Кіріспе
Американдық Таяу Шығыс сарапшысы (1949 жылы туған)
Дэниел Пайпс (9 қыркүйек 1949 жылы туған) – американдық сарапшы, сыртқы саясат және Таяу Шығыс мәселелеріндегі маман. Ол Таяу Шығыс форумының президенті және оның «Таяу Шығыс тоқсаны» журналының редакторы. Оның еңбектері Американың сыртқы саясаты мен Таяу Шығысқа, сондай-ақ исламға сынды қамтиды. 1978 жылы Гарвард университетінде докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін және шетелде оқығаннан кейін Пайпс Гарвард, Чикаго, Пеппердин және АҚШ Әскери-теңіз академиясында қысқа мерзімге дәріс берді, бірақ тұрақты академиялық қызметке ие болған жоқ. Пайпс исламды сынап-қадімдейді, оның пікірлері американдық мұсылмандар мен басқа да ғалымдар тарапынан сынға ұшырады, олардың көпшілігі оның көзқарастары исламфобиялық немесе нәсілшіл деп санайды. Пайпс Еуропада шариғат заңдарымен басып алынған, кіруге тыйым салынған аймақтар туралы және АҚШ президенті Барак Обаманың ислам дінін ұстанатыны туралы мәлімдемелер жасады. Сонымен қатар, ол Мишель Малкиннің «Тұтқынға алуды қорғау: Екінші дүниежүзілік соғыста және терроризмге қарсы соғыста «ұлттық ерекшеліктер»» кітабын қорғады. Пайпс он алты кітап жазды және Стэнфорд университетінің Гувер институтында Таубе ерекше қонақ ғылыми қызметкері болды.
Ерте өмір және білім
Айрин (туған аты Рот) мен Ричард Пайпстің ұлы Дэниел Пайпс 1949 жылы Массачусетс штатының Бостон қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Германияның Польшаны оккупациялауынан отбасыларымен бірге қашып, Америка Құрама Штаттарында танысқан. Оның әкесі Ричард Пайпс Гарвард университетінде Ресей тарихы бойынша маманданған тарихшы болған, ал Дэниел Пайпс негізінен Массачусетс штатының Кембридж аймағында өскен. Пайпс Гарвард университетінің балалар бағында оқыды, содан кейін жеке мектепте білім алды, оның бір бөлігі шетелде өтті. 1967 жылдың күзінде әкесі профессор болған Гарвард университетіне оқуға түсті. Алғашқы екі жылы математиканы оқыды, бірақ "Мен оған жеткілікті дарынды емеспін. Сондықтан тарихшы болуды шештім" деді. Ол "материалдың тым абстрактілі болғанын" айтты. 1968 жылы Сахара және 1969 жылы Синай шөлдеріне жасаған сапарлары араб тіліне деген қызығушылығын оятып, дамытқанын жеткізді. Барлығында ол алты жыл бойы шетелде оқыды, оның үшеуі Мысырда болды.
Академиядағы еңбек
Пайпс 1973 жылы Гарвардқа оралды және Фрайбург им Брейсгау мен Каирде тағы оқығаннан кейін ортағасырлық ислам тарихы бойынша философия докторы ғылымын қорғады.
Академиядан кейінгі
Пайпс 1986 жылдан кейін академиялық ортаны көбінесе тастап кетті, бірақ 2007 жылы Пеппердин университетінің Мемлекеттік саясат мектебінде қонақ профессор ретінде «Халықаралық қатынастар: Ислам және саясат» атты курсты оқыды. Пайпс Гарвард журналының тілшісіне өзінің «көлік жүргізушінің қарапайым саясатына ие екенін, академиялықтың күрделі саясатына емес» деді. «Менің көзқарасым жоғары білім беру мекемелеріне үйлеспейді». Сенатор Том Харкин Пайпс Ислам туралы айтқан сөздеріне «нашар көңілде болғанын» айтты және «кейбір адамдар Пайпсты ғалым деп атаса да, ол USIP-те болуға лайық емес» деді. Пайпс кандидатурасын қорғаған Ақ үйдің өкілі Ари Флейшер Бушты Пайпс пікірінен алшақтатты, Буш «Исламның бейбіт дін екендігі туралы Пайпспен келіспейтінін» айтты. Los Angeles Times газеті былай деп жазды: «Орта Шығыс зерттеушісі Дэниел Пайпстің АҚШ Бейбітшілік институтының кеңесіне кіруіне бөгет қоюға тырысқан сенаторлар Эдвард М. Кеннеди (Массачусетс штаты), Кристофер Дж. Додд (Коннектикут штаты) және Том Харкин (Айова штаты) өздерінің құқықтарын теріс пайдалануда». Campus Watch арқылы Пайпс студенттер мен оқытушыларды «Орта Шығысқа қатысты зерттеулер, лекциялар, сабақтар, демонстрациялар және Campus Watch-қа қатысты басқа да шаралар туралы» ақпарат ұсынуға шақырды. Жоба Израильді сынаған профессорларды «Маккартилік қатыгездікке» тартты, өйткені Америкаға «жаушыл» деп саналған сегіз профессор туралы «іс қағаздарын» жариялады. Наразылық ретінде жүзден астам ғалымдар өздерін кейбір адамдар «қара тізімге» қосылуды талап етті. 2002 жылдың қазан айында Campus Watch өз веб-сайтынан іс қағаздарын алып тастады.
