Кіріспе

Бет-Захария шайқасы б.з.д. 162 жылғы мамыр айы шамасында, Сирия мен Вавилонияны бақылаған, Македонияның жаулауларынан кейін пайда болған грек мемлекеті – Селевкидтер империясының әскеріне қарсы, Яһуда Маккавей (Юда Маккавей) басшылығымен яһуди көтерілісшілерінің арасында Маккабейлер көтерілісі кезінде болды. Шайқас Бет-Захарияда (қазіргі Хирбет-Бет-Закария) өтті және Селевкидтер жеңіске жетті, көтерілісшілер шайқас алаңынан кері шегінді. Яһуданың бауыры Елазар Аваран соғыс пилімен шайқаста қаза тапты. Бұл жеңіліс Селевкидтерге жорығын жалғастырып, яһудилердің қасиетті қаласы Иерусалимді қоршауға мүмкіндік берді.

Негізгі дереккөздер

Бет-Захария шайқасы 1 Мақабилер кітабында (Мақабилер 6:28–47 (NRSV)) және Иосиф Флавийдің екі тарихында: «Яһудилердің көне тарихы» 12-кітап, 9-тарау және «Яһудилердің соғысы» 1.1.41–46 тарауларында сипатталған. 2 Маккавейлер кітабы да экспедицияны 149 СЕ (б.з.д. 163 жыл) деп көрсетеді, бұл 1 Маккабейлер кітабынан сәл ертерек. Қай дата дұрыс екендігі туралы ғалымдар арасында пікір талас тудырып отыр.

Өмірбаян

164 жылдың күзінде регент Лисий Яһудеяға Маккабейлік бүлікті басу үшін экспедиция ұйымдастырды. Яһуда Маккабей басқаратын Маккабейлер гректермен Бет-Зур шайқасында соғысты. Лисийдің Яһудеяға келуіне себеп, шайқастағы жеңілісі немесе патша Антиох IV-тің қазасы туралы хабардың Яһудеяға жеткені болуы мүмкін. Ол Селевкидтердің астанасы Антиохияға оралып, империяның шығыс бөлігіндегі Мидиядан шыққан белгілі Селевкид шенеунігі Филипптің (грекше: Philippus) саяси қарсылығын таңбалады. Маккабейлер Иерусалимді басып алып, ғибадатхананы тазартып, яһудилердің құдайға сыйынған орнын қайта жаңартылды. Дегенмен, Селевкид әскерлері әлі де Храм тауына қарайтын қала ішіндегі мықты бекініс Акраны бақылап тұрды. Маккабейлер Үлкен Палестина аймағында бірнеше науқандарға қатысты, ал Селевкид үкіметі астанадағы ішкі саясатқа алаңдады. Б.з.д. 162 жылдың сәуір айында (Ежелгі Македония күнтізбесінің 150 жылы) Яһуда Акраны қоршап алды, Яһудеядағы Селевкид билігінің ең маңызды символын жоюға тырысты. Екі тарап та азық-түлік тапшылығымен күресті. Көрсетілген деректерге сүйенсек, бұл жыл құнарсыз болған, бірақ бұл мәлімдеменің нақты мағынасы белгісіз, бірақ азық-түлік қоры азайған, тіпті ашаршылыққа ұшыраған болуы мүмкін. Бұл мәселені шет аймақтардан Яһудеяға өз қауіпсіздігі үшін әкелінген яһуди босқындары ушықтырды, себебі шет аймақтардағы тәртіпсіздік, шабуылдар, яһудилер мен басқа ұлт өкілдері арасындағы зорлық-зомбылық және кісі өлтірулер күшейді. Лисийдің экспедициялық әскері өте көп болды, және әскерлер өздеріне қажетті азық-түліктің көп бөлігін ежелгі дәуірде жергілікті халықтан жинап, талап ету арқылы алды. Иосиф Флавийдің сөзіне сәйкес, Селевкидтерде шамамен 50 000 жаяу әскер, 5 000 атты әскер және 80-ге жуық соғыс пілі болған. 1 Маккабейлерде одан да көп жаяу әскер туралы айтылған, бірақ тек 32 піл болған; тарихшылар көбінесе кішірек санды қабылдайды және Иосиф Флавийдің жаяу әскерді бағалауы дұрыс деп санайды, ал 1 Маккабейлерде пілдердің саны туралы нақты мәлімет берілген. Яһуди әскерінің саны белгісіз, бірақ олар Иерусалимді басып алғаннан бері бір жарым жылдың ішінде грек стиліндегі әскерді даярлаған көрінеді, өйткені Иосиф Флавий яһуди фалангасы туралы айтқан. Селевкидтер сандық артықшылықтарын шектеу үшін аңғар арқылы өтуге мәжбүр болды. 162 жылдың мамыр айының соңында екі әскер Бет-Захарияның жанындағы тар жолда кездесті. Иосиф Флавийдің мәліметінше, Филипп тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Иосиф Флавий Филипптің соңғы тағдыры туралы белгілі бір жоғалған дереккөзге ие болған жоқ па, әлде бұл Филипптің империя басшылығына ешқашан қол жеткізбегеніне негізделген болжам ғана ма, белгісіз.

