Пәрізәилер: Тарихы, сенімдері және әсері

Кіріспе

Яһудилік әлеуметтік қозғалысы және ойлау мектебі. Фарисейлер (‎/ˈfærɪziːz/; פְּרוּשִׁים) – Екінші храм дәуіріндегі Левант аймағындағы яһудилік әлеуметтік қозғалыс және ойлау мектебі. 70 жылы Екінші храмның қиратылуынан кейін, фарисейлердің сенімдері раввиндік яһудизмнің негізгі, діни және рәсімдік базасын құрады. Фарисейлер мен саддукейлер арасындағы қақтығыстар, римдік жаулап алудың күшеюімен бірге, яһудилер арасындағы кең ауқымды және ұзаққа созылған әлеуметтік-діни шиеленістердің аясында болды. Бір қақтығыс мәдени сипатта болды – грек мәдениетін қабылдауды жақтаған (саддукейлер) мен оған қарсылық көрсеткендер (фарисейлер) арасындағы тартыс. Екіншісі құқықтық-діни мәселе болды, ол храмның маңыздылығын, оның қызметтерін және рәсімдерін бағалағандар мен басқа да Мұса заңдарының маңыздылығын атап көрсеткендер арасындағы айырмашылықты қамтыды. Нақтырақ айтқанда, қақтығыстың діни себебі – Тораның әртүрлі түсіндірілуі және оны қазіргі яһуди өміріне қалай қолдану мәселесі болды. Саддукейлер тек жазбаша Тораны мойындап, Пайғамбарлар, Кітаптар және Ауызша Тора, өлгендердің қайта тірілуі сияқты ілімдерді қабылдамайтын. Көптеген тарихшылар фарисей болған Иосиф Флавий, Екінші храмның құлауына дейін фарисейлердің саны шамамен 6000 болғанын бағалаған. Ол фарисейлердің қара халыққа тигізген ықпалы соншалықты зор болғандықтан, олардың патшаға немесе бас діни қызметкерге қарсы айтқан сөздеріне сенгенін айтты, бұл элиталық саддукейлерден өзгеше болды, олар жоғары топқа жатқан. Фарисейлер яһуди діни заңын түсіндіруде Мұсаның билігіне сүйенсе, саддукейлер Сүлейменнің дәуірінен бері қалыптасқан діни қызметкерлердің артықшылықтары мен құқықтарын қолдады, олардың атасы Задок бас діни қызметкер болған. Жаңа өсиетте фарисейлер туралы көптеген сілтемелер бар. Жазушылар фарисейлер мен Иса арасындағы қақтығыстарды баяндағанмен, сонымен қатар оған сенген фарисейлерді де атап көрсетеді, олардың ішінде Исаның Құдайдан келген ұстаз екенін білген Никодим, шәкірті болған Ариматеялық Иосип және "фарисейлер тобынан сенгендер" деп аталған белгісіз сандағы адамдар, соның ішінде апостол Павел – Гамалиелдің шәкірті, ол Санхедринге Исаның шәкірттеріне қарсы шығу Құдайға қарсы болумен тең болуы мүмкін екенін ескертті.

Jewish social movement and school of thought

The Pharisees ('/f//ær//ə//s//iː//z/; פְּרוּשִׁים) were a Jewish social movement and a school of thought in the Levant during the time of Second Temple Judaism. After the destruction of the Second Temple in 70 AD, Pharisaic beliefs became the foundational, liturgical, and ritualistic basis for Rabbinic Judaism. Conflicts between Pharisees and Sadducees took place in the context of much broader and longstanding social and religious conflicts among Jews, made worse by the Roman conquest. One conflict was cultural, between those who favored Hellenization (the Sadducees) and those who resisted it (the Pharisees). Another was juridical religious, between those who emphasized the importance of the Temple with its rites and services, and those who emphasized the importance of other Mosaic Laws. A specifically religious point of conflict involved different interpretations of the Torah and how to apply it to current Jewish life, with Sadducees recognizing only the Written Torah and rejecting Prophets, Writings, and doctrines such as the Oral Torah and the resurrection of the dead. Josephus , believed by many historians to have been a Pharisee, estimated the total Pharisee population before the fall of the Second Temple to be around 6,000. He claimed that the Pharisees' influence over the common people was so great that anything they said against the king or the high priest was believed, apparently in contrast to the more elite Sadducees, who were the upper class. Pharisees claimed Mosaic authority for their interpretation of Jewish religious law, while Sadducees represented the authority of the priestly privileges and prerogatives established since the days of Solomon, when Zadok, their ancestor, officiated as high priest. Pharisees are notable by the numerous references to them in the New Testament. While the writers record hostilities between the Pharisees and Jesus, they also reference Pharisees who believed in him, including Nicodemus, who said it is known that Jesus is a teacher sent from God, Joseph of Arimathea, who was a disciple, and an unknown number of "those of the party of the Pharisees who believed", among them the Apostle Paul – a student of Gamaliel, who warned the Sanhedrin that opposing the disciples of Jesus could prove to be tantamount to opposing God.

