Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мұнай өнімдерін өндіру және сату
Extraction and sale of petroleum products
Мұнай өнеркәсібі, сондай-ақ мұнай саласы немесе мұнай өңірі деп те аталады, мұнай өнімдерін барлау, өндіру, тазарту, тасымалдау (әдетте мұнай танкерлері мен құбырлар арқылы) және сатудың жаһандық процестерін қамтиды. Өнеркәсіптің ең көп көлемді өнімдері – отын майы және бензин. Мұнай сонымен қатар көптеген химиялық өнімдердің, оның ішінде фармацевтикалық препараттар, еріткіштер, тыңайтқыштар, пестицидтер, синтетикалық хош иістер және пластиктердің шикізаты болып табылады. Өнеркәсіп әдетте үш негізгі бөлікке бөлінеді: бастапқы, аралық және қорытынды. Бастапқы бөлік мұнайды барлау және өндірумен, аралық бөлік мұнайды тасымалдау және сақтаумен, ал қорытынды бөлік мұнайды түрлі соңғы өнімдерге өңдеумен айналысады. Мұнай көптеген салалар үшін маңызды және қазіргі индустриалды өркениеттің сақталуы үшін қажет, сондықтан ол көптеген елдер үшін өте маңызды мәселе болып табылады. Мұнай әлемдегі энергия тұтынудың үлкен бөлігін құрайды, Еуропа мен Азияда 32%-ды, Таяу Шығыста 53%-ды құрайды. Басқа географиялық аймақтардың тұтыну үлгілері былай: Оңтүстік және Орталық Америка (44%), Африка (41%) және Солтүстік Америка (40%). Әлемде жылына 36 миллиард баррель (5,8 км³) мұнай тұтынылады, дамыған елдер ең көп тұтынушы болып табылады. 2015 жылы АҚШ өндірілген мұнайдың 18%-ын тұтыныпты. Мұнай өндіру, тарату, тазарту және бөлшек сауданың барлығы бірге әлемдегі ең ірі өнеркәсіп болып табылады, ең көп ақшалай құнымен.
The petroleum industry, also known as the oil industry or the oil patch, includes the global processes of exploration, extraction, refining, transportation (often by oil tankers and pipelines), and marketing of petroleum products. The largest volume products of the industry are fuel oil and gasoline (petrol). Petroleum is also the raw material for many chemical products, including pharmaceuticals, solvents, fertilizers, pesticides, synthetic fragrances, and plastics. The industry is usually divided into three major components: upstream, midstream, and downstream. Upstream regards exploration and extraction of crude oil, midstream encompasses transportation and storage of crude, and downstream concerns refining crude oil into various end products. Petroleum is vital to many industries, and is necessary for the maintenance of industrial civilization in its current configuration, making it a critical concern for many nations. Oil accounts for a large percentage of the world's energy consumption, ranging from a low of 32% for Europe and Asia, to a high of 53% for the Middle East. Other geographic regions' consumption patterns are as follows: South and Central America (44%), Africa (41%), and North America (40%). The world consumes 36 billion barrels (5.8 km3) of oil per year, with developed nations being the largest consumers. The United States consumed 18% of the oil produced in 2015. The production, distribution, refining, and retailing of petroleum taken as a whole represents the world's largest industry in terms of dollar value.
Тарихқа дейінгі дәуір
Мұнай – тау жыныстарынан табиғи түрде кездесетін сұйық. Ол әртүрлі молекулалық салмақтағы көмірсутектердің күрделі қоспасынан және басқа да органикалық қосылыстардан тұрады. Мұнай көбінесе жүздеген миллион жылдар бойы Жер қыртысындағы жылу мен қысымның әсерінен пайда болған, көміртекке бай ежелгі планктонның қалдықтарынан түзіледі деп қабылданған. Уақыт өте келе, шіріген қалдықтар саз бен лай қабаттарымен жабылып, Жер қыртысының тереңіне сіңіп, ыстық және қысымды қабаттардың арасында сақталып, біртіндеп мұнай кендеріне айналды.
