Критикалық ойлау
-
Шындық емес деректер және фактлеттер туралы
Фактоид: өнеміздік немесе тривиалды ақпарат. Норман Мейлер 1973 ж. бұл терминнің авторы, шындық емес деректерді сипаттау үшін қолданылады.
-
Қате ғылыми деректер және зерттеулер
Жалған ғылым – бұрмаланған зерттеулер, деректер. Саяси, идеологиялық немесе қаржылық мүдделермен туындаған ғылыми алаяқтық туралы ақпарат.
-
Қарапайым емес сұрақтар мен жасырылған пікірлер
Жүктемелі сұрақтар: жауапты манипуляциялайтын, көтерілген сұрақтардағы жасырын болжамдар. Логикалық қатеден қалай қорғануға болады? Біліңіз!
-
Кездейсоқ табыс немесе сәтті жағдай
Александр Флемингтің пенициллин ашуы – сәтті кездейсоқтық мысалы. «Сәтті кездейсоқтық» тарихы, ғылыми жаңалықтар мен өнімдерді табудағы маңызды рөлі.
-
Қатыгез сөздер мен жалғандық туралы әңгіме
Ағылшын тіліндегі "bullshit" сөзінің мағынасы, қолданылуы, философиядағы тұжырымдамасы. Қазақша түсіндірме, синонимдер мен мағыналық айырмашылықтар.
-
Қателік болатын нәрсе, бола береді заңы
Мерфи заңы: Не нәрсе жұлып тұрса, сол жұлып кетеді. Американдық инженер Э. Мерфи жасаған, қателіктерді болдырмауға бағытталған кең таралған нақыл.
-
Халық психологиясы: түсініктер мен теориялар
Популярлы психология – адам психикасы мен мінез-құлқы туралы халық арасында кең таралған, ғылыми негізделмеген түсініктер. Психологтардың кеңесі, өзін-өзі дамыту.
-
Көзді ашатын қателік: Тек бастауын қарастырушылық
Жалғандық қатесі: пікірлер мазмұнына емес, көзіне қарай қабылдануы. Бұл логикалық қателік аргументтің мәнін бағалауға кедерілдіреді. Пікірді дұрыс бағалаңыз!
-
Құралға шамадан тыс тәуелділік
Құралға шамадан тыс тәуелділік – «Алтын балға» когнитивтік бұрмалауы. А.Маслоу айтқандай, бір ғана құрал болса, барлығын шегедей көруге ұмтыласыз. Психология, шешім қабылдау.
-
Жаңалыққа сүйену қатесі
Жаңалыққа шақыру – дәлелсіз жаңа нәрсені дұрыс деп алға тарту қатесі. Бұл жаңылыс ескіге қарағанда жаңаның артықшылығын дәлелсіз мойндаумен байланысты.
-
Қателіктердің байланысты шатасуы
Қате пікір: Топтық қателік – жалған қорытындыға келтіретін логикалық қате. Объектілердің бір топқа жатуы олардың қасиеттерін бірдей етеді деген дұрыс емес тұжырым.
-
Қалыпты қабылдаулар мен пікірлер
Қалыпты қабылдау – сарапшылар мен қоғамның қабылдаған жалпы түсініктер жиынтығы. Бұл ақиқат емес, жаңа ойларға кедергі келтіруі мүмкін.
-
Қауесеттің табиғаты мен таралуы
Қалтақ – растығы дәлелденбеген хабар, әңгіме. Әлеуметтік ғылымдарда, психологияда және коммуникацияда қарастырылады. Дезинформациядан өзгеше.
-
Қолды қимылдату арқылы мағынасыз әрекет жасау
Жалған әрекеттер, сөздермен алдау, нақты нәтижесіз көріну – «hand waving» дегеніміз не? Мағынасы, қолданылуы, мысалдары мен тұжырымдамасы туралы біліңіз.
-
Білімсіздік: мәні, түрлері және салдары
Білімсіздік – түсініксіздік, ақпараттан хабарсыздық. Агнотология, білімсіздіктің түрлері (фактылық, объектілік, техникалық) және оның салдары туралы мақала.