Этимология

"Фарисей" сөзі ежегі грек тіліндегі Pharisaios (Φαρισαῖος), арамей тіліндегі Pərīšā (פְּרִישָׁא), көпше түрі Pərīšayyā (פְּרִישַׁיָּא) сөздерінен шыққан, мағынасы – "бөлек, ажыратылған". Бұл, еврей тіліндегі Pārūš (פָּרוּשׁ), көпше түрі Pərūšīm (פְּרוּשִׁים) сөздерімен байланысты, олар pāraš (פָּרַשׁ) етістігінің Qal пассивті түрі. Бұл олардың басқа ұлттан, ритуалдық тазалықтың бұзылу көздерінен немесе дінсіз яһудилерден ажыратылуын білдіруі мүмкін. Сондай-ақ, "сепаратистер" ретінде саяси мағынасы болуы мүмкін, себебі олар саддукейлер элитасынан бөлінген. Ицхак Исаак Халеви саддукейлер мен фарисейлерді діни емес, саяси секталар деп сипаттайды. Талмуд ғалымы Томас Уолтер Мэнсон және Луи Финкельштейн "фарисей" сөзінің арамей тіліндегі pārsāh немесе parsāh сөздерінен шыққандығын болжайды, бұл сөздер "парсы" немесе "парсыландырушы" дегенді білдіреді. Бұл, перси тілінде "парсы" деген мағынаны білдіретін pārsi сөзіне және Pārsa мен Fārs сөздеріне ұқсас. Гарвард университетінің ғалымы Шай Д. Коэн бұған қарсы шығып, былай дейді: "Қазіргі кезде көбінесе барлық ғалымдар "фарисей" атауының еврей және арамей тілдеріндегі parush немесе persushi сөздерінен шыққандығына келіседі". Осы кезеңде Иерусалимдегі ерте христиандар және Мысырдағы терапевттер сияқты басқа да секталар пайда болған болуы мүмкін, бірақ олардың яһудилік мәртебесі нақты емес. Киелі кітаптағы 1 және 2 Макавейлер кітаптары яһудилердің Селевкид патшасы Антиох IV Эпифанға қарсы көтерілісіне және оның генералы Никанордың біздің заманымызға дейінгі 161 жылы Яһуда Макавеймен жеңілуіне баса назар аударады. Онда өлгендер үшін дұға, соңғы сот, әулиелердің арашалық етуі және мартирология сияқты бірнеше теологиялық мәселелер қарастырылған. Петірдің Ізгі хабары деп аталатын канондық емес мәтінде де фарисейлер туралы айтылады. Яһуда ха-Наси шамамен 200 жылы фарисейлердің түсіндірмелерінің ресми кодификациясы болған Мишнаны редакциялады. Мишнада келтірілген беделді тұлғалардың көпшілігі ғибадатхананың 70 жылы қирауынан кейін өмір сүрді, бұл фарисейлік иудаизмнен раввиндік иудаизмге өтудің басталуын білдіреді. Мишнаның маңыздылығы оның фарисейлердің және кейіннен раввиндердің ауызша түсіндірмелері мен дәстүрлерін бір мәтінге жинақтауында, осылайша Иудаизмдегі ауызша дәстүрдің Екінші ғибадатхананың қирауынан аман қалуына мүмкіндік бергендігінде. Алайда, раввиндік дереккөздердің ешқайсысы фарисейлер мен олардың ілімдері туралы куәгерліктерді қамтымайды.

