have theorized that social media offers a prime environment for bullshitting as it combines the social pressure to offer one's opinions on a wide variety of topics along with an anonymity that arguably provides a social “pass”. According to researchers from Queen’s University in Belfast (2008): “along with a pervasive and balkanized social media ecosystem and high internet immersion, public life provides abundant opportunities to bullshit and lie on a scale we could have scarcely credited 30 years ago”. More recently, researchers have identified a type of Dunning Kruger Effect for bullshit receptivity called the "bullshit blind spot." The researchers found that those who were the worst at detecting bullshit were not only grossly overconfident in their BS detection abilities but also believed that they were better at detecting it than the average person (i. e., they have a bullshit blind spot). Conversely, those who were the best at detecting bullshit were not only underconfident in their abilities, they also believed they were somewhat worse at detecting it than the average person. The researchers referred to this underconfidence bias among the high performers as "bullshit blindsight." Given that much of the early scientific work on bullshit focused on those more likely to fall for it (i. e., the "bullshittees"), some researchers have turned their attention to examining those more likely to produce it (i. e., the "bullshitters"). For example, in 2021, a research team at the University of Waterloo developed the "Bullshitting Frequency Scale" (BSF) which measures two types of bullshitting: "persuasive" and "evasive". They defined "persuasive bullshitting" as a rhetorical strategy intended to impress, persuade, or otherwise fit in with others by bullshitting about one's knowledge, ideas, attitudes, skills, or competence. "Evasive bullshitting" refers to an evasive rhetorical strategy in which one provides "non relevant truths" in response to inquiries when direct answers could result in reputational harm for oneself or others. Building on these findings, the researchers also tested the familiar adage that “you can’t bullshit a bullshitter”. To do so, they explored associations between scores on the Bullshitting Frequency Scale (BSF) and performance on measures of receptivity to pseudo profound bullshit, pseudoscientific bullshit, and fake news. They found that higher scores of "persuasive bullshitting" positively predicted scores for all three types of "bullshit receptivity". In other words, those who are most likely to persuasively bullshit others are in turn more likely to believe persuasive bullshit, suggesting that you can indeed bullshit a bullshitter after all.

Күнделікті тілде

Академиялық ортадан тыс, Солтүстік Америка ағылшын тілінде еркін сөйлейтіндер арасында, "болшит" сөзі ыңғайсыздық, наразылықты білдіру үшін немесе жағдайдың әділетсіздігіне назар аудару үшін қолданылады. Бұл сөздің 20 ғасырда қолданыла бастаған бұл халықтық мағынасында, "болшит" екінші адамның айтқанына шындық бағасын бермейді. Ол тек сөйлеушіге ұнамайтын және өзгерте алмайтын нәрсені көрсетеді. Бостон, Массачусетс аймағындағы ағылшын тілінде "bullshit" сөзі ашулы немесе ренжігендікті білдіру үшін сын есім ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы: "Біреу менің орнымда тұрақтап қойғаннан кейін мен қатты ашуландым".

Танымал мәдениетте

"Showtime" телехикаясы "Пенн мен Теллер: Сасқандық!" көптеген кең таралған сенімдерді жоққа шығарады және жиі белгілі бір адамдардың сөздерін сынап бағалайды. Пенн Жилеттің айтуынша, есім осылай таңдалған, себебі біреуді жалғаншы деп айтсаңыз, сізді сотқа шақыруы мүмкін, бірақ олардың сасқаны туралы айтсаңыз, онда шақыра алмайды. "Channel 4" телеарнасының "Соңғы аяқ" сериалындағы әдеттегі әзіл бойынша, жүргізуші Адам Хиллз өзінің үстелінде "сасқандық түймелері" жинағын ұстайды, олар тиісті жағдай туғанда басылады. Осылай істеген кезде, дыбыс жүйесі "сасқандық" деген сөзді ойнатады. Бұл әдетте атақты қонақтардың дауыстарымен бағдарламаланады, ал "Халықтың сасқандық түймесі" бұрынғы көрермендердің біріккен дауыстарымен бағдарламаланады. Архимедтің траммелінен жасалған ағаш үлгілері "сасқандық ұнтақтағыштары" деген атпен жаңалық ретінде сатылады. "NoBull" атты американдық спорттық киім компаниясы өзінің атында осы тіркеске сілтеме жасайды.