Кіріспе

Ежелгі еврей шамдығы

Менора (/m//ə/'/n//ɔː//r//ə/; mənōrā, ) – еврей Киелі кітаптарында және кейінгі көне дереккөздерде Табernacle-де (Шатырда) және Иерусалим ғибадатханасында қолданылған деп сипатталатын жеті тармақты шамқойма. Ежелгі заманнан бері ол еврей халқы мен яһуди дінінің Израиль аймағында да, диаспорада да символы болып табылады. 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін ол ресми эмблемаға айналды. Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, менора таза алтыннан жасалған, ал шамдарды жағу үшін тек жаңа зәйтүн майы ғана қолданылуға рұқсат етілген. Менора Табernacle-дің ішіне орналастырылған. Киелі кітаптағы дәстүр бойынша, Сүлейменнің ғибадатханасында он менора болған, олар кейін вавилондықтар тарапынан тоналанған; Екінші ғибадатханада да менора болған деп айтылады. 70 жылы римдіктердің Иерусалим мен ғибадатхананы қиратуынан кейін менора Римге әкелінді; бүгінге дейін сақталған Тит аркасы, менораның жеңімпаз римдіктермен бірге қираған ғибадатханадан әкелінген олжалардың бірі екенін көрсетеді. 455 жылы Римді басып алған вандалдар менораны Карфагенге алып кеткені хабарланды. Византия тарихшысы Прокопий 533 жылы византиялық армияның оны қайта тапқандығын және Константинопольге әкелгенін, кейін Иерусалимге қайтарғандығын мәлімдеді, бірақ оның соңғы тағдыры туралы көптеген теориялар бар, және оның орналасқан жері туралы нақты мәліметтер кейінгі антикалық дәуірден бері тіркелмеген. Менора еврей өнерінде жиі символ ретінде қолданылады. Бірінші ғибадатхана кезеңінен менораның бейнесі сақталған жоқ, бірақ Екінші ғибадатхана кезеңінен сақталған мысалдар бар. Табылған менора бейнелеріне Яһудеяның соңғы хасмоней патшасы Антигон II Маттафияның монеталары, Иерусалимдегі Жоғарғы қала сарайының қабырғалары мен Ясон қабірі, сондай-ақ Магдала тасы сияқты заттар жатады. Екінші ғибадатхана қирағаннан кейін менора ерекше еврей символы ретінде танылды және қабір қабырғаларында, синагог едендерінде, мүсіндерде және рельефтерде, сондай-ақ шыны және металл бұйымдарында бейнеленді. Содан бері менора синагогтар мен еврей зираттарын христиандар мен басқа діндердің ғибадат орындарынан және зираттарынан ажырату үшін де қолданылып келеді. Бұл символ ежелгі самариялық, христиан және ислам қауымдастықтарының археологиялық қазбаларында да табылды. Ханука менорасы – менораның тоғыз тармақты түрі, ол еврейлердің Ханука мерекесімен тығыз байланысты.

Басқа көздер

Раббилік дереккөздер менораның биіктігі 18 қол / құлпырақ (үш ортақ шынтақ) немесе шамамен сондай болған деп үйретеді. Менора ғибадатхананың киелі үйінің алдыңғы бөлмесіне, оның оңтүстік қабырғасына қарама-қарсы орналастырылған болса да, Талмуд (Менахот 98б) менораның солтүстік-оңтүстікке, немесе шығыс-батысқа бағытта орналасуы туралы екі ғалымның арасындағы пікірталасты келтіреді. Бұтақтар көбінесе жартылай дөңгелек түрінде бейнеленген, бірақ Раши (кейбір заманауи түсіндірмелерге сәйкес) және Маймонид (оның ұлы Авраам түсіндірген суретте) олар тік болған деп санайды; ал басқа барлық еврей ғалымдары, классикалық (мысалы, Филон және Иосиф Флавий) және ортағасырлық (мысалы, Ибн Езра) – бұл мәселе бойынша пікір білдіргендер, қолдары дөңгелек болған деседі. Ғибадатхананың қирауына куә болған римдік-яһуди тарихшысы Иосиф Флавий менораның іс жүзінде шығысқа және оңтүстікке қарай еңкейтілген түрде орналасқандығын айтады.