"Pharisee" is derived from Ancient Greek Pharisaios (Φαρισαῖος), from Aramaic Pərīšā (פְּרִישָׁא), plural Pərīšayyā (פְּרִישַׁיָּא), meaning "set apart, separated", related to Hebrew Pārūš (פָּרוּשׁ), plural Pərūšīm (פְּרוּשִׁים), the Qal passive participle of the verb pāraš (פָּרַשׁ). It may refer to their separation from Gentiles, sources of ritual impurity or from irreligious Jews. Alternatively, it may have a particular political meaning as "separatists" due to their division from the Sadducee elite, with Yitzhak Isaac Halevi characterizing the Sadducees and Pharisees as political sects, not religious ones. Scholar Thomas Walter Manson and Talmud expert Louis Finkelstein suggest that "Pharisee" derives from the Aramaic words pārsāh or parsāh, meaning "Persian" or "Persianizer", based on the demonym pārsi, meaning 'Persian' in the Persian language and further akin to Pārsa and Fārs. Harvard University scholar Shaye J. D. Cohen denies this, stating: "Practically all scholars now agree that the name "Pharisee" derives from the Hebrew and Aramaic parush or persushi.") Other sects may have emerged at this time, such as the Early Christians in Jerusalem and the Therapeutae in Egypt, although their status as Jews is unclear. 1 and 2 Maccabees, two deuterocanonical books in the Bible, focus on the Jews' revolt against the Seleucid king Antiochus IV Epiphanes and concludes with the defeat of his general, Nicanor, in 161 BCE by Judas Maccabeus, the hero of the work. It included several theological points prayer for the dead, the last judgment, intercession of saints, and martyrology. The non canonical text known as the Gospel of Peter also alludes to the Pharisees. Judah haNasi redacted the Mishnah, an authoritative codification of Pharisaic interpretations, around 200 CE. Most of the authorities quoted in the Mishnah lived after the destruction of the Temple in 70 CE; it thus marks the beginning of the transition from Pharisaic to Rabbinic Judaism. The Mishnah was supremely important because it compiled the oral interpretations and traditions of the Pharisees and later on the Rabbis into a single authoritative text, thus allowing oral tradition within Judaism to survive the destruction of the Second Temple. However, none of the Rabbinic sources include identifiable eyewitness accounts of the Pharisees and their teachings.