Petroleum is a naturally occurring liquid found in rock formations. It consists of a complex mixture of hydrocarbons of various molecular weights, plus other organic compounds. It is generally accepted that oil is formed mostly from the carbon rich remains of ancient plankton after exposure to heat and pressure in Earth's crust over hundreds of millions of years. Over time, the decayed residue was covered by layers of mud and silt, sinking further down into Earth's crust and preserved there between hot and pressured layers, gradually transforming into oil reservoirs.
Ерте тарих
Мұнайды тазартылмаған күйінде адамдар 5000 жылдан бері пайдаланып келеді. Мұнай жалпы түрде ерте заманнан бері от жағу және соғыс жүргізу үшін қолданылып келген. Алайда, оның әлемдік экономикадағы маңызы баяу дамыды, 19 ғасырда кит майы жарық беру үшін, ал 20 ғасырға дейін жылыту және тамақ пісіру үшін ағаш пен көмір пайдаланылды. Өнеркәсіптік революция энергияға деген қажеттілікті арттырды, бірақ бастапқыда бұл қажеттілік көмірмен және басқа да көздермен, соның ішінде кит майымен қанағаттандырылды. Бірақ керосинді шикі мұнайдан алуға және оны жарық және жылыту отыны ретінде қолдануға болатыны анықталғанда, мұнайға деген сұраныс күрт өсті және 20 ғасырдың басында әлемдік сауда нарығындағы ең бағалы тауарға айналды.
Petroleum in an unrefined state has been utilized by humans for over 5000 years. Oil in general has been used since early human history to keep fires ablaze and in warfare. Its importance to the world economy however, evolved slowly, with whale oil being used for lighting in the 19th century and wood and coal used for heating and cooking well into the 20th century. Even though the Industrial Revolution generated an increasing need for energy, this was initially met mainly by coal, and from other sources including whale oil. However, when it was discovered that kerosene could be extracted from crude oil and used as a lighting and heating fuel, the demand for petroleum increased greatly, and by the early twentieth century had become the most valuable commodity traded on world markets.
Қазіргі тарих
1825 жылы Ресей империясы 3500 тонна мұнай өндірді және ғасырдың ортасына қарай өндірісі екі есеге өсті. 1846 жылы қазіргі Әзірбайжан аймағында мұнай бұрғылау басталғаннан кейін, Бакуде Ресей империясы екі ірі құбыржол салды: Каспий теңізінен Қара теңіз портына, Батумға мұнай тасымалдауға арналған 833 км ұзындықтағы құбыржол (Баку-Батум құбыржолы), 1906 жылы аяқталды, және Чечнядан Каспийге мұнай тасымалдауға арналған 162 км ұзындықтағы құбыржол. Бакудегі алғашқы бұрғыланған мұнай ұңғымаларын 1871–1872 жылдары армян кәсіпкері Иван Мирзоев салған, ол Баку мұнай өнеркәсібінің «негізін қалаушы әкелерінің» бірі ретінде танылады. 20 ғасырдың басында Ресей империясының мұнай өндірісі, көбінесе Апшерон түбегінен, әлемдік өндірістің жартысын құрады және халықаралық нарықтарды басып алды. 1884 жылға қарай Баку маңында 200-ге жуық шағын мұнай өңдеу зауыттары жұмыс істеді. Осы алғашқы дамудың салдары ретінде Апшерон түбегі «мұнай ластануының және экологиялық немқұрайлылықтың ең көне мұрасы» ретінде пайда болды. 1846 жылы Бакуде (Биби-Хейбат елді мекені) мұнайды іздеу үшін 21 метр тереңдікке соққымен бұрғыланған алғашқы ұңғыма ашылды. 1878 жылы Людвиг Нобель және оның «Бранабель» компаниясы Каспий теңізінде алғашқы мұнай танкерін іске қосып, мұнай тасымалын «төңкеріске ұшыратты». Галициядағы мұнай өңдеу зауыттары бастапқыда шағын болды, себебі тазартылған отынға сұраныс шектеулі болды. Тазартылған өнімдер Łukasiewicz-тің керосин лампаларынан басқа, жасанды асфальт, машина майы және майлау материалдарында қолданылды. Керосин лампаларының танымалдылығы арта келе, аймақта мұнай өңдеу өнеркәсібі де өсті. Канададағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасы 1858 жылы Онтариодағы (сол кезде Канада Батысы) Ойл-Спрингс қаласында іске қосылды. Кәсіпкер Джеймс Миллер Уильямс 1855 және 1858 жылдар аралығында жер астынан төрт метр тереңдікте бай мұнай қоры бар екенін анықтағанға дейін бірнеше ұңғыма қазып алды. Уильямс 1860 жылға қарай 1,5 миллион литр шикі мұнай өндіріп, оның көп бөлігін керосин лампасы үшін майға айналдырды. Бір апта бойы мұнай тәулігіне 3000 баррельге дейін тегіс ағып шықты. АҚШ-тағы алғашқы заманауи мұнай бұрғылау 1850 жылдары Батыс Вирджиния және Пенсильванияда басталды. Эдвин Дрейктің 1859 жылғы Пенсильвания штатының Титусвилл маңындағы ұңғымасы, әдетте алғашқы нағыз заманауи мұнай ұңғымасы деп есептеледі, үлкен өсімге себеп болды. 20 ғасырдың бірінші тоқсанында АҚШ Ресейді басып, әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші ел болды. 1920 жылдарға қарай Канада, Польша, Швеция, Украина, АҚШ, Перу және Венесуэла сияқты көптеген елдерде мұнай кен орындары құрылды. 1880 жылдары бірнеше жаңа танкер конструкциялары жасалды. 1930 жылдардың басында «Техас Компани» Мексика шығанағының тұзды жағалау аймақтарында бұрғылау үшін алғашқы жылжымалы болат баржаларын жасады. 1937 жылы «Pure Oil Company» (қазіргі «Chevron Corporation») және оның серіктесі «Superior Oil Company» (қазіргі «ExxonMobil Corporation») Калькасьеу округінің жағалауынан 1,6 км қашықтықтағы 4 метр тереңдіктегі кен орнын игеру үшін тұрақты платформаны пайдаланды. 1947 жылдың басында «Superior Oil» Луизиана штатының Вермильон округінің жағалауынан 18 шақырым қашықтықтағы 6 метр тереңдікте бұрғылау/өндіру мұнай платформасын тұрғызды. «Керр МакГи Ойл Индустриз», серіктестері «Филипс Петролеум» (ConocoPhillips) және «Станолинд Ойл & Газ» (BP) операторы ретінде, 1947 жылдың қарашасында тарихи «Шип Шоал Блок 32» ұңғымасын аяқтады, «Superior» өздерінің Вермильон платформасынан оффшорға дейін табысты бұрғылаудан бірнеше ай бұрын. Қалай болғанда да, бұл «Керр МакГидің» Мексика шығанағындағы «Кермак No. 16» ұңғымасын, құрлық көрінетін жерден тыс алғашқы мұнай табысы ретінде белгіледі. 1949 жылдың соңына дейін Мексика шығанағындағы 44 барлау ұңғымасы 11 мұнай және табиғи газ кен орнын тапты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939–1945) Румыния, Баку, Таяу Шығыс және Голланд Шығыс Индиясынан мұнай жеткізуді бақылау соғыстың барысына және одақтастардың жеңісіне үлкен әсер етті. Иранға жасалған ағылшын-советтік шабуыл (1941) одақтастардың Таяу Шығыстағы мұнай өндірісін бақылауын қамтамасыз етті. Жапонияның оңтүстікке қарай кеңеюі негізінен Голланд Шығыс Индиясының мұнай кен орындарына қол жеткізуге бағытталған. Германия, одақтастардың теңіз блокадасынан мұнай жеткізуден қиындыққа тап болғандықтан, 1942 жылы Оқпан әскерлері үшін Кавказ мұнай кен орындарын бағындыруға бағытталған «Эдельвейс» операциясында сәтсіз болды, ал Румыния 1944 жылдың тамызынан бастап Вермахтты Еуропадағы ең ірісі – Плоеști мұнай кен орындасына кіруден айырды. Шығыс Индияға мұнай жеткізуді тоқтату (әсіресе су астына енгізілген кампаниялар арқылы) соғыстың соңғы кезеңінде Жапонияның күшін әлсіретті. Екінші дүниежүзілік соғыс 1945 жылы аяқталғаннан кейін Таяу Шығыс елдері АҚШ-тан мұнай өндіруде көшбасшылыққа ие болды. Соғыстан кейінгі маңызды дамуларға терең су бұрғылау, бұрғылау кемелерін енгізу және мұнайды тасымалдау үшін жаһандық желінің өсуі жатады – мұнай танкерлері мен құбыржолдарға сүйену. 1949 жылы Каспий теңізіндегі Әзірбайжанның «Нефт Дашлары» аймағындағы алғашқы оффшорлық мұнай бұрғылау нәтижесінде тіреулерге салынған қала пайда болды. 1960 және 1970 жылдары мұнай өндіруші елдердің көпұлтты ұйымдары – ОПЕК және ОАПЕК – мұнай бағасын және саясатын белгілеуде маңызды рөл атқарды. Мұнай төгілуі және оны тазалау саяси, экологиялық және экономикалық маңызға ие мәселеге айналды. Сібір, Сахалин, Венесуэла және Африканың солтүстік және батыс бөліктері сияқты жаңа көмірсутек өндіріс орындары пайда болды. Гидравликалық жарылыс және басқа да көлденең бұрғылау техникаларының пайда болуымен, тақтатас өндірісі күрт өсті. Перм басқан және Eagle Ford сияқты тақтатас аймақтары АҚШ-тың ең ірі мұнай корпорациялары үшін өндірістің ірі орталықтарына айналды.
Imperial Russia produced 3,500 tons of oil in 1825 and doubled its output by mid century. After oil drilling began in the region of present day Azerbaijan in 1846, in Baku, the Russian Empire built two large pipelines: the 833 km long pipeline to transport oil from the Caspian to the Black Sea port of Batum (Baku Batum pipeline), completed in 1906, and the 162 km long pipeline to carry oil from Chechnya to the Caspian. The first drilled oil wells in Baku were built in 1871–1872 by Ivan Mirzoev, an Armenian businessman who is referred to as one of the 'founding fathers' of Baku's oil industry. At the turn of the 20th century, Imperial Russia's output of oil, almost entirely from the Apsheron Peninsula, accounted for half of the world's production and dominated international markets. Nearly 200 small refineries operated in the suburbs of Baku by 1884. As a side effect of these early developments, the Apsheron Peninsula emerged as the world's "oldest legacy of oil pollution and environmental negligence". In 1846 Baku (Bibi Heybat settlement) featured the first ever well drilled with percussion tools to a depth of 21 meters for oil exploration. In 1878 Ludvig Nobel and his Branobel company "revolutionized oil transport" by commissioning the first oil tanker and launching it on the Caspian Sea. Galician refineries were initially small, as demand for refined fuel was limited. The refined products were used in artificial asphalt, machine oil and lubricants, in addition to Łukasiewicz's kerosene lamp. As kerosene lamps gained popularity, the refining industry grew in the area. The first commercial oil well in Canada became operational in 1858 at Oil Springs, Ontario (then Canada West). Businessman James Miller Williams dug several wells between 1855 and 1858 before discovering a rich reserve of oil four metres below ground. Williams extracted 1.5 million litres of crude oil by 1860, refining much of it into kerosene lamp oil. For a week the oil gushed unchecked at levels reported as high as 3,000 barrels per day. The first modern oil drilling in the United States began in West Virginia and Pennsylvania in the 1850s. Edwin Drake's 1859 well near Titusville, Pennsylvania, typically considered the first true modern oil well, touched off a major boom. In the first quarter of the 20th century, the United States overtook Russia as the world's largest oil producer. By the 1920s, oil fields had been established in many countries including Canada, Poland, Sweden, Ukraine, the United States, Peru and Venezuela. A number of new tanker designs developed in the 1880s. In the early 1930s the Texas Company developed the first mobile steel barges for drilling in the brackish coastal areas of the Gulf of Mexico. In 1937 Pure Oil Company (now part of Chevron Corporation) and its partner Superior Oil Company (now part of ExxonMobil Corporation) used a fixed platform to develop a field in 14 feet (4 m) of water, one mile (1.6 km) offshore of Calcasieu Parish, Louisiana. In early 1947 Superior Oil erected a drilling/production oil platform in 20 feet (6 m) of water some 18 miles off Vermilion Parish, Louisiana. Kerr McGee Oil Industries, as operator for partners Phillips Petroleum (ConocoPhillips) and Stanolind Oil & Gas (BP), completed its historic Ship Shoal Block 32 well in November 1947, months before Superior actually drilled a discovery from their Vermilion platform farther offshore. In any case, that made Kerr McGee's Gulf of Mexico well, Kermac No. 16, the first oil discovery drilled out of sight of land. Forty four Gulf of Mexico exploratory wells discovered 11 oil and natural gas fields by the end of 1949. During World War II (1939–1945) control of oil supply from Romania, Baku, the Middle East and the Dutch East Indies played a huge role in the events of the war and the ultimate victory of the Allies. The Anglo Soviet invasion of Iran (1941) secured Allied control of oil production in the Middle East. The expansion of Imperial Japan to the south aimed largely at accessing the oil fields of the Dutch East Indies. Germany, cut off from sea borne oil supplies by Allied blockade, failed in Operation Edelweiss to secure the Caucasus oil fields for the Axis military in 1942, while Romania deprived the Wehrmacht of access to Ploesti oilfields – the largest in Europe – from August 1944. Cutting off the East Indies oil supply (especially via submarine campaigns) considerably weakened Japan in the latter part of the war. After World War II ended in 1945, the countries of the Middle East took the lead in oil production from the United States. Important developments since World War II include deep water drilling, the introduction of the drillship, and the growth of a global shipping network for petroleum – relying upon oil tankers and pipelines. In 1949 the first offshore oil drilling at Oil Rocks (Neft Dashlari) in the Caspian Sea off Azerbaijan eventually resulted in a city built on pylons. In the 1960s and 1970s, multi governmental organizations of oil–producing nations – OPEC and OAPEC – played a major role in setting petroleum prices and policy. Oil spills and their cleanup have become an issue of increasing political, environmental, and economic importance. New fields of hydrocarbon production developed in places such as Siberia, Sakhalin, Venezuela and North and West Africa. With the advent of hydraulic fracturing and other horizontal drilling techniques, shale play has seen an enormous uptick in production. Areas of shale such as the Permian Basin and Eagle Ford have become huge hotbeds of production for the largest oil corporations in the United States.
Әлеуметтік әсері
Мұнай және газ өнеркәсібі таза кірісінің барлық 0,4%-ын ғылыми-зерттеу және әзірлеме (ҒЗӘ) жұмыстарына жұмсайды, бұл басқа көптеген салалармен салыстырғанда ең төмен көрсеткіш. АҚШ үкіметі сияқты елдердің үкіметтері мұнай компанияларына ауыр мемлекеттік қолдау көрсетеді, мұнайды барлау және өндірудің түрлі кезеңдерінде, оның ішінде мұнай кен орындарын жалға алу және бұрғылау жабдықтарының құнына салық жеңілдіктері беріледі. Соңғы жылдары мұнайды күшті өндіру технологиялары – ең бастысы, көп сатылы бұрғылау және гидравликалық жарылыс ("фрекинг") – өнеркәсіп алдына шықты, себебі бұл жаңа технология мұнай өндірудің жаңа тәсілдерінде маңызды және күрес тудыратын рөл атқарады.
The oil and gas industry spends only 0.4% of its net sales on research & development (R&D) which is in comparison with a range of other industries the lowest share. Governments such as the United States government provide a heavy public subsidy to petroleum companies, with major tax breaks at various stages of oil exploration and extraction, including the costs of oil field leases and drilling equipment. In recent years, enhanced oil recovery techniques – most notably multi stage drilling and hydraulic fracturing ("fracking") – have moved to the forefront of the industry as this new technology plays a crucial and controversial role in new methods of oil extraction.
Судың ластануы
Мұнай өңдеу және мұнай төгілуі салдарынан кейбір мұнай өнеркәсібінің қызметі судың ластануына жауапты болды. Гидравликалық жарылыс табиғи газды өндіруді едәуір арттырса да, осы газ өндірісінен пайда болатын тұтыну суының метанмен ластануы артқан деген сенімдер мен дәлелдер бар. Жер асты резервуарларынан және тасталған мұнай өңдеу зауыттарынан болатын ағынды сулар да айналасындағы жер асты суларын ластауы мүмкін. Тазартылған мұнай құрамындағы көмірсутектер биологиялық ыдырауға төзімді және ластанған топырақта жылдар бойы сақталуы мүмкін. Бұл процесті жеделдету үшін мұнай көмірсутектерін биологиялық түрде тазалау көбінесе аэробалық ыдырау арқылы жүзеге асырылады. Соңғы кезде фиторемедиация және термиялық ремедиация сияқты басқа биоремедиациялық әдістер де зерттелді.
Some petroleum industry operations have been responsible for water pollution through by products of refining and oil spills. Though hydraulic fracturing has significantly increased natural gas extraction, there is some belief and evidence to support that consumable water has seen increased in methane contamination due to this gas extraction. Leaks from underground tanks and abandoned refineries may also contaminate groundwater in surrounding areas. Hydrocarbons that comprise refined petroleum are resistant to biodegradation and have been found to remain present in contaminated soils for years. To hasten this process, bioremediation of petroleum hydrocarbon pollutants is often employed by means of aerobic degradation. More recently, other bioremediative methods have been explored such as phytoremediation and thermal remediation.
Ауаның ластануы
Өнеркәсіп – ауаға ұшқыш органикалық қосылыстар (ҰОҚ) шығарындыларының ең ірі өнеркәсіптік көзі, бұл химиялық заттар тобы жер бетіндегі озонның (смог) пайда болуына себепші болады. Қазба отындардың жануы парниктік газдар мен басқа да ауа ластаушы заттарды қосалқы өнім ретінде шығарады. Ластаушы заттарға азот оксидтері, күкірт диоксиді, ұшқыш органикалық қосылыстар және ауыр металдар жатады. Зерттеушілер мұнай-химия өнеркәсібінің қыс айларында жаз айларына қарағанда жер бетіндегі озон ластануын көбірек тудыратынын анықтады.
The industry is the largest industrial source of emissions of volatile organic compounds (VOCs), a group of chemicals that contribute to the formation of ground level ozone (smog). The combustion of fossil fuels produces greenhouse gases and other air pollutants as by products. Pollutants include nitrogen oxides, sulphur dioxide, volatile organic compounds and heavy metals. Researchers have discovered that the petrochemical industry can produce ground level ozone pollution at higher amounts in winter than in summer.
Климаттың өзгеруі
Көміртегі газдары, жанар майды жағу нәтижесінде пайда болатын, климаттың өзгеруіне ықпал етеді. 1959 жылы Америка мұнай институты Америка мұнай өнеркәсібінің 100 жылдығына арналған симпозиум ұйымдастырғанда, физик Эдвард Теллер жаһандық климаттың өзгеру қаупі туралы ескерткен. 1988 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы құрған Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссия адамның қызметінен туындаған көміртегі газдарының ХХ ғасырдың ортасынан бері байқалып отырған температураның көтерілуіне басты себепкер екеніне тоқталды. Климаттың өзгеруіне байланысты алаңдаулардың нәтижесінде көптеген адамдар күн және жел сияқты энергияның басқа да түрлерін қолдануға көшті. Бұл соңғы өзгеріс мұнай өнеркәсібінің жақтастарының кейбіреуін индустрияның болашағына күмәндандырды.
Greenhouse gases caused by burning fossil fuels drive climate change. In 1959, at a symposium organised by the American Petroleum Institute for the centennial of the American oil industry, the physicist Edward Teller warned of the danger of global climate change. The Intergovernmental Panel on Climate Change, founded by the United Nations in 1988, concludes that human sourced greenhouse gases are responsible for most of the observed temperature increase since the middle of the twentieth century. As a result of climate change concerns, many people have begun using other methods of energy such as solar and wind. This recent shift has some petroleum enthusiasts skeptical about the future of the industry.