Кіріспе

Ахиллея милефолиум, көбінесе жаңқа (/j//æ//r//oʊ/) немесе жалпы жаңқа деп аталады, астра тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. 1 метрге дейін өсетін бұл өсімдік кішкентай ақшыл гүлдерімен, папоротник сияқты жапырақтары бар биік сабағымен және айқын иісімен сипатталады. Өсімдік Азия, Еуропа және Солтүстік Американың қоңыржай аймақтарына тән. Жаңа Зеландия мен Австралияға мал азығы ретінде әкелінген. Кейбір жануарлар үшін өсімдік қаншама уытты болуы мүмкін, бірақ тарихи тұрғыдан дәрілік мақсаттарда қолданылып келген.

Сипаттама

Ахиллея миллефолиум – тік өсетін, шөптесін, көп жылдық өсімдік, биіктігі бірнеше сабаққа жетеді және тамырсабақты таралатын өсу формасына ие. Сабақты және жартылай қысып тұратын жапырақтары спираль бойынша сабақ бойымен біркелкі орналасқан, ең үлкендері және ең ұзын сабақтылары түбінде; олар ұзын және папоротник сияқты, екі немесе үш рет бөлінген. Гүлшоғырында 4-9 филярий болады және ақтан қызғылт түске дейінгі шұғылалы және дискілі гүлдері бар, наурыздан қазанға дейін гүлдейді. Әдетте 3-8 шұғылалы гүлдері болады, олар ұзын. Кішкентай ахена тәрізді жемістер ципсела деп аталады. Оның әсері соншалықты күшті, кейбіреулерде тітіркеніс тудыруы мүмкін. Хамазулен және δ-кадинол – A. millefolium-да кездесетін химиялық қосылыстар. Азуленнің хромофоры жаңғақ және шалфейде табылып, 1863 жылы Септимус Пьесе ат қойған. Яроудың құрамында изовалериян қышқылы, салицил қышқылы, аспарагин, стеролдар және флавоноидтар бар. Сондай-ақ, оның құрамында галлик қышқылы, 3,4-дигидроксибензой қышқылы, хлороген қышқылы, ваниль қышқылы, кофе қышқылы, сирингик қышқылы, p-кумарин қышқылы, синап қышқылы, феруль қышқылы, корица қышқылы және мирицетин, гесперидин, кверцетин, лютеолин, кемпферол, апигенин, рутин, гиперозид сияқты флавоноидтар бар.

Этимология

Ахиллея туысы грек мифологиясының Ахилл кейіпкерінен алынған, ол әскерімен бірге шайқас жараларын емдеу үшін осы шөпті алып жүргендігі айтылады. Millefolium деген түрлік атау оның өте ұсақ тілімделген, қауырсын тәрізді жапырақтарынан шыққан. Бұл өсімдік Калифорнияның Колорадо және Мохаве шөлдерін қоспағанда, барлық жерлерінде кездеседі. Жалпы жапырақшаның орташа өнімділігі – , ал жалпы құрғақ салмағы – . Жаңа Зеландия мен Австралияда мал азығы ретінде таныстырылған, онда ол жол жиегі, шабындықтар, егістіктер және жағалау аймақтары сияқты ылғалды да, құрғақ да жерлерде кең таралған қамыстың бір түрі болып табылады.

Өсіру

Ахиллея миллефолиум көптеген өсімдік шаруашылықтарында әсемдік үшін өсіріледі. Ол әртүрлі климаттық жағдайлар мен стильдегі бақшаларда және табиғи ландшафттарда отырғызылады. Олардың қатарында жергілікті өсімдіктерге, құрғақшылыққа төзімді және жабайы жануарларды тартатын бақшалар бар. Бұл өсімдік көбінесе көбелектер бағында кездеседі. Өсімдік күнге толы, жақсы дренаждалған топырақты ұнатады, бірақ нашар жағдайларда да өсуі мүмкін.

Көбейту

Көбейту үшін тұқымдардың өнуіне жарық қажет, сондықтан ең жақсы өну тұқымды тым терең емес егіп, бетке жақын отырғызғанда болады. Тұқымдарға белгілі бір өну температурасы да қажет. Кейбір жағдайларда өмір сүру ұзақтығы салыстырмалы түрде қысқа, бірақ әр екі жылда бір көктемде бөліп көбейту арқылы ұзартуға болады, және арақашықтығын сақтап отырғызу керек. Бұл өсімдік жабайылануға бейім.

Уыттылық

Жаңғақ аллергиялық тері бөртпесін тудыруы мүмкін. Оның айызды қоздыруға және түсікке әкелуге қабілетті екені хабарланады. Егер сиырлар оны жесе, сүтінің дәмi нашарлайды. Репродуктивті токсикалық стандартты егешкілер моделінде жаңғақтың сулы экстракттары аномальды сперматозоидтардың пайыздық көрсеткішін айтарлықтай арттырды.

Дәстүрлі медицина

A. millefolium дәстүрлі медицинада қолданылған, ішінара оның қысымдық қасиеттері және жапырақтарының жеңіл слабительное әсеріне байланысты. Ежелгі заманнан бері ол жараларды жазып, қан кетуді тоқтату үшін қолданылып келген, ал 16 ғасырда ұнтақталған жапырақтары мұрын қан кетуін тоқтату үшін пайдаланылған. Жаңғақ және оның Солтүстік Америкадағы түрлері көптеген американдық тайпалармен дәстүрлі түрде қолданылған. Навахо тайпасы оны "өмірлік дәрі" деп санап, тіс ауруына шалғанда өсімдікті шайнаған, ал құлақ ауруына қарсы оның тұндырмасын қолданған. Калифорниялық мивок тайпасы бұл өсімдікті ауырсық басу үшін және бас суықтарын емдеу үшін қолданған. Жазықтардың жергілікті халқы жалпы жаңғақты ауырсынуды немесе қызуды азайту және ұйқыны жақсарту үшін қолданған, немесе оның күшті әсері үшін тамырдан жасалған қайнатылманы теріге жаққан.

Тағам

Бұл өсімліктің барлық бөлігі жеуге жарамды және пайдалы екені хабарланады, бірақ көп жемеуге кеңес беріледі. Жапырақтарының иісі күшті, жапырақтары мен гүлдері ащы және құрғақ татымды. Орта ғасырларда, пивоның дәмін беру үшін, италдық шөптер қоспасының бір бөлігі ретінде жусан қолданылған, бұл хоп пайдаланудан бұрын жасалған. Гүлдері мен жапырақтары кейбір ликерлер мен горькийлер жасауға қолданылады.

Мәдениет

Яроу неандертальдықтар жерлеу орындарында табылған, бұл оның адам тектес түрлермен байланысы кем дегенде 60 мың жыл бұрынға дейін жететінін көрсетеді. Сабақтары кептіріліп, И Цзин болжауында кездейсоқ таңдау құралы ретінде қолданылады.