Қатысу

Ежелгі Яһуда патшалығынан Бабылға Небухаданасар II-нің белгісіз сандағы яһудилерді депортациялауы және жер аударуы, б.з.д. 597 жылы алғашқы депортациядан басталып, Иерусалимнің құлауы мен ғибадатхананың қирауынан кейін жалғасты. Бабылдағы 70 жылдық жер аудару яһуди мәдениеті мен дінінде күрт өзгерістерге әкелді. Бабылдағы 70 жылдық жер аудару кезінде яһудилердің жиналыс үйлері (ивритте бейт кнессет немесе грекше синагога деп аталады) және дұға үйлері (ивритше Бейт Тефила; грекше προσευχαί, proseuchai) дұға ету үшін негізгі орындар болды, ал оқу үйі (Бет мидраш) синагоганың баламасы еді. Б.з.д. 539 жылы парсылар Бабылды жаулап алды, ал б.з.д. 537 жылы Ұлы Кир яһудилерге Яһудеяға оралып, ғибадатхананы қайта құруға рұқсат берді. Алайда ол Яһуда монархиясын қалпына келтірмеді, бұл Яһуда діни қызметкерлерін билікте қалдырды. Монархияның шектеуші күші болмағандықтан, ғибадатхананың қоғамдық өмірдегі беделі күшейді. Осы кезде саддукейлер діни қызметкерлер мен олардың одақтастарынан құралған партия ретінде пайда болды. Дегенмен, б.з.д. 515 жылы аяқталған Екінші ғибадатхана шетелдік билік астында салынғандықтан, оның заңдылығына қатысты сұрақтар туды. Бұл түрлі секталардың немесе "ойлау мектептерінің" дамуына жағдай жасады, олардың әрқайсысы "иудаизмді" білдіруге ерекше құқыққа ие екенін мәлімдеді және көбінесе басқа секталардың мүшелерімен әлеуметтік байланыстан, әсіресе некеден бас тартты. Сол кезеңде Синедрион деп аталатын даналар кеңесі Еврей Киелі кітабының (Нах) кейінгі бөлімдерін кодификациялап, канонизациялаған болуы мүмкін, содан кейін Бабылдан оралғаннан кейін Тора нарық күндері жария түрде оқылды. Ғибадатхана енді яһудилердің діни өмірінің жалғыз институты емес еді. Екінші ғибадатхана Езраның заманында салынғаннан кейін, оқу және дұға үйлері яһуди өмірінде маңызды екінші институттар болып қала берді. Яһудеядан тыс жерлерде синагога көбінесе дұға үйі деп аталды. Көптеген яһудилер ғибадатхана қызметіне тұрақты түрде қатыса алмаса да, олар таңертеңгі, түскі және кешкі дұғалар үшін синагогада жинала алатын. Дүйсенбі, бейсенбі және сенбі күндері синагогаларда Тораның апталық бөлігі жария түрде оқылды, бұл Езраның Тораны жария оқу дәстүрін ұстанды. Ғибадатхананың рәсімдерін діни қызметкерлер басқарса да, Тораны зерттеуде кейіннен раввиндер (ивритте "ұстаз/сарапшы" дегенді білдіреді) деп аталған жазушылар мен даналар басымдық танытты. Бұл адамдар Мұсаның Торасымен бірге Синай тауынан бастау алған деп сенетін ауызша дәстүрді сақтады; Тораның Құдай берген түсіндірмесі. Еврей тарихының эллинистік кезеңі б.з.д. 332 жылы Ұлы Ескендірдің Парсыны жаулап алуымен басталды. Діни қызметкерлер мен даналар арасындағы алауыздық осы кезде пайда болды, яһудилер жаңа саяси және мәдени күреске тап болды. Б.з.д. 323 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін, Яһудея б.з.д. 198 жылға дейін египеттік грек Птолемейлердің билігінде болды, содан кейін Антиох III басқаратын сириялық грек Селевкидтер империясы билікті басып алды. Содан кейін, б.з.д. 167 жылы Селевкид патшасы Антиох IV Яһудеяға басып кірді, ғибадатханаға кірді және одан ақша мен рәсімдік заттарды алып кетті. Ол яһудилерді өздерінің заңдары мен әдет-ғұрыптарынан бас тартуға мәжбүрлеп, грекшелендіру бағдарламасын енгізді, осылайша Маккабей көтерілісін тудырды. Иерусалим б.з.д. 165 жылы азат етілді және ғибадатхана қалпына келтірілді. Б.з.д. 141 жылы діни қызметкерлер мен басқалар жиналып, Симон Маккавейді бас діни қызметкер және басшы етіп бекітіп, Хасмонейлер әулетін құрды.

