Кіріспе

Мерфи заңы – әдетте: "Қате болуы мүмкін нәрсе, міндетті түрде қате болады" деп айтылатын мақал-мәтел немесе афоризм. Кейбір түсіндірмелерде ол "Қате болуы мүмкін нәрсе қате болады, және ең қолайсыз сәтте" деп толықтырылады. Осыған ұқсас тұжырымдар мен ойлар тарих бойы айтылғанмен, заңның өзі американдық аэроғарыш инженері Эдвард А. Мерфи кіші жасаған және оның атымен аталған. Оның нақты қалай пайда болғаны туралы пікірлер әртүрлі, бірақ көпшілік оның 1948 және 1949 жылдар аралығында ракеталық шанамен жүргізілген сынақтар кезіндегі апаттан кейін Мерфи мен оның командасынан туындағанын қабылдайды. Ал заңды алғаш рет сынақ жобасының жетекшісі Джон Стапп келесі баспасөз мәслихатында жариялады. Мерфидің бастапқы сөзі – "Егер бір нәрсені істеудің екі немесе одан көп жолы болса, және олардың біреуі апатқа алып келсе, онда біреу міндетті түрде сол жолды таңдайды" деген сақтық шарасы болды. Заң 1970-ші жылдардың соңында Артур Блохтың 1977 жылы жарық көрген "Мерфи заңы және нәрселердің дұрыс болмауының басқа да себептері" кітабы арқылы кеңінен танымал болды, онда заңның басқа да түрлері мен салдары келтірілген. Содан бері Мерфи заңы танымал (бірақ кейде дұрыс қолданылмайтын) мақал ретінде қалып келді, бірақ оның дұрыстығы ғалымдар тарапынан күмәндануға ұшырады. Осыған ұқсас "заңдарға" Сод заңы, Финагл заңы және Йхпрум заңы жатады.

Тарих

Ғаламның күрделілігі ұзақтан бері әртүрлі пікірталдардың нысаны болды, ал Мерфи заңының қазіргі түріне дейінгі алғышарттары көптеп кездеседі. Роберт Мэтьюс 1997 жылы «Scientific American» журналында жариялаған мақаласында «Мерфи заңы» атауы 1949 жылы пайда болғанын, бірақ мұндай түсінік адамдарға одан бұрыннан мәлім болғанын айтады. Ричард Родстың сөзінше, Мэтьюс: «Мерфи заңының кең таралған нұсқасы 50 жылға жуық емес, бірақ оның түпкі идеясы ғасырлар бойы қалыптасқан. [ ] Мерфи заңының қазіргі нұсқасы 1949 жылы АҚШ Әуе күштерінің ұшқыштарға қарқынды тоқтатудың әсерін зерттеу жұмысында пайда болды». Мэтьюс Эдвард А. Мерфи-младшийдің осы заңның авторы екенін, бірақ оның бастапқы ойы кейіннен өзгеше формаға енгендіктен, қазіргі түрі оның айтқан сөзінен мүлдем басқаша екенін түсіндіреді. Мерфи заңының шығу тегін зерттеумен Америкалық диалект қоғамының (ADS) мүшелері айналысты. Математик Август Де Морган 1866 жылдың 23 маусымында былай деп жазды: «Бірінші тәжірибе теорияның шындығын көрсетеді, тәжірибе оны растайды, егер жеткілікті сынақтар жасасақ, кез келген нәрсе орын алуы мүмкін». Кейінгі жарияланымдарда «не болса, соның бәрі болады» деген сөз тіркесі кейде «Мерфи заңы» деп аталады, бұл «Мерфи» есімі «Де Морган» есімінен жаңылыс еске түскен болуы мүмкін деген жорамал тудырады. ADS мүшесі Стивен Горансон заңның әлі де толыққанды дамымаған немесе осы атаумен таныс емес нұсқасын Альфред Холттың 1877 жылғы инженерлік қоғамның мәжілісіндегі баяндамасында тапты. Теңізде не нәрсе жұмыс істемейтін болса, ерте не кеш болады, сондықтан иелерінің қауіпсіздікке басымдық беруі таңқаларлық емес. Қарапайымдылықтың артықшылықтарына жеткілікті мән беру қажет. Машиналарды жоспарлау кезінде адам факторын ескермеуге болмайды. Назар аудару үшін, қозғалтқыш инженердің оған қызығушылық танытуына мүмкіндік беруі керек. ADS мүшесі Билл Муллинс осы афоризмнің сахналық өнерге қатысты сәл кеңейтілген нұсқасын тапты. Британдық сахналық әртіс Невил Маскелин 1908 жылы былай деп жазды: Кез келген ерекше жағдайда, мысалы, сиқырлы әсерді алғаш рет көпшілік алдында көрсетуде, дұрыс емес нәрселердің бәрі дұрыс емес болады – бұл барлық адамдарға ортақ тәжірибе. Бұл жағдайды материяның зұлымдығымен немесе жансыз заттардың толық бұзылуымен байланыстыруға болады, себебі асығу, уайым немесе басқа да себептерге байланысты бұл факт өзгермейді. 1948 жылы юморист Пол Дженнингс «жансыз заттардың көрінеу кекшіл мінез-құлқын» сипаттау үшін «қарсылық» және «экзистенциализм» сөздерінен жасалған әзілді терминді, яғни «қарсылық» терминін ойлап тапты. Бұл жерде проблема тудыратын заттар (жоғалған кілттер немесе қашып кеткен секіріп тұрған доп сияқты) адамдарға қатысты жоғары дәрежеде қаскөйлік көрсетеді. 1952 жылы Джон Сак тау-кеншілдік кітабына жазған «Қырғыншы: Ерупаяға көтерілу» деген мақаласында «қате болатынның бәрі де болады» деген қағиданы «тау-кеншілердің ежелгі мақалы» деп сипаттады.