-
Толық емес дәлелдердің қателігі
Жалған дәлелдеме: Нақты деректерді таңдап көрсету, маңызды фактілерді жасыру арқылы пікірді қолдау. Сақты болыңыз, бұл логикалық қате!
-
Ғылымды саяси мақсаттарға пайдалану
Ғылымды саяси мақсаттарға пайдалану – зерттеу нәтижелерін өзгерту, ғылыми ақпаратты манипуляциялау. Бұл ғылыми тәуелсіздікке қауіпті, қоғамдық пікірге әсер етеді.
-
Жасырын жоққа шығару тәсілі
Жасырын жауап: «Жоқ» деу сияқты көрінетін, бірақ шындықты нақты жоққа шығармайтын сөздер. Саясатта жиі қолданылады, өтірік емес, ақпаратты жасыру.
-
Қаруға Қарсы Көңіс: Қару Бақылау туралы Естігендеріңіздің Көпшілігі Қате
Қару туралы баяндамаларға қарсы: Джон Лотттың кітабы қару бақылау туралы жиі кездесетін қате пікірлерді ашады. Жасырылған қару тасу мәселесі де қарастырылады.
-
Техас мергеншісінің қатесі
Техас мергенші қатесі: деректердегі айырмашылықты елемеу, ұқсастыққа артық көңіл бөлу арқылы жалған қорытындыға келу. Статистикалық жаңылыс, ақиқатты бұрмалау.
-
Күрделі нәрсені жеңілдету арқылы оқыту
Балдарға қарапайым түсіндіру – күрделі тақырыптарды оқуға жеңілдету тәсілі. Білім берудегі бұл әдіс алғашқы түсінік қалыптастыруға көмектеседі.
-
Соқырлық пен Кездейсоқтық: Өмір мен Нарықтағы Тағдырдың Жасырын Ролі
Нәсім Николас Талебтің «Кездейсоқтықтан жаңылысу» кітабы: өмір мен нарықтағы мүмкіндік пен тәуекелді талдайды. «Incerto» философиялық эссе сериясының бірінші бөлігі.
-
Жон Аллен Паулос: Математик, жазушы және сандық сауаттылықтың жақтаушысы
Джон Аллен Паулос – америкалық математик, жазушы, сандық сауаттылықтың маңыздылығын насихаттайды. Сандар, ықтималдық, логика туралы жазады.
-
Көздің сенімділігі және ақпараттың қайнасы
Көзқарас сенімділігі: Аристотельдің риторикасы, Ethos, Pathos, Logos тұжырымдары. Қайнардың сенімділігі, көндіру тәсілдері, логикалық дәлелдер туралы ақпарат.
-
Жалған ғылым: Ақылсыздықтан алаяқтыққа дейін
«Voodoo Science» кітабында Роберт Парк ғылыми әдіске сай келмейтін зерттеулерді сынап, жалған ғылымның түрлерін ашады. Ғылымға сенудегі субъективтілік талданған.
-
Тарихшының жаңылысы: Кешегі шешімдерді қазіргі көзқараспен бағалау қатесі
Тарихшының жаңылысы: өткен шешімдерді қазіргі көзқараспен бағалау қатесі. Маңызды түсініктер, себептері мен тарихы туралы біліңіз.
-
Сандық деректегі қателік және нақтылықтың шамадан тыс көрсетілуі
Сандық деректегі қателіктер: жалған дәлдік, қате көрсетілім, дәлдік бұрмалаушылық. Деректерді нақтырақ көрсету қате пікірге әкелуі мүмкін.🔍📊
-
Фильмдегі шатақ профессор бейнесі
Фильмдегі ұмытшақ профессор бейнесі: талантты ғалымның күнделікті өмірдегі шатақтығы, зейінсіздігі. Стереотиптер, зеректілік және айналадағы ортаға немқұрайлылық.
-
Статистиканы қате пайдалану және оның салдары
Статистиканы қате пайдалану – жалған мәлімдемелерге әкелуі мүмкін. Статистикалық қателер мен оның себептерін біліңіз. Дұрыс деректерді талдау маңызды!