The deportation and exile of an unknown number of Jews of the ancient Kingdom of Judah to Babylon by Nebuchadnezzar II, starting with the first deportation in 597 BCE and continuing after the fall of Jerusalem and destruction of the Temple in 587 BCE, resulted in dramatic changes to Jewish culture and religion. During the 70 year exile in Babylon, Jewish houses of assembly (known in Hebrew as a beit knesset or in Greek as a synagogue) and houses of prayer (Hebrew Beit Tefilah; Greek προσευχαί, proseuchai) were the primary meeting places for prayer, and the house of study ([[Beth midrash) was the counterpart for the synagogue. In 539 BCE the Persians conquered Babylon, and in 537 BCE Cyrus the Great allowed Jews to return to Judea and rebuild the Temple. He did not, however, allow the restoration of the Judean monarchy, which left the Judean priests as the dominant authority. Without the constraining power of the monarchy, the authority of the Temple in civic life was amplified. It was around this time that the Sadducee party emerged as the party of priests and allied elites. However, the Second Temple, which was completed in 515 BCE, had been constructed under the auspices of a foreign power, and there were lingering questions about its legitimacy. This provided the condition for the development of various sects or "schools of thought," each of which claimed exclusive authority to represent "Judaism," and which typically shunned social intercourse, especially marriage, with members of other sects. In the same period, the council of sages known as the Sanhedrin may have codified and canonized the latter sections of the Hebrew Bible (Nakh), from which, following the return from Babylon, the Torah was read publicly on market days. The Temple was no longer the only institution for Jewish religious life. After the building of the Second Temple in the time of Ezra the Scribe, the houses of study and worship remained important secondary institutions in Jewish life. Outside Judea, the synagogue was often called a house of prayer. While most Jews could not regularly attend the Temple service, they could meet at the synagogue for morning, afternoon and evening prayers. On Mondays, Thursdays and Shabbats, a weekly Torah portion was read publicly in the synagogues, following the tradition of public Torah readings instituted by Ezra. Although priests controlled the rituals of the Temple, the scribes and sages, later called rabbis (Hebrew for "Teacher/master"), dominated the study of the Torah. These men maintained an oral tradition that they believed had originated at Mount Sinai alongside the Torah of Moses; a God given interpretation of the Torah. The Hellenistic period of Jewish history began when Alexander the Great conquered Persia in 332 BCE. The rift between the priests and the sages developed during this time, when Jews faced new political and cultural struggles. After Alexander's death in 323 BCE, Judea was ruled by the Egyptian Hellenic Ptolemies until 198 BCE, when the Syrian Hellenic Seleucid Empire, under Antiochus III, seized control. Then, in 167 BCE, the Seleucid king Antiochus IV invaded Judea, entered the Temple, and stripped it of money and ceremonial objects. He imposed a program of forced Hellenization, requiring Jews to abandon their own laws and customs, thus precipitating the Maccabean Revolt. Jerusalem was liberated in 165 BCE and the Temple was restored. In 141 BCE an assembly of priests and others affirmed Simon Maccabeus as high priest and leader, in effect establishing the Hasmonean dynasty.

Парызшылдардың пайда болуы

Селевкид әскерлерін жеңгеннен кейін, Юда Маккавейдің жүрегі туысы Жохан Гирканус б.з.д. 152 жылы діни Хасмоней әулеті нысанында жаңа монархия құрды, осылайша дін қызметкерлерін саяси де, діни де билік ретінде орнатты. Хасмонейлер Селевкидтерге қарсы тұрғандары үшін батырлар саналса да, олардың билігіне Бірінші ғибадатхана дәуіріндегі Дәуіт әулетінен тарағандардың мәртебесі жетіспеді. Парызшылар көбінесе дін ғалымдары мен даналар тобынан пайда болды. Кейбір зерттеушілер фарисейлік иудаизмнің қалыптасуына Идумеялықтардың маңызды ықпалын байқаған. Парызшылар, басқа да яһуди ағымдарымен бірге, б.з.д. II ғасырдың ортасынан бастап ғибадатхананың қирауына дейін 70 ж.э. дейін белсенді болды. Ғибадатхана қирар алдындағы кезеңде парызшыларды басқа топтардан ерекшелендірген факторлардың бірі – барлық яһудилердің ғибадатханадан тыс жерде тазалық заңдарын (ғибадатхана қызметіне қатысты) сақтауы керек деген сенімдері болды. Дегенмен, басты айырмашылық – парызшылардың яһуди халқының заңдары мен дәстүрлеріне адал болуы, ассимиляцияға қарсы тұруында еді. Иосифтің айтуынша, парызшылар яһуди заңын ең жақсы және дәл түсіндіретін сарапшылар саналған. Иосиф Флавий парызшылардың қарапайым халықтың қолдауы мен құрметіне ие болғанын көрсетеді, бұл биліктегі топтармен байланысты әлдеқандай аристократтық саддукейлерден өзгеше болды. Жалпы алғанда, саддукейлер аристократиялық монархияны жақтаса, парызшылар эклектикалық, халыққа жақын және демократиялық көзқарас ұстанды. Фарисейлік ұстанымның мысалы – «Білімді мамзер білімсіз бас діни қызметкерден артық» деген мәлімдемеде көрінеді. (Парызшылардың анықтамасы бойынша, мамзер – ата-анасының некесі заңды түрде болуы мүмкін емес болған, мысалы, зина немесе туысқандық қатынастан туған, қоғамнан шеттетілген бала. Бұл сөз көбінесе, бірақ дұрыс емес, «заңды емес» деп аударылады.) Саддукейлер парызшылардың ауызша Таурат тұжырымын қабылдамады, осылайша Тауратты түсінудің екі түрлі яһуди жолын жасады. Бұл әдістің бір мысалы – «көзге көз» деген сөзді түсіндіруде көрінеді. Парызшылар пікірінше, көздің құнын кінәлі жақ төлеуі керек еді. Саддукейлер бұл сөздерді тура мағынасында түсініп, қылмыскердің көзін алу керек деп ойлады. Талмуд ғалымдары өзінің және парызшылардың арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетеді, ал тарихшылар фарисейлік иудаизмді раввиндік иудаизмнің, яғни Екінші ғибадатхана қирағаннан кейінгі нормативтік, басты иудаизмнің алға басушысы деп есептейді. Бүгінгі таңдағы яһуди дінінің барлық басты ағымдары өздерін раввиндік иудаизмнің және, соңында, парызшылардың мұрагерлері санайды.

After defeating the Seleucid forces, Judas Maccabaeus's nephew John Hyrcanus established a new monarchy in the form of the priestly Hasmonean dynasty in 152 BCE, thus establishing priests as political as well as religious authorities. Although the Hasmoneans were considered heroes for resisting the Seleucids, their reign lacked the legitimacy conferred by descent from the Davidic dynasty of the First Temple era. The Pharisees emerged largely out of the group of scribes and sages. Some scholars observe significant Idumean influences in the development of Pharisaical Judaism. The Pharisees, among other Jewish sects, were active from the middle of the second century BCE until the destruction of the Temple in 70 CE. One of the factors that distinguished the Pharisees from other groups prior to the destruction of the Temple was their belief that all Jews had to observe the purity laws (which applied to the Temple service) outside the Temple. The major difference, however, was the continued adherence of the Pharisees to the laws and traditions of the Jewish people in the face of assimilation. As Josephus noted, the Pharisees were considered the most expert and accurate expositors of Jewish law. Josephus indicates that the Pharisees received the backing and good will of the common people, apparently in contrast to the more elite Sadducees associated with the ruling classes. In general, whereas the Sadducees were aristocratic monarchists, the Pharisees were eclectic, popular, and more democratic. The Pharisaic position is exemplified by the assertion that "A learned mamzer takes precedence over an ignorant High Priest." (A mamzer, according to the Pharisaic definition, is an outcast child born of a forbidden relationship, such as adultery or incest, in which marriage of the parents could not lawfully occur. The word is often, but incorrectly, translated as "illegitimate".) Sadducees rejected the Pharisaic tenet of an Oral Torah, creating two Jewish understandings of the Torah. An example of this differing approach is the interpretation of, "an eye in place of an eye". The Pharisaic understanding was that the value of an eye was to be paid by the perpetrator. In the Sadducees' view the words were given a more literal interpretation, in which the offender's eye would be removed. The sages of the Talmud see a direct link between themselves and the Pharisees, and historians generally consider Pharisaic Judaism to be the progenitor of Rabbinic Judaism, that is normative, mainstream Judaism after the destruction of the Second Temple. All mainstream forms of Judaism today consider themselves heirs of Rabbinic Judaism and, ultimately, the Pharisees.

Хасмонея дәуірі

Парызшылдар хасмонеялықтардың экспансиялық соғыстарын және идумеялықтарды күштеп дінге көндіруді қолдамағанмен, олардың арасындағы саяси жарылыс Елазар есімді бір парызшылдың хасмонеялық этнорхы Джон Гирканды оның өзінің дастарханында қорлаған кезде күшейді. Ол, Гирканның анасы соғыс тұтқыны болған кезде жүкті болған деген, мүмкін жалған естігендігіне байланысты, бас діни қызметтен бас тарту керектігін айтты. Осыдан кейін Гиркан парызшылдардан алшақтады. Иоанн Гиркан қайтыс болғаннан соң, оның кіші ұлы Александр Янней өзін патша деп жариялап, ғибадатханада садукейