Яковлев Як-12: кең мақсаттағы советтік ұшақ, 1947 жылдан бері қолданылады. По-2 ұшағының жаңғыртуы, байланыс және көлікке арналған. Тарихы, сипаттамасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яковлев Як 12 (Яковлев Як 12, сонымен қатар Jak 12 деп те жазылады, НАТО коды: "Creek") – 1947 жылдан бастап Кеңес Әуе күштері, Кеңес азаматтық авиациясы және басқа елдер қолданған жеңіл, көп мақсатты STOL ұшағы.
The Yakovlev Yak 12 (Яковлев Як 12, also transcribed as Jak 12, NATO reporting name: "Creek") is a light multirole STOL aircraft used by the Soviet Air Force, Soviet civilian aviation and other countries from 1947 onwards.
Жобалау және әзірлеу
Яковлевтің командасы ЯК-12 ұшағын 1944 жылы Кеңес Әуе күштерінің жаңа байланыс және көмекші ұшақтарына қойған талабын орындау үшін жобалады, ол ескірген По-2 бипланының орнын алмастыруға тиіс болды. Сондай-ақ, ол 1934 жылғы Яковлевтің AIR 6 ұшағының азаматтық авиациядағы жалғасы ретінде салыстырмалы түрде аз тізілімде жасалды. Яковлевтің алғашқы ұсынысы 1945 жылғы қаңтарда салынған, алғашқыда Yak 14 деп аталған, төрт орындық жоғары қанатты Yak 10 ұшағы болды. Ол осы фюзеляжға негізделген төмен қанатты Yak 13 ұшағымен бәсекеде жеңіп шықты, ал 108 кВт (145 а.к.) қуаты бар Швецов М 11М радиальдық қозғалтқышымен жабдықталған 40 Yak 10 ұшағы өндірілді. 1947 жылы Яковлев Yak 10 ұшағын алмастыру үшін жаңа ұшақ әзірледі. Бұл ұшақ 119 кВт (160 а.к.) қуаты бар M 11FR, жаңа қанат және шасси, сондай-ақ қайта қарастырылған пішіндегі (төменгі құйрығы) фюзеляжмен жабдықталды. Жаңа тип Yak 12 деп аталды және 1947 жылы алғаш рет ұшты. Негізгі нұсқасының 788 данасы, оның ішінде әскери бақылау ұшақтары, бірнеше Yak 12С жедел жәрдем ұшақтары, Yak 12СХ ауылшаруашылық ұшақтары және Yak 12ГР гидроұшақтары өндірілді. Негізгі Yak 12 ұшағының, Yak 10 сияқты, ерекшелігі – жеке қаптамалары бар қозғалтқыш цилиндрлері болды. Бұл ұшақ аралас конструкциялы болды және пилоттан басқа 1 немесе 2 жолаушыны тасымалдай алатын. Келесі буын Yak 12 1952 жылы өндіріске түсті, ол Yak 12R-ден басталды. Ол жаңа 194 кВт (260 а.к.) Ivchenko AI 14R радиальдық қозғалтқышымен және толығымен металл конструкциясымен жабдықталды. Қанаттың ауданы ұлғайды (21,6 м²-ден 23,8 м²-ге дейін). Бұл нұсқаның барлық Yak 12 ұшақтарының арасындағы ең төменгі қанат жүктемесі болды, сондықтан ол STOL көрсеткіштері бойынша ең жақсы нәтижелерді көрсетті (ұшып көтерілу жолы 52 м / 171 фут, қону 81 м / 266 фут). 1955 жылдан бастап, салмақ таралуын жақсарту үшін ұзартылып, конструкциясы нығайтылып, басқа да шағын өзгерістер енгізілгеннен кейін Yak 12М («жаңартылған») ұшағы өндірілді. Көрінетін айырмашылық – ұзартылған, иісті құйрық қанаты болды. Бұл нұсқа көбірек жүк көтеруге мүмкіндік беретін, әмбебап ұшаққа айналды. Ол пилот пен 3 жолаушыны тасымалдай алатын, оқу мақсатында қос басқару, жедел жәрдем рөлі үшін таған немесе ауылшаруашылық шашырату құрылғысымен жабдықталуы мүмкін. Ол ең көп таралған нұсқаға айналды. 1957 жылдан бастап өндірілген соңғы буын Yak 12А болды. Бұл аэродинамикалық жағынан жетілдірілген, фюзеляжы және қанаты кішірейтілген нұсқа. Қаптаманың диаметрі кішірек болды. Төртбұрышты қанаттар трапеция тәрізді ұштарымен және автоматты алдын-ала қанаттармен жабдықталды, сондай-ақ екі тіреуіштің орнына бір тіреуіш орнатылды. Навигациялық жабдықтар мен басқару жүйесі жақсартылды, сондай-ақ көрсеткіштері де артты. КСРО-да барлық үлгіде 3 801 Yak 12 ұшағы (оның ішінде 3 013 Yak 12Р, М және А) салынды. Сондай-ақ, тәжірибелік Yak 12B бипланы әзірленді, бірақ ол өндіріске енгізілген жоқ. Yak 12М 1956 жылдан бастап Польшада WSK 4 Okecie немесе Jak 12M (орысша атауының полякша жазуы) ретінде лицензия бойынша өндірілді. 1959 жылдан бастап Yak 12A Польшада өндірілді (1054 Jak 12M, 137 Jak 12A), олардың көп бөлігі КСРО-ға экспортталды. 1958 жылы Польшада Yak 12М ұшағын одан әрі дамыту жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде PZL 101 Гаврон пайда болды. Yak 12 Қытайда «Шенян-5» типінде де өндірілді.