Талдау

Мақабилер 13:2-де (ЖД) бұл жорыққа 300 орақ тісті арба қолданылғаны жазылған. Бұл ақпарат күмәнді, себебі Яһудея жері тым тегіс емес, сондықтан соғыс арбаларын тиімді болу үшін қажетті жылдамдықпен қозғау қиын болар еді. Селевкилердің тіпті қаласа да, жіберуге мүмкіндігі болған көп арбалары бар екені белгісіз. 1 Мақабилер мен Иосиф Флавий екеуі де соғыс машиналарын еске алмайды, ал екі дереккөз де 2 Мақабилерге қарағанда әскери егжей-тегжейге көбірек қызығушылық танытады. Полибий б.з.д. 166–165 жылдардағы Дафнедегі әскери шеруде 140 арбаны сипаттаған, бірақ олардың орақтары болғаны көрсетілмеген; бұл соғысқа арналмаған, жай ғана салтанатты және тұрмыстық арбалар болуы мүмкін. 1 Мақабилер Иосиф Флавийге қарағанда үлкен әскерді сипаттайды, жорыққа жүз мың жаяу әскер, жиырма мың атты әскер және отыз екі піл кіргенін айтады. Ғалымдар бұл сандардың шамадан тыс үлкейтілгенін есептейді, себебі мұндай күш бүкіл Селевкид армиясынан асып түседі, ал егер жіберілсе, онда Иосиф Флавий ұсынған 50 000 жаяу әскер мен 5 000 атты әскерге қарағанда азық-түлікпен қамтамасыз ету және жабдықтау логистикалық қиындыққа толы болар еді. Пилдердің саны нақты емес; Иосиф Флавий экспедицияда сексен піл болғанын жазады, бірақ тарихшы Безалел Бар Кохва төменгі санды ұсынады. Ол Иосиф Флавийдің «8» (эта) санын «80» (пи) деп қате оқыған болуы мүмкін деп санайды және Полибий Дафне шеруінде тек 36–42 пілді тіркегенін айтады. Пилдер тұтқындыққа алынғанда көбеймейді және Селевкидтердің Үндістанға жақын аумақтарындағы жоғалтуларға байланысты жаңа пилдерді алу қиын болғандықтан, Селевкилердің 162 ж.б.д. жылға дейін аман қалған барлық пилдерін Яһудеяға жібергенімен түсіндіруге болады, бұл төменгі бағаны қолайлы етеді. Элазар мен піл арасындағы қақтығысқа қатысты белгісіздік – 1 Мақабилер Элазар шабуылдаған пілдің үстінде «патша» отырғанын жазады. Бірақ он жасар патшаның экспедицияға қатысқаны туралы ештеңе айтылмаған. Мүмкін, «патша» деген сөз регентті білдірген, ал Элазар Лисий немесе басқа да маңызды қолбасшы пілде болуы керек деп ойлаған, мүмкін, әсерлі патшалық мөр немесе безендіруіне байланысты; егер олай болса, бұл сенім қате болған болуы мүмкін, себебі эллинистік қолбасшылар әдетте Александр Македонский стилінде жылқыға мініп жүретін. 1 Мақабилер пілдің «бірден» өлгенін де сипаттайды; бұл соғыс салдарынан туған шатасудың нәтижесі болуы мүмкін. Піл ақырында өлген болар, бірақ аңшылар куәлік ететіндей, олар тез немесе оңай өлмейді. Сол заманғы технологиямен, тек күшті садақтан миға немесе жүрекке жақыннан атылған жебе ғана пілді бірден құлатуға мүмкіндік беретін еді, тіпті ішкі жарақаты да пілдің қанға толуына бірнеше сағатқа созылуы мүмкін.

Мұра

Соғыс пилдерін қолдануға б.з.б. 188 жылы Рим-Селевкид соғысын аяқтаған Апамея шарты тыйым салған болуы мүмкін, себебі бұл шарт Селевкидтерден соғыс пилдерін беруді талап еткен. Алайда, Селевкидтер бұл шартты тек сол кезде берілген пилдерге ғана қатысты деп түсіндірген. Римдіктер б.з.б. 162 жылы, шайқастан кейін бірнеше ай өткен соң делегация жіберді және шарты мүмкіндігінше қатал түсіндіріп, қалған пилдердің аяқтарын кесті және Селевкидтердің бірнеше әскери кемелерін өртеп жіберді. Осының салдарынан бұл шайқас Селевкидтердің үлкен күшін қолдана алған соңғы шайқастарының бірі болды, ал олардың кейінгі қолданылуы сирек болды. Рим дәуірінен бастап өнеркәсіптік дәуірге дейін Маккавейлер христиан өнері мен әдебиетінде еврей еңбектерінен гөрі көбірек тақырып болды, себебі Хасмонейлер еврей раввиндері мен ғалымдары тарапынан жақсы қаралмады. Елазар христиандық шығармаларда өзінің батылдығымен Иса Мәсіхтің құрбандығын алдын ала көрсеткендей болып бейнеленді. Еуропалық христиан суретшілері де орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде экзотикалық және қызықты тақырып – филді салу мүмкіндігіне байланысты шығармалар жасады. Яһудилер Маккабеялық көтеріліс тақырыбына кейін қайта оралды, бірақ көбінесе 19 және 20 ғасырларда. Елазардың батырлығы 1961 жылы Израиль банкі шығарған Ханука монетасында бейнеленді. Батыс жағалаудағы Елазар қаласы Маттафияның ұлының құрметіне аталған, себебі ол Бейт-Зурға баратын жолда орналасқан (қазіргі Кармей-Цур және Халхул араб қаласының жанында). Хирбейт Закарияның кішкентай араб ауылы (көне Византия орнында орналасқан) және Алон Швуттағы үлкен жалғыз емен ағашы – ежелгі Захария / Закарияның орналасқан жері.