Радикалды және орташа ислам
Пайпс батыс әлеміне "радикалды" немесе "жауынгерлік исламның" қауіп төндіретінін ұзақ жылдар бойы білдіріп келген. 1985 жылы ол "Жақын Шығыс туралы түсініктер" журналында: «Радикалды фундаменталистердің мақсаттарының кеңдігі жаңа мәселелер тудырады; ал АҚШ-қа қарсы олардың шабуылдарының қарқындылығы шешімдерді жеделдетуді қажет етеді» деп жазды. 1995 жылдың күзінде жарияланған "National Interest" журналында ол: «Көптеген батыстықтардың білмеуінше, Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына біржақты түрде соғыс жарияланды» деді. Ол бұл туралы Оклахома-Ситидегі жарылыстан кейін жазды; тергеуші журналист Стивен Эмерсон жарылыстан кейін оның «Орта Шығыс іздері» бар екенін айтты. Пайпс Эмерсонмен келісіп, USA Today газетіне АҚШ «шабуылға ұшырап отырғанын» және ислам фундаменталистерінің «бізді нысанаға алғанын» мәлімдеді. 2001 жылдың 11 қыркүйегіне дейін төрт ай бұрын Пайпс пен Эмерсон "The Wall Street Journal" газетінде «әл-Қаида АҚШ-қа жаңа шабуылдар жоспарлап отырғанын» және ирандық агенттердің «Ливанда әл-Қаида кадрларына кеңейтілген оқытуды ұйымдастыруға көмектескенін, мысалы, олар ірі ғимараттарды қалай қиратуға болатынын үйренді» деп жазды. Пайпс 2007 жылы: «14 ғасырлық дін Исламды, бір ғасырдан да кем уақыт бұрын пайда болған тоталитарлық идеология – жауынгерлік исламға жатқызып, зұлымдыққа айыптау қателік. Жауынгерлік ислам – мәселе, ал орташа ислам – шешім» деп жазды. Пайпс орташа мұсылмандарды «исламистік шабуылға» қарағанда «өте шағын қозғалыс» деп сипаттап, АҚШ үкіметінің «оларды табуға, кездесуге, қаржыландыруға, қолдау көрсетуге, күш беруге және марапаттауға» басымдық беруі керек деді. Пайпс Түркиядағы Мұстафа Кемал Ататүкті және Судандық ойшыл Махмуд Мохамед Таханы жоғары бағалады. 2008 жылдың қыркүйегінде Питер Робинсонмен сұхбаттасуда Пайпс мұсылмандарды үш санатқа бөлуге болатынын айтты: «дәстүрлі ислам», ол прагматикалық және зорлық-зомбылықсыз деп санайды, «исламизм», ол қауіпті және жауынгерлік деп санайды, және «орташа ислам», ол құпия және әлі халықтық қозғалыс ретінде қалыптаспаған деп санайды. Ол өзінің «теологиялық білімі» жеткіліксіз екенін, сондықтан Құранға ең жақын және оның мақсатына ең адал қай топ екенін анықтай алмайтынын түсіндірді.
Еуропадағы мұсылмандар
1990 жылы Пайпс National Review журналында Батыс Еуропалық қоғамдардың "көлемді түрде қоныс аударуға дайын емес екенін, олардың терісі қоңыр, ерекше тағамдар дайындайтын және гигиена стандарттарын сақтамайтын адамдардың" жайлы жазды. Ол кезде ол мұсылман иммигранттарының "Еуропаның өмірін өзгертпейтініне" және "қабылдаған қоғамдарына жаңа энергияны әкелгенімен қатар, көптеген пайдалы нәрселер сыйлайтынына" сенді. Нью-Йорк университетінің профессоры Арун Кундани бұл мақаланы "исламофобиялық" деп сипаттады. Кейін Пайпс: "Менің мақсатым Батыс еуропалықтардың ой-өрісін көрсету болды, емес, өз пікірімді білдіру. Енді ойлап қарасам, "қоңыр терілі адамдар" және "ерекше тағамдар" сөздерін тырнақшаға алуым керек еді немесе мен еуропалықтардың көзқарасын түсіндіріп жатқанымды нақтырақ көрсетуім керек еді" деді. 2006 жылы Дэниел Пайпс Франциядағы кейбір аудандардың "кіруге болмайтын аймақтар" екенін және "француз мемлекетінің өзінің аумағына толық бақылауы жоқ екенін" айтты. 2013 жылы Пайпс осы аймақтардың бірнешеуіне сапар шегіп, қателескенін мойындады. 2015 жылы ол Bloomberg агенттігіне "Еуропада кіруге болмайтын аймақтар жоқ" деп хабарлады. Jyllands Posten-нің Мұхаммед карикатураларына байланысты туған дауға жауап ретінде Пайпс "шешімді мәселе – Батыс өзінің әдет-ғұрыптары мен моральдық нормаларын, соның ішінде сөз бостандығын" және "қорлау мен құдайға қарсы сөйлеу құқығын" қорғай ма екені екенін" деп жазды. Ол Роберт Спенсердің "Данияны қолдауға" шақыруын қолдады. Норвегия, Германия және Францияның карикатуралар мен сөз бостандығына қатысты ұстанымын жоғары бағалады, бірақ Польша, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия және АҚШ-ты "қате кешірім сұрағандары" үшін сынады. NRC Handelsblad хабарлағандай, Пайпс Таяу Шығыс форумы арқылы голландиялық саясаткер Герт Вилдерске сот процесі кезінде қаржы жинады. Пайпс Вилдерсті "өз тарихи [еуропалық] мәдениетін сақтап қалуды қалайтын еуропалықтардың теңдесі жоқ көшбасшысы" деп мақтады және оны "Еуропадағы ең маңызды саясаткер" деп атады. Сонымен қатар, ол Вилдерстің саяси бағдарламасын "қисынсыз" деп таныды және оны тым жеңіл қабылдауға болмайды деді, сондай-ақ Вилдерстің исламды түсінуін "беткей" деп сынады, өйткені ол исламның барлық түрлеріне, тек экстремистік нұсқасына ғана емес, қарсы тұрды.
АҚШ-тағы мұсылмандар
2001 жылдың қазан айында Пайпс Америка еврейлер конгресінің съезі алдында былай деді: «Еврейлердің көзқарасынан алғанда, американдық мұсылмандардың болуы, олардың беделінің, байлығының артуы және құқықтарының кеңеюі, олардың исламшыл көшбасшылардың ықпалында болуы себепті, американдық яһудилерге нақты қауіп төндіреді деп қатты алаңдаймын». «Нью-Йорк Таймс» газеті американдық мұсылмандардың Пайпс үкіметтік және әскери лауазымдардағы мұсылмандарға қауіпсіздік тұрғысынан ерекше назар аудару қажеттігі туралы пікірлеріне және мешіттердің «экстремистерді өсіру ортасы» екендігі туралы мәлімдемелеріне «ашуланғандарын» жазды. 2004 жылы «The New York Sun» газетінде жарияланған мақаласында Пайпс Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапондық американдықтарды ұстауды қолдады және жапондық американдықтардың соғыс кезеңіндегі жағдайын бүгінгі американдық мұсылмандардың жағдайымен байланыстырды. Пайпс Америкалық ислам қатынастары жөніндегі кеңеске (CAIR) сын айтты, оны Хезболла мен Хамас үшін «жақтаушы» деп атады және «терроризммен байланысты қызметкерлер мен басқарма мүшелерінің тізімі» бар екенін мәлімдеді. CAIR өз кезегінде «Пайпс жазғандар бұрмалаулар мен ишараларға толы» деді. «Нью-Йорк Таймс» Пайпс «заңды исламшылдардың» зиянды жаңа қозғалысының өкілі деп қараған, «ұзақ жылдар бойы орташа мұсылман ретінде танымал» болған Дебби Алмонтазерге қарсы күреске жетекшілік еткенін хабарлады. Альмонтазер қысым көрсету салдарынан Халил Гибран атындағы халықаралық академияның директоры лауазымынан кетті. Бұл мектеп Нью-Йорктегі араб тіліндегі орта мектеп және христиан араб-американдық ақынның құрметіне аталған. Пайпс бастапқыда мектепті «медресе» деп сипаттады, бұл араб тілінде «мектеп» деген мағынаны білдіреді, бірақ Батыста исламдық білім берумен байланысты, бірақ кейіннен бұл терминді қолдану «сәл қиын болғанын» мойындады. Дегенмен, ол 2009 жылдың сәуір айында демократия және Ирак мәселелерінде неоконсерваторлардың ұстанымдарымен келіспеушілікке байланысты бұл атаудан бас тартты және енді өзін «жалғыз консерватор» деп санайды.
Дональд Трамп пен Республикалық партия
2016 жылы Пайпс Республикалық партия Дональд Трампты 2016 жылғы президенттік кандидат ретінде қолдағаннан кейін партиядан кетіп қалды. Бірақ 2020 жылдың 20 қазанында "Бостон Глоб" газетінде жарияланған мақаласында ол сол жылғы президенттік сайлауда Трампқа дауыс беретінін мәлімдеді, себебі: "Мен адамға емес, партияның жалпы бағытына назар аударуға кеңес беремін. Құрметті сайлаушылар, екі үлкен партияның өте ерекше бағдарламаларына ой жүгіртіп, өз көзқарастарыңызға сай келетін партияны қолдаңыз, кандидаттардың кемшіліктеріне қарамастан." Республикалық партия 2020 жылы бағдарлама жарияламады.
Араб-израиль қақтығысы
Пайпс Израильді араб-израиль қақтығысында қолдайды және палестиналық мемлекетке қарсы. 1990 жылғы сәуірде "Комментарий" журналында ол: "Израиль немесе Палестина болуы мүмкін, бірақ екеуі бірге болмайды. Палестиналықтарды мемлекеттен неге айыру керек деп сұрағандарға жауап қарапайым: мемлекет берсеңіз, бұл оның немесе Израильдің құрылуына әкелетін оқиғалар тізбегін бастайсыз" деп жазды. Пайпс қақтығысты шешудің үш мемлекеттік жолын ұсынды, онда Газа Египетке, ал Батыс жағалау Иорданияға беріледі. 2008 жылдың қыркүйегінде ол: "Палестиналықтар еврей мемлекетінің болуын қабылдамайды. Бұл өзгеріске дейін, қандай да бір келіссөздердің мәнісі жоқ деп санаймын" деді. Ол сондай-ақ, Израиль халқының қателесу саясатына ден қойып, оны "жұмсақтық" деп сипаттады. Сондай-ақ ол даулы "Канарей Миссиясын" қорғады, былай деді: "Студенттер туралы ақпарат жинаудың ерекше құндылығы бар, себебі бұл оларға Израильге шабуыл жасаудың жеңіл ойын емес, маңызды іс екенін көрсетеді және олардың әрекеттері Израильге де, олардың болашақ мансабына да зиян келтіруі мүмкін".
Иран
Пайпс Иранға қарсы ұстанымды ұзақ жылдардан бері сақтап келеді. 1980 жылы Пайпс: «Иран мұнайдан кейінгі экономикаға өтті. Ол мұнай экспорттаушы ірі елдердің бірі болып, миллиардтаған долларды тастап, өз күшімен өмір сүруге қайта оралды» деп жазды. Пайпс, Иран-Контра ісіндегі рөлі үшін Рейган әкімшілігін сынап, «Америкалық әрекеттер аятоллаға түрлі көмектер көрсетуге және капитуляциялауға мүмкіндік берді» деді. 2010 жылы Пайпс АҚШ президенті Барак Обамаға «АҚШ әскерлеріне Иранның ядролық қару жасау мүмкіндігін жоюға бұйрық берсін. Әрекет ету уақыты қазір» деген ұсыныс жасады. Ол, АҚШ-тың Иранды бомбалауы үшін «қолайлы жағдайлар орын алғанын» және «Иран билеушілері мен олардың агенттерінен басқа ешкімнің режимнің үлкен ядролық қару арсеналын құруға асығып жатқанын жоққа шығармайтынын» айтты. АҚШ-тың Иранды бір жақты бомбалауы «жерде аз әскер болуын қажет ететінін және салыстырмалы түрде аз шығынға әкелетінін, бұл шабуылды саяси жағынан қолайлы ететінін» мәлімдеді. Бұрын АҚШ және Еуропалық Одақ террористік ұйымдар тізіміне енгізілген Пайпс, осы тізімді өзгертуді ұзақ уақыттан бері жақтаған. Пайпс бұл тізімді «муллаларға жасалған құрбандық» деп сипаттады. Ол: «МЕК американдықтар мен еуропалықтарға қауіп төндірмейді және ондаған жылдар бойы қауіп төндірген емес. Ол Тегеранның қатыгез, соғысқорлыққа бейім теократиялық режиміне қауіп төндіреді» деп жазды. Media Matters for America Пайпс «Los Angeles Times» газетіндегі «күмәнді мақалаға» сүйенгенін, ал оның негізгі талаптарын Ким Баркер 25 наурызда «Chicago Tribune» газетінде жоққа шығарғанын хабарлады. Бен Смит «Politico» сайтындағы мақаласында Барак Обаманың діні туралы Пайпс жасаған жалған немесе бұрмаланған мәлімдемелерді сынады, олардың «Обаманың дініне қарсы жалған шабуылдың үлгісі» екенін және Дэниел Пайпс еңбегінің «логикалық бұрылыстарымен таң қалдыратынын» айтты.
Реакциялар
Пайпс Оңтүстік кедейлік заң орталығының (SPLC) мұсылман экстремистеріне қарсы күрес жөніндегі нұсқаулығына енгізілген, бірақ Мааджид Наваз сотқа шағымданғаннан кейін бұл нұсқаулық SPLC веб-сайтынан алынып тасталды. Дегенмен, SPLC сайтында ол әлі де "мұсылмандыққа қарсы тұрақты тұлға" және "мұсылмандыққа қарсы белсенді" деп есептеледі, көптеген Hatewatch және Intelligence Report мақалаларында осылай сипатталған. Сол сияқты, Джорджтаун университетінде орналасқан және Джон Л. Эспозито басқаратын Bridge Initiative Пайпсті "мұсылманға қарсы тұлға" деп талдап, оның қызметін "мұсылманға қарсы стереотиптерді тарату" деп сипаттайды, ал Пайпс "мұсылмандар мен ислам туралы бұрмаланған ақпарат тарататын көптеген белсенділер мен ұйымдарды" қаржыландырады. Пайпс басқаларға қарағанда жайлырақ болғанымен, ол қарсы жихад қозғалысының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Мұсылман әлемінің бүгінгі күні және Пакистан Таймс (сол аттас пакистандық газет емес) газеттерінің бұрынғы редакторы Ташбих Саид Пайпс туралы былай деді: "Оны тыңдау керек. Егер Дэниел Пайпс болмаса, Американың өзіне қауіп төндіретін зұлымдықты тануға үйренуіне көмектесетін ешқандай көз болмас еді. Америкадағы мұсылмандар Самсонға ұқсайды; олар ғибадатханаға кірді, тіпті бұл олардың өзінің жойылуына әкелсе де, бағаналарды құлату үшін". Ирак соғысын қолдаған және саяси исламды сынаған Кристофер Хитченс та Пайпсті сынады, оның төзімсіздікке толы бағдарламаны ұстанатынын, "ғылымды үгітпен шатастыратынын" және "объективтілікке мән бермей, ұсақ кек алуларға ұмтылатынын" айтты. 2005 жылдың наурыз айында Пайпс Торонто университетінде сөз сөйлеуге шақырылғанда, профессорлар мен аспиранттардың жазған хатында Пайпс "1990 жылдан бері ксенофобиялық, нәсілшіл және сексистік сөздерді жиі қолданатыны" айтылды. Бірақ университет басшылары Пайпстің сапарына араласпайтындарын мәлімдеді. Джорджтаун университетінің профессоры Джон Л. Эспозито Пайпсті "көп тәжірибесі бар, жақсы білім алған, қабілетті сарапшы" деп сипаттады, бірақ "дүниедегі мұсылмандардың 10-15 пайызы радикалды" деген мәлімдемесінде "таңдаулылық пен бұрмалаушылық" жасады деп айыптады. Қорытындылай келе, Эспозито "негізгі және экстремистік исламды радикалды ислам деп біріктіру", ал "орташа исламды секулярлы немесе мәдени деп қарастыру" "білімі аз немесе сыншыл емес оқырмандарды" жаңылыстыруы мүмкін екенін айтты.
Марапаттар мен құрметтер
Пайпс Швейцарияның Америка университетінен (1988) және Йешива университетінен (2003) екі құрметті докторлық дәрежесін алды. 2006 жылдың мамыр айында Пайпс Израильдегі Бар-Илан университетінің Иерусалимді зерттеу орталығының Ингеборг Реннерт атындағы «Сионның күзетшісі» сыйлығымен марапатталды.