Кіріспе

Лондондағы ғылыми-зерттеу институты Исмаили зерттеулер институты (IIS) – Ұлыбританияның Лондон қаласында орналасқан ғылыми-зерттеу институты. Оның мақсаты – мұсылман мәдениеттері мен қоғамдарын, тарихи және қазіргі заманғы жағдайларын зерттеу арқылы, олардың басқа қоғамдар мен діндермен байланысын жақсырақ түсінуге көмектесу. Институт, сонымен қатар, исмаили қауымының өз тарихын және ой-пікірін, оның ішінде эзотерикалық ислам және шииттік сияқты көбінесе назардан тыс қалған салаларын зерттеу үшін жиналатын орталық ретінде де қызмет етеді. Институт исламтану саласындағы жобалар, жарияланымдар мен әріптестіктер арқылы әлемдік білім мен тәжірибені пайдаланады. Оның кітапханасында әлемдегі ең ірі белгілі исмаили кодекстерінің жинағы сақталған. IIS зерттеу жұмысынан өзге, Ислам зерттеулері және гуманитарлық ғылымдар аспирантура бағдарламасы (GPISH) және орта білім берушілерді даярлау бағдарламасы (STEP) сияқты екі аспирантуралық бағдарламаны ұсынады. 1977 жылы Ага Хан құрған бұл институт оның жетекшілігімен жұмыс істейді және Ага Хан университетінің мұсылман өркениеттерін зерттеу институтымен тығыз байланыста қызмет етеді.

Исмаилилер қоғамы

Қазіргі исмаилитану 1930 жылдары Оңтүстік Азияда басталды, онда исмаили қолжазбаларының жинақтары исмаили қауымдастықтарында сақталып, Владимир Иванов, Асаф Файзи, Хусейн әл-Хамдани және Захид Алидің пионерлік еңбектері арқасында жарыққа шықты. Бұл алғашқы жұмыстардың көп бөлігі 19 ғасырдағы шығыстанушылардың жазбаларын жоюға көмектесті, олардың еңбектері көбінесе жалаң сөздерден құралған, бірақ қасақана емес еді, себебі олар исмаилилердің қарсыластарының деректеріне ғана сүйенген және батыстық мәліметтерді артық сенсациялаған. Иваноу, әсіресе, Бомбей исмаили қоғамын құруда маңызды рөл атқарды, ол белгілі бір жағынан институттың алдағысы болды. Бомбей исмаили қоғамы 1946 жылдың ақпанында сэр Мұхаммед Шах Ага Хан III-нің қолдауымен құрылды. Исмаили қоғамы "исмаилизмге қатысты барлық мәселелерді тәуелсіз және сыни тұрғыдан зерттеуді ілгерілетуді" мақсат етті және монографиялар, түпнұсқа мәтіндердің сынды басылымдарын және қысқа мақалалар жинақтарын жиі жариялап тұрды. Институт сияқты, қоғамның жұмысы исламдағы нақты зияткерлік ағымдарды зерттеумен айналысты, әсіресе шиизм мен суфизмге ерекше қызығушылық танытты. Осы негіздерге сүйене отырып, Ага Хан 1975 жылдың сәуір айында Исмаилия қауымдастығы конференциясына төрағалық етті: бұл Парижде өткен төрт күндік жиын болды, онда Исмаили зерттеулер институтының құрылуына негіз салынды. 1977 жылдың қарашасында Ага Хан институттың ашылуын ресми түрде жариялады. Сөз сөйлегенде, Ага Хан институттың өзінің қауымы үшін маңызды оқу ортасы болуын тіледі, сонымен қатар оның аталары бір мың жыл бұрын құрған Фатими ғылым орталықтары туралы ойларын білдірді.

Білім алу дәстүрі

Марқұм III Ага Хан Алигарх университетінің өзгеруіне зор үлес қосты, ол үшін ол 1896 жылдан бастап үгіт жүргізді. Сондай-ақ ол мұсылмандардың "Орталық университетке" мұқтаждығын айқындады – дін мен білім ешқашан бөлінбес, ал жеке тұлғаның өзге мәдениеттерді тақлід етуден сақталатын орын. Осылайша, студенттер өмірінің басында "адалдыққа және мінездің тәуелсіздігіне" ұмтылу сезімін қалыптастыруға болады. Кейіннен III Ага Хан Шығыс Африка мен Оңтүстік Азияда көптеген мектептер ашты. Бұл мектептердің көпшілігі бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Ол және оның арғы тегі Фатимид халифаларының имамдарына дейін жетеді, олар ислам өркениеті тарихында жоғары білім беру ошақтарын құрған алғашқы мұсылмандардың қатарында болды. Сондықтан, институт жақында ғана құрылғанмен, білім беру мен оқуға берілген, оны терең білетін ұзақ тарихи дәстүрге сүйенеді.

Басқару

Институт басқарушылар кеңесімен жұмыс істейді, оның төрағасы – Ага Хан. 2022 жылдың қыркүйегіне қарай кеңес мүшелері: профессор Әли Асани, доктор Надя Эбу Джамал, Карина Говинджи, доктор Ариф Джамал, профессор Фарид Ф. Панджвани, Алихан Касам, Амин Касим Лаха, доктор Шарофат Мамадамбарова, Нагиб Кхередж, профессор Насим Пак Шираз, Хабиб Мотани, профессор Ташмин Хамис, доктор Шогуфа Мир Малекияр және Рахим Кара. Доктор Фархад Дафтари 2022 жылдың қыркүйегінде директордың орынбасары қызметінен қалып, директор-эмеритус атағын алды. Доктор Зайн Қасам 2023 жылдың 9 қаңтарында директорлық қызметін бастады.