Тит аркасы

Екінші ғибадатхананың менорасының ең танымал сақталған бейнесі Тит аркасының фризінде бейнеленген, ол 70 жылы Иерусалимнің қиратылуынан кейін Римдегі жеңіс шеруін еске алу үшін салынған. Сол фризде менора алтыбұрышты негізге тіреліп тұр, ал ол өз кезегінде сәл үлкен, бірақ ортақ орталықтан және сол пішіндегі негізге тіреледі; осылайша барлық жағынан қадамды көрініс туады. Алтыбұрышты негіздің әр жағы екі тік және екі көлденең рельс, жоғарғы және төменгі рельстермен жасалған, бұл суға батқан панельдің қарсы тұрған шығыңқы жақтауына ұқсайды. Бұл панельдерде белгілі бір рельефтік өрнектер ойылып немесе қашалған.

Магдала тасы

2009 жылы Мәғдаладағы синагогтың қираған қалдықтары, Екінші ғибадатхананың қирауына дейінгі керамикалық бұйымдармен бірге, Мәсіх легионерлерінің меншігіндегі жердің астында табылған. Олар сол синагогтың қираған жерінде, басқа да әсем ою-өрнектермен қатар, жеті шамды менораның бейнесі салынған кесілген тас блок тапты. Бұл менораның бейнесі Тит аркасындағы бейнеден күрт өзгешеленеді және бұл менораны Иерусалим ғибадатханасында болған нағыз менораның куәгері болған адам бейнелеген болуы мүмкін. Бұл менораның қолдары дөңгелек емес, көпбұрышты, ал негізі біртіндеп тартылмаған, үшбұрышты. Бірақ, бұл артефакт Иерусалимнен қашықта табылғанын және Тит аркасы көбінесе Иерусалим ғибадатханасынан тоналған түпнұсқа менораның куәгері ретінде қарастырылатынын атап өту керек.

Қолданылуы

Мысырдан шығу кітабында жазылғандай, күн сайын таза, киелі зәйтүн майымен шамдар жағылып, кештен таңға дейін жанып тұрды. Иосифтің айтуынша, жеті шамның үшеуі күндіз де жанып тұрған, алайда Талмудтағы бір пікір бойынша, күні бойы ортаңғы шам ғана жанып тұрды, оған басқа шамдарға салынатын мөлшерде май құйылды. Басқа шамдар сөндірілгенімен, ол шам бірінші жақылғанына қарамастан, майды жағуын жалғастырды. Талмудта бұл керемет Шехинаның Израиль халқының арасында болуын білдіретін белгі деп есептелді. Ол шырағының бағытына байланысты "нер хама'арави" (батыс шам) деп аталды. Бұл шам І Самуил кітабының 3-тарауында айтылған "нер Элохим" (Құдайдың шамшырағы) деп те аталады. Кейбір қазіргі заманғы үлгілерден өзгеше, ежелгі менора маймен жанып, шамамен 400 жылға дейін Таяу Шығыста белгілі болмаған шамдарға ұқсас ештеңе қамтымады.

Киелі шатыр

Алғашқы менора израильдіктердің киелі шатыры үшін жасалған және Киелі кітапта оның израильдіктер Иордан өзенінен өтіп кеткенге дейін сол жерде болғаны жазылған. Киелі шатыр Шилода орнатылғанда, менора да сол жерде болған деп есептеуге болады. Алайда, Самуил мен Саул заманында Келісім сандығы жылжытылып жатқан кезде оның аты ес білдірмеген.

Сүлейменнің ғибадатханасы

2 Патшалар кітабы мен Тарихтар кітабына сәйкес, Сүлеймен он шамдық ("меноралар") жасады, олар Сүлеймен ғибадатханасының басты залы – хайкалға қойылды. Шамдықтардың салмағы туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар Дәуіт Сүлейменге берген. Еремия кітабында Иерусалимнің қиратылуынан кейін бұл шамдықтар Бабыл генералы Набузарданның қолымен алынып кеткені айтылады.

Екінші ғибадатхана

Сионға оралғаннан кейін Екінші ғибадатхана салынып жатқанда менораның қайтарылғаны еске алынбайды, тек "ыдыстар" туралы айтылады. Маккавейлер кітабында Антиох IV ғибадатхананы тонағанда шамдықтарды (көпше түрінде) алып кеткені жазылған. Кейінірек жасалған "жаңа киелі ыдыстар" жаңа шамдықтардың жасалғанын көрсетеді. Талмуд бойынша, оралған Хасмонейлер кедей болғандықтан менораны ағаштан жасауға мәжбүр болған. Кейін оны күміспен, содан кейін алтынмен жаңартқан.

Рим

Екінші ғибадатхананың менорасы 70 жылы Иерусалимнің қиратылуынан кейін, бірінші яһуди-рим соғысының қақпасында Римге әкелінді. Иосиф Флавий оның тағдырын баяндап, оның Римге жеткізілгенін және Веспасиан мен Титтің жеңіс шеруінде көрсетілгенін айтады. Римдегі Тит аркасындағы бейнелеуде рим сарбаздары Екінші ғибадатхананың олжасын, оның ішінде менораны алып бара жатқан көрінісі бейнеленген. Ғасырлар бойы менора және басқа да ғибадатхананың асыл заттары Римдегі Бейбітшілік ғибадатханасында немесе Император сарайында соғыс трофейлері ретінде қойылды. 455 жылы вандалдар қаланы тонағанда ол әлі де сол жерде тұрды.

Вандалдар Римді тонап алғаннан кейін

455 жылы Римді тонау кезінде вандалдармен бірге Иерусалим ғибадатханасының менорасы мен басқа да қазыналары Вандал патшалығының астанасы Карфагенге әкетілді. 533 жылы генерал Белисарийдің басшылығымен Византия әскері қаланы басып алып, вандалдарды жеңген кезде олар әлі де сол жерде болды. Белисарий менораны және басқа қазыналарды алып, оларды соғыс трофейлері ретінде Константинополға жеткізді. Прокопийдің мәлімдемесіне сәйкес, менора Белисарийдің жеңіс шеруі барысында Константинополь көшелерімен әкелінді. Вавилон Талмудымен бірге басылған раввин Натанның "Авот" кітабында яһуди қазыналарының тізімі келтірілген. Онда жасалған және содан бері жасырылған заттар: кездесу шатыры мен оның ішіндегі ыдыстар, сандық және сынған тақталар, манна салынған құмыра, май жағу үшін май құйылатын құмыра, Һаронның таяғы, оның бадамдары мен гүлдері, дін қызметкерлерінің киімдері және бас дін қызметкерінің киімдері. Алайда, Авинас әулетінің дәмдеуіш диірмені [ғибадатханада ерекше құрамы бар құрбандық иіссуын дайындау үшін қолданылған], [алтын] үстел [көктегі нан], менора, перде [ең қасиетті орынды бөліп тұрған], және бас тақта әлі де Римде сақталып тұр.

Иудаизм

Менора – ғаламдық ағарту идеалын бейнелейді. Менораның даналықтың символы екені Талмудта көрсетілген, мысалы: «Рабби Исақ былай деді: «Кімде-кім дана болғысы келсе, [тілек тілегенде] оңтүстікке қарай бет бұрсын. Осыны еске түсіру үшін – менора [ғибадатхананың] оңтүстік жағында орналасқан». Жеті шам – адам білімінің салаларын көрсетеді, ол алты шам арқылы бейнеленеді, олар ішкі жағына қарай иіліп, құдайдың нұрымен – орталық шаммен символдық түрде жетеледі. Сондай-ақ, менора жеті күндік жаратылысты бейнелейді, ал орталық шам сенбі күнін көрсетеді. Сондықтан, Ханука менорында сегіз негізгі тармақ бар, сондай-ақ, басқа шамдарды жағу үшін қолданылатын, бөлек тұрған тоғызыншы шам – шамаш (қызметші) шам бар. «Шамаш» сөзі бастапқыда «Ханука сөзі» болған жоқ және ол алғаш рет Мишнада (шамамен 200 ж.б.э.) және Талмудта (шамамен 500 ж.б.э.) пайда болғанымен, тек 16 ғасырда мерекемен байланысты болды. Бұл типтегі менора қазіргі еврей тілінде хануккия деп аталады. «Егер құласам да қайта тұрам, қараңғыда жүрсем де, Раббым мен үшін нұр болады». «Құдайдың нұры түнектің тереңдігіне, қараңғылықтың ең шұңқы аңғарына түсіп, оларға жарық сыйласын. Осылайша, Құдайдың нұры мен санасы оларға жетеді, оларды жазып, түзету арқылы Өзіне қайтаруға көмектеседі». Каббалада Ор Паним («Жүздің нұры») – Тикун процесінің негізгі ұғымы. Құдайдың Патшалығын іске асыру үшін сенімнің рухани өлшемдері – барлық Кавванот, Ор Панимнің көрінісіне бағытталған. Шын мәнінде, қараңғылық өзінен-өзі теріс элемент, яғни толық берілуге үміт бермейді: «қараңғылық» – қол жетпес орын сияқты, қараңғылық көздің тереңдігін жасырады. Хассидутта төменнен ояну – Құдайға қызмет, яғни Авода. Ханукадағы Кедушаның жеңісі кезінде Коэн Гадол құдайлық нұрдың жеңіске жетуі керектігін жариялады. «Құлау» қаупі еврей дініне сенімнің жоғалуына, Израильдің жеке және ұжымдық сәйкестігінің құлдырауына әкелуі мүмкін болғандықтан, Коэн Гадол ең алыстағы жандарды «оятуға» талап етеді, оларды Каванамен Мицвотты орындауға бағыттау үшін: өйткені Тора – нұр, ал Мицва – шам.