The Yak 12 was designed by Yakovlev's team to meet a requirement of the Soviet Air Force of 1944 for a new liaison and utility plane, to replace the obsolete Po 2 biplane. It was also meant to be used in civil aviation as a successor to Yakovlev's AIR 6 of 1934, built in a relatively small series. Yakovlev's first proposal was a four place high wing aircraft, the Yak 10 (first named Yak 14), built in January 1945. It won the competition with a low wing Yak 13, based on the same fuselage, and a series of 40 Yak 10s were produced, powered with a 108 kW (145 hp) Shvetsov M 11M radial. In 1947, Yakovlev developed a new aircraft to replace the Yak 10. This was fitted with a more powerful 119 kW (160 hp) M 11FR, a new wing and undercarriage, and a fuselage with a revised shape (lower tail). The new type was designated Yak 12, first flying in 1947. 788 of the basic variant were produced, including military observation planes, some Yak 12S air ambulances, Yak 12SKh agricultural aircraft and Yak 12GR floatplanes. A distinguishing feature of the basic Yak 12, just like Yak 10, were engine cylinders with individual cowlings. It was a plane of a mixed construction and could take 1 or 2 passengers, apart from a pilot. The next generation Yak 12 entered production in 1952, starting with the Yak 12R. It was fitted with a new 194 kW (260 hp) Ivchenko AI 14R radial and all metal construction. The wing area increased (from 21.6 m2 to 23.8 m2). This variant had the least wing loading of all Yak 12s, and therefore best STOL performance (take off run 52 m/171 ft, landing 81 m/266 ft). After being lengthened to improve weight distribution, with further strengthening of the structure and other minor changes, from 1955 the Yak 12M ("modernized") was produced. A visible difference was a lengthened, curved tailfin. This variant became more universal, offering a bigger payload. It took a pilot and 3 passengers and could be fitted with dual controls for training, a stretcher for an ambulance role or an agricultural spraying device. It became the most numerous variant. The last generation, produced from 1957, was the Yak 12A. It was an aerodynamically refined variant, with a slimmer fuselage and a new wing. The cowling was smaller diameter. The rectangular wings were fitted with trapezoidal ends and automatic slats, also single struts replaced twin struts. Navigation equipment and controls were improved, and performance also increased. In the USSR, 3,801 of Yak 12s were built in all models (including 3,013 Yak 12R, M and A). An experimental Yak 12B biplane was also developed, but did not enter production. The Yak 12M was licence built from 1956 in Poland as the WSK 4 Okecie, or Jak 12M (Polish spelling of Russian name). From 1959, the Yak 12A was built in Poland (1,054 Jak 12Ms, 137 Jak 12As), most for export to the USSR. In 1958, further development of the Yak 12M was carried out in Poland, becoming the PZL 101 Gawron. The Yak 12 was also produced in China as Shenyang type 5.