Кітапхана және басылымдар

Исмаили зерттеулер институтының кітапханасы 1979 жылы құрылды және институттың маңызды ресурсы болып табылады, онда әлемдегі ең ірі белгілі исмаили кодекстерінің жинағы сақталған. Кітапхананың міндеті – исмаили қолжазбаларын, басылған мәтіндерді және аудиовизуалды материалдарды сақтап, дамыту және қолжетімді ету, сондай-ақ институттың қызметін және бағдарламаларын қажетті ресурстармен қамтамасыз ету. Кітапхана қорына шамамен отыз мыңнан астам зат кіреді, оның ішінде араб, парсы және гужарати тілдеріндегі сирек қолжазбалар бар. Осы қолжазбалардың көптегені жарияланған каталогтарда сипатталған. Кітапхана сонымен қатар жаңа сатып алулар, сыйлықтар арқылы және түрлі жеке және мекемелік жинақтарда сақталатын қолжазбалардың фотокөшірмелерін және микрофильмдерін алып, қорын кеңейтуге ұдайы тырысады. Кітапхана қорына доктор Захид Алидің екі жүз жиырма сирек қолжазбадан тұратын жинағы және Шерали Алидина жинағы сияқты бірнеше жеке жинақтардың үлесі зор. Дегенмен, жинақтың көп бөлігі институт құрылғанға дейін қалыптасқан және Мумбайдағы Исмаили қоғамының меншігінде болған.

Бағдарламалар

Исмаили зерттеулер институты аспирантура деңгейінен бастап, бұрын ағылшын тілін оқымаған исмаили студенттері үшін дайындық бағдарламалары, мысалы, Хорог ағылшын тілі бағдарламасы және Сириялық дайындық бағдарламасы сияқты түрлі бағдарламаларды ұсынады.

Исламдық зерттеулер және гуманитарлық ғылымдар магистранттық бағдарламасы

Исламдық зерттеулер және гуманитарлық ғылымдар бойынша аспирантура бағдарламасы (GPISH) үш жылға есептелген. Оның мақсаты – "қазіргі заманғы мұсылмандар алдында тұрған мәселелерді, исламдық мұраның кейбір аспектілерін қайта қарау жөніндегі мұсылман зиялылары арасындағы пікір таласын, сондай-ақ жаңару мен даму тудырған қиындықтарды жақсы түсініп, сыни тұрғыдан қарауды қамтамасыз ету". Бағдарламаның негізгі міндеті – студенттерді ғылыми-зерттеу жұмысына және түрлі мансаптық мүмкіндіктерге дайындау. Ол исламды, жалпы алғанда, әсіресе шиилік пен исмаили қауымын, оның тарихын және ислам діни дәстүрінде түсінілетін ілімдерін зерттейді. Бағдарлама мұсылман қоғамдарын зерттеу үшін тарих, антропология, саясаттану, философиялық талдау, әдебиет, эстетика, өнер және дінтану сияқты түрлі ғылымдарды біріктіреді. Екі жылдық теориялық оқудан кейін студенттер екінші оқу жылының жазында тәжірибелік жобаға қатысады. Бағдарламаның соңғы жылы Ұлыбританиядағы диплом беретін университетке қатысумен өтеді, онда студенттер аспирантура бағдарламасының мақсаттарына сәйкес келетін мамандық бойынша магистр дәрежесін алуға тырысады. Қабылданған барлық студенттерге оқу ақысы мен жатақхана, сондай-ақ күнкөріс шығындарын жабатын толық стипендия беріледі. Институт талапкерлерге докторантураға стипендия да ұсынады, ал GPISH бағдарламасын бітіргендерге басымдық беріледі.

Орта білім беретін мұғалімдерді оқыту бағдарламасы

2002 жылы құрылған Орта білім беру бағдарламасы (STEP) – бүкіл әлемдегі исмаили студенттеріне институттың орта мектептік оқу бағдарламасын оқытуға маңызды үлес қосатын мұғалімдерді даярлауға және оларды қолдауға бағытталған екі жылдық аспирантура бағдарламасы. Бағдарлама аяқталуымен Лондон университетінің марапаттауымен MTeach және білім беру (мұсылмандық қоғамдар мен өркениеттер) саласындағы MA дәрежелері беріледі. Бұл Исмаили зерттеулер институты мен Лондон университетінің білім беру институты арасындағы ынтымақтастықтың нәтижесі. STEP бағдарламасының академиялық бөлігін аяқтағаннан кейін студенттер өз елдеріне оралып, ұлттық Исмаили тариқа және діни білім беру кеңесі/комитетінде (ITREB/C) тәжірибелік жұмыс істеу кезеңіне қатысады. Студенттерге бағдарламаның барлық кезеңін (үйдегі тәжірибелік жұмысты қоса алғанда) және оған байланысты жол шығыстарын қамтитын толық стипендия мен шәкіртақы беріледі. Қазіргі таңдағыда бағдарламаға мына елдерден үміткерлер қабылданады: Канада, Франция, Үндістан, Кения, Пәкістан, Португалия, Сирия, Тәжікстан, Танзания, Біріккен Араб Эмираттары, Уганда, Ұлыбритания және АҚШ.