-
Оқиғадан кейінгі түсіндірулер мен болжамдар
Постдикция: құбылыстарды кейіннен түсіндіру, болжамдарды дәлелдеу тәсілі. Паранормальдық сынақ, діни болжамдар, нақтылық жоқтығы туралы біліңіз.
-
Пікір: анықтама, түрлері және маңызы
Пікір – нақты факт емес, жеке ой, бағалау. Фактілерді пікірден ажырату, аргументтерді түсіну үшін маңызды. Пікірді дәлелдермен негіздеуге болады.
-
Қауымдық Сандықтар мен Ұжымдық Ұқыпсыздық
«Толпадағы ақылсыздық» – 1841 ж. Шарль Маккейдің халық психологиясы, экономикалық көпіршіктер, алхимия, сенімдер талқыланатын құнды еңбек.
-
Қате мәлімдемелер мен шындық арасындағы қайшылықтар
Қате мәлімдеме – шындыққа сай келмейтін, жалған ақпарат. Дезинформация, қате түсініктер, жалғандықтан туындайды. Мағынасы, түрлері туралы біліңіз.
-
Шындыққа немқұрайлылық: Гарри Франкфурттың «Қаңқу» туралы эссесі
Гарри Франкфурттың «Шындықсыз сөздер» еңбегі – шындыққа немқұрайлылықпен сөйлеуді, яғни «bullshit» құбылысын философиялық талдау. Өтініш, мақалаға назар аударыңыз.
-
Barometer question
-
Қорқыныш мәдениеті мен ақиқатты іздеуші ғалым
Қорқыныш мәдениеті: Америкалықтардың көптеген қорқынышы негіссіз екенін социолог Барри Гласснер кітабында дәлелдейді. Науқас пандемиясы да талданды.
-
Бұқаралық ақпарат құралдарындағы қарама-қарсы пікірлердің теңгерімсіздігі
Бұқаралық ақпарат құралдарындағы «екі жақтылық» – дәлелдерге қарамастан, пікірлерді тең көрсету қатесі. Бұл бұрмалауға, ғылыми фактілерге күмән тудыруға себеп болады.
-
Бүгінгі мәдениет: Ақылдылыққа қалай әсер етеді?
«Everything Bad Is Good for You» кітабында Стивен Джонсон теледидар мен бейне ойындардың адам ақылын дамытудағы рөлі туралы сөздейді. Ақыл-ой қабілеттерін арттырады!
-
Three men make a tiger
-
Санның күші және статистикалық алданбаушылық
Заң статистикасы: Үлкен сандар заңы кездейсоқ оқиғалардың жиілігін, жалған ғылыми дәлелдерді жоққа шығаруды және мәлімді корреляциялардың себеп-салдарлық байланысын түсіндіреді.
-
Саңырау салу тактикасы және логикалық қателіктер
Жалған жолға салу тактикасы: "қызыл шапан" дегеніміз не? Логикалық қателіктер мен риторикалық амалдарды танып біліңіз. Саясатта, әдебиетте қолданылуы.
-
Статистикалық сауаттылық: деректерді түсіну және талдау қабілеті
Статистикалық сауаттылық – деректерді түсініп, олармен жұмыс ілеу қабілеті. Ғалымдар мен азаматтар үшін маңызды, зерттеулерді талдауға көмектеседі.
-
Шындыққа ұмтылыс немесе қалау арқылы қабылдау
Шындыққа қарамастан, тілекке байланысты наным – «truthiness». Саясат, логика, бағдарламалауда қолданылады. Эмоцияға сүйену, фактілерді бұрмалау туралы ақпарат.
-
Контекстен тыс цитаталау: қате пікір және манипуляция
Қате пікір: мәтіннен тыс контекстті келтіру – мағынаны бұрмалаушы қате. Саясатта жиі кездеседі, қарсы пікірді әдейі немесе қате түсініктіруге қолданылады.
-
Мерфи заңына қарама-қарсы Yhprum заңы
Ыпрүм заңы – Мёрфи заңына кері. «Жұмыс істей алатын нәрсе жұмыс істейді» дейді. Жүйелер күтпегенде жұмыс істеуі мүмкін. Ыпрүм заңы, Мёрфи заңы, жұмыс істеу.
-
Innumeracy (book)
-
Name-dropping
-
False documentation