Мерфимен байланысы

Көп жылдар өткен соң түрлі қатысушылардың әртүрлі естеліктері Мерфи заңы деген сөзді кім алғаш айтқанын нақты анықтау мүмкін емес етеді. Заңның атауы АҚШ Әуе күштерінің (USAF) капитаны және авиациялық инженер Эдвард А. Мерфи жасаған жаңа өлшеу құралдарын қолдануға тырысудан туындаған. Бұл сөз тіркесі Мерфидің құралдары жұмыс істемеген кезде айтқан сөзіне жағымсыз реакция ретінде туды және кейіннен бірнеше айдан соң Джон Стапптың, USAF полковнигі және ұшу хирургінің 1950 жылдары өткізген алғашқы (көптеген) баспасөз конференцияларына дейін қазіргі түріне келді. 1948-1949 жылдары Стапп жылдамдық төмендеу кезінде адамның g күштеріне төзімділігін сынау мақсатында Muroc Army Air Field (кейін Эдвардс Әуе күштері базасы деп аталды) базасында MX981 зерттеу жобасын басқарды. Сынақтарда теміржолға орнатылған, соңында гидравликалық тежегіштері бар зымыран шанағы қолданылды. Алғашқы сынақтарда адамға ұқсас сынақ манекені орындыққа бекітілді, бірақ кейінгі сынақтарды сол кездегі USAF капитаны Стапп жүргізді. Сынақтар кезінде Капитан Стапптың сезінетін g күштерін өлшеуге қолданылатын құралдардың дәлдігі туралы сұрақтар туды. Эдвард Мерфи Стапптың белбеуін ұстап тұратын тіреулерге бекітілген электронды кернеу өлшегіштерді пайдаланып, оның жылдамдық төмендеуінен туындаған күшті өлшеуді ұсынды. Мерфи осыған ұқсас зерттеулерді қолдау үшін жоғары жылдамдықты центрифугаларды қолданып, g күштерін жасады. Бұл әдісті сынақтан өткізу кезінде шимпанзе пайдаланылды, шамамен 1949 жылдың маусымында Мерфидің ассистенті арматураны сымдармен жалғады және зымыран шанағы ұшырылды. Сенсорлар нөлдік көрсеткіш көрсетті, бірақ олар дұрыс орнатылмағаны, кейбір сенсорлар кері жалғанғаны анық болды. Осы сәтте ренжіді Мерфи мәлімдеме жасады, оған сенсорлық орнатуды калибрлеу және сынау үшін уақыт пен мүмкіндік берілсе де, ол одан бас тартты, MX981 командасымен дұрыс емес қадаммен бастады. Сол кезде болған реактивті қозғалтқыш зертханасының инженері және сапаны қамтамасыз ету жөніндегі менеджері Джордж Э. Николс сұхбатында Мерфи сынақтан кейін ассистентін кінәлағанын еске алды: «Егер ол жігіт қателік жасауға мүмкіндігі болса, ол оны жасайды». Атом энергиясы жөніндегі комиссияның төрағасы Льюис Штраус 1955 жылғы 12 ақпанда Чикаго Daily Tribune газетінде: «Мен бұған Штраус заңы деп аталады деп үміттенемін. Оны былай түсіндіруге болады: егер жаман нәрсе болуы мүмкін болса, ол, әдетте, болады» деген сөздерін келтірді. Артур Блох өзінің Мерфи заңының бірінші томында (1977) және жағдайдың нашарлауының басқа да себептері туралы сериясында Николстен алған хатты басып шығарды, ол 1949 жылы Эдвардс Әуе күштері базасында болған оқиғаны еске алды, оның айтуынша, бұл Мерфи заңының бастауы және Стапп алғаш рет жариялаған. Хаттан үзінді: Заңның есімін Капитан Э. Мерфи алып жүрді, ол Райт Әуе кемелері зертханасының инженер-конструкторы. Белдікті трансдьюсердің жұмыс істемеуіне байланысты, сымдау қателігінен туындаған көңілінің толуынан ол «Егер оны дұрыс істеуге мүмкіндік болса, ол оны дұрыс істемейді» деп айтты, ол Лабораториядағы көпірлерді сымдаған техникке сілтеме жасады. Мен осы мәлімдемеге және оған байланысты нұсқаларға Мерфи заңы деген ат бердім.

Заңның өзгеруі (көріністері)

Мёрфи заңы алғаш ресми түрде жарияланғалы бері, аэроғарыш инженериясымен байланысты әртүрлі техникалық салаларға жылдам тарады. Көп ұзамай, заңның әртүрлі нұсқалары түрлі тақырыптар мен мәселелерге қатысты қолданыла бастады және уақыт өте келе өзгеріп, халықтың санасына енді. Артур Блох Мёрфи заңының және оның түрлерінің көптеген кітаптарын жинақтап шығарды, алғашқысы – «Мёрфи заңы және нәрселердің қате болуының басқа да себептері», ол бірнеше рет қайта басылды және жаңаланды. «Мерфи ханымның заңы» – Мёрфи заңының бір салдары, ол «Мерфи мырза қаладан кеткен кезде, не нәрсе қате болуы мүмкін болса, міндетті түрде қате болады» дейді. Бұл термин кейде түпнұсқа заңмен немесе Эдвард Мерфимен тікелей байланысы жоқ, бірақ оны заңның мәселесіндегі сарапшы ретінде қарастыратын, қысқа, ирониялық, әзіл-қалжыңды ережелерді сипаттау үшін қолданылады. Мұндай «Мёрфи заңдарының» мысалдарына әскери тактика, технология, махаббат, әлеуметтік қарым-қатынастар, ғылыми зерттеулер және бизнес салалары жатады.