Христиандық

Жаңа Келісімдегі Аян кітабы жеті алтын шамдықтардың жеті шіркеуді бейнелейтін құпиясы туралы айтады. Иса Мәсіхтің жеті қауымға жолдаған хабарлары кем дегенде төрт мағынада қолданылады: (1) сол уақыттағы нақты қалалардағы және шіркеудегі сенушілерге арналған жергілікті мағына; (2) барлық ұрпақтардағы барлық шіркеулерге арналған мағына; (3) елші Жохан заманынан бүгінгі күнге дейінгі шіркеу тарихының жеті кезеңін ашатын болжамдық мағына; (4) Киелі Рухтың айтқандарын естуге құлағы бар жеке сенушілерге арналған жеке мағына. Александриялық Климент пен Филон Иудаидың сөзіне қарағанда, алтын менораның жеті шамдығы осы ретпен жеті классикалық планетаны көрсетеді: Ай, Меркурий, Венера, Күн, Марс, Юпитер және Сатурн. Дереккөздің сенімділігі жоқ: 2021 жылдың ақпан айы.

Бұл сонымен қатар Мұсаның Хориб тауында көрген жанып тұрған бұтаның символы ретінде де еске алынады. Кевин Коннер Шығу кітабының 25-тарауында сипатталған түпнұсқа менораның әрбір алты қосалқы тармағы негізгі тіректен шығып, «бадам гүлдеріне ұқсас, бүршік және гүл тәрізді» үш жиынтықпен әшекейленгенін атап өтеді (Шығу 25:33, NASB). Бұл әрбір тармақта үш бірлікten тұратын үш жиынтықты, яғни бір тармақта барлығы тоғыз бірлік құрайды. Дегенмен, негізгі тіректе гүлдер, бүршіктер мен гүлдердің төрт жиынтығы болды, бұл тіректе барлығы он екі бірлік құрады (Шығу 25:34). Бұл барлығы 66 бірлік құрайды, Коннердің пікірінше, протестанттық қасиетті кітаптар канонының (66 кітаптан тұрады) бейнесі. Сонымен қатар, Коннердің сөзіне сәйкес, тірек пен үш тармақтағы әшекейлік бірліктердің жалпы саны 39-ға тең (протестанттық нұсқаларындағы Ескі Келісім кітаптарының саны); ал қалған үш тармақтағы бірліктер 27-ге тең (Жаңа Келісім кітаптарының саны). Коннер мұны Құдайдың сөзі жарық немесе шам ретінде айтылған Киелі кітаптағы өлеңдермен байланыстырады (мысалы, Забур 119:105; Забур 119:130; қараңыз, Нақыл сөздер 6:23). Шығыс православие шіркеуінде менора қолданысы сақталған, ол әрқашан киелі орындағы алтарьдың үстінде немесе артында тұрады. Шамдар қолданылуы мүмкін, бірақ дәстүр бойынша жеті шамдыққа зәйтүн майы құйылады. Қызмет ету тәртібі әртүрлі, әдетте барлық жеті шам қызмет кезінде жанып тұрады, бірақ кейде кіші қызметтер үшін тек үш орталық шам жанып тұрады. Егер шіркеуде киелі орынның шамы болмаса, жеті шамның ортаңғы шамы мәңгілік жалын ретінде жандырылуы мүмкін.

Яһуди өнері

Екінші ғибадатхана кезеңінде және Бар-Кохба көтерілісіне дейін ғибадатхана менорасын көркемдік безендіру ретінде қолдану өте сирек. Мұндай мысалдар Мұхмас (ежелгі Михмас) маңындағы қабір үңгірлерінде, Иерусалимнің Ескі қаласындағы Ирод ауданында және Магдалада (Магдала тасында) табылған. Меноралардың яһуди өнерінде, әсіресе яһудилердің жерлеу өнерінде пайдалануы кейінгі рим және византия кезеңдерінде көптеп таралды.

Самариялық өнер

Византия дәуірінде самариялық синагогаларында тас шамдар маңызды элемент болған.

Синагогаларда

Синагогаларда Тора кітабы сақталатын Тора шкафының алдында үнемі жанып тұратын шам бар, оны нер тамид (мәңгілік жарық) дейді. Бұл шам – ғибадатханада қолданылған менораның үнемі жанып тұрған құдай жарығын (нер Элохим) көрсетеді. Менора бір талант (яғни 45 кг) 24 карат таза алтыннан, бір тіке алтыннан соғылған, Тит аркасындағы түпнұсқа бейнесі және ғибадатхана институтының тиісті діни мәтіндерді түсіндіруіне сәйкес әшекейлермен жасалған.

Қазіргі заманғы басқа да еврейлік қолданыстар

Менора 1919–1921 жылдар аралығындағы еврей легионының бірінші иудейлерінің бас белгісінде пайда болды. Кейде еврей тілін үйренушілерге еврей етістігінің биниянимдерінің рөлін есте сақтауға көмектесу үшін жеті шамды менора пішіндес кесте қолданылады. Менора Холокостқа арналған бірнеше ескерткіштердің негізгі элементі болып табылады.

Ұқсас заттар

Кинара, менора сияқты, жеті шамдық тұғыр болып табылады және афроамерикалықтардың Кванзаа мерекесімен байланысты. Бір апталық тойдың әр күні бір шам жағылады, бұл Ханнука менорасына ұқсас. Таоизмде Жеті Жұлдыз Шамдары (qi xing deng 七星燈) – Солтүстік Айнаның жеті жұлдызын бейнелейтін жеті шамдық май шамдары. Бұл шам тұғыры барлық тао ғибадатханаларында міндетті түрде болуы керек және ешқашан сөндірілмеуі тиіс. Айдың тоғызыншы айының алғашқы 9 күнінде тоғыз бір-бірімен қосылған шамдардан тұратын май шамдары Солтүстік Айна мен тағы екі көмекші жұлдызды (жинап алғанда Тоғыз Император Жұлдыздары деп аталады) құрметтеу үшін жағылуы мүмкін. Бұл жұлдыздар – Тао Триумвираты (Үш Таза) тарапынан адамзаттың Өмір және Өлім Кітаптарын сақтауға тағайындалған Доу Мудың ұлдары. Шамдар жеті жұлдыздың нұрын көрсетеді, ал оларды жағу күнәларды кешіруге және өмірді ұзартуға көмектеседі деп сендіреді.

Танымал мәдениетте

Менора 2013 жылы Доминик Селвудтың крипто-триллері «Мұсаның қылышында» маңызды рөлде бейнеленген. Ол Дэвид Гиббинстің «Crusader Gold», Пол Суссманның «Ғибадатхананың соңғы құпиясы» және В. С. Малердің «Илияның өсиеті» атты археологиялық романдарда да кездеседі. «X-Men: First Class» фильмінде Чарльз Ксавьер Эрик Леншердің ойын оқып, Холокостқа дейінгі балалық шағынан бақытты естеліктерді іздегенде, олар бірге Эрикті кішкентай кезінде анасымен алғашқы менорасын жағып жатқанын көреді.