Пайдалану тарихы
ЯК-12 алғаш рет Кеңес Әуе күштерінде байланыс және артиллериялық бақылау ұшағы ретінде пайдаланылды. Содан кейін, олар кеңестік азаматтық авиацияда, көбінесе ДОСААФ авиация клубында, көлік, ұшқыштарды даярлау, парашюттік жаттығулар және планеризмге арналған сүйреуге қолданылды. Олар жедел жәрдем және ауыл шаруашылығы ұшақтары ретінде де пайдаланылды. КСРО-дан басқа, ЯК-12 Польша, Чехословакия, Югославия (азаматтық және әскери) және Венгрияда (азаматтық) қолданылды. Лицензия бойынша құрастырылған Шэньянь ұшақтары Қытайда және басқа елдерде пайдаланылды. Кейбір елдерде, оның ішінде Польша, Венгрия және Чехословакияда, орысша атауы Як 12 деп жазылды. Польша Әуе күштері 1951 жылдан бастап 90-ға жуық ЯК-12 ұшағын байланыс, патрульдеу және жалпы мақсаттағы ұшақтар ретінде пайдаланды. Көпшілігі 1970-ші жылдары, ал соңғылары 1980-ші жылдары қызметтен шығарылды. Олардың көпшілігі кейін азаматтық авиацияға берілді. Польшада алғашқы азаматтық үлгі 1952 жылы алынды, ал 1960-шы жылдардан бастап одан да көп саны қолданылды (кем дегенде 79). Олар көбінесе аймақтық аэроклубтарда ұшқыштарды даярлау, парашюттік жаттығулар, көлік және планеризмге арналған сүйреу үшін пайдаланылды. 21 ұшақ жедел жәрдем қызметінде қолданылды. 2006 жылы бірқатар азаматтық Як-12 (көбінесе Як-12А) пайдалануда болды. 2012 жылдың 12 шілдесінде Канаданың Kinross Gold Corporation компаниясы жалдаған Як-12 ұшағы Мавританияның Нуакшот қаласындағы әуежайдан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай апатқа ұшырады.
Yak 12s first entered service in the Soviet Air Force as a liaison and artillery observation plane. Then, they were used also in the Soviet civilian aviation – mostly in the DOSAAF aero club for transport, pilot training, parachute training, and glider towing. They were also used as air ambulances and agricultural aircraft. Apart from the Soviet Union, Yak 12s were used in Poland, Czechoslovakia, Yugoslavia (civil and military), and Hungary (civil). Licence built Shenyangs were used in China and other countries. In some countries, including Poland, Hungary and Czechoslovakia, the Russian name was transcribed as Jak 12. In the Polish Air Force, about 90 Yak 12s were used from 1951, as liaison, patrol, and general utility planes. Most were withdrawn in the 1970s, the last in the 1980s. Most were next handed over to civil aviation. In Poland, the first civilian model was acquired in 1952, and larger numbers were used from the 1960s (at least 79). They were used mostly in regional aeroclubs for pilot training, parachute training, transport, and glider towing. 21 were used as air ambulances. Some civil Yak 12s (mostly Yak 12A) remain in use in 2006. On July 12, 2012, a Yak 12 chartered by Canada's Kinross Gold Corporation, crashed shortly after takeoff from an airport in Nouakchott, Mauritania.
Сипаттама
Металл конструкциялы (Yak 12R, M, A) немесе аралас конструкциялы (Yak 12) жоғары қанатты моноплан, классикалық схемада, металл және кенеппен қапталған. Қанаттары жапсырмалармен және клапандармен жабдықталған (Yak 12R және A нұсқаларында автоматты жапсырмалар, ал басқа нұсқаларда бекітілген). Төрт орындық кабина (Yak 12-нің алғашқы нұсқаларында – 2 немесе 3 орындық). Артқы дөңгелекті тұрақты шасси. Бір радиалды қозғалтқыш: 5 цилиндрлі M 11FR (номиналды қуаты 104 кВт/140 а.к., ұшу қуаты 118 кВт/160 а.к.) – Yak 12 негізгі нұсқасы; 9 цилиндрлі AI 14R (номиналды қуаты 161 кВт/220 а.к., ұшу қуаты 191 кВт/260 а.к.) – Yak 12R, M және A. Екі пернелі винт. Қанаттарда екі отын бакі, әрқайсысы 225 л (55 АҚШ галлоны).
Metal construction (Yak 12R, M, A) or mixed construction (Yak 12) braced high wing monoplane, conventional in layout, metal and canvas covered. Wings fitted with flaps and slats (automatic slats in Yak 12R and A, or fixed in other variants). Four seat cabin (in early variants of Yak 12 – 2 or 3 seats). Conventional fixed landing gear with tail wheel. Single radial engine: 5 cylinder M 11FR (nominal power 104 kW/140 hp, take off power 118 kW/160 hp) – Yak 12 basic variant; 9 cylinder AI 14R (nominal power 161 kW/220 hp, take off power 191 kW/260 hp) – Yak 12R, M and A. Two blade propeller. Two fuel tanks in wings, 225 L (55 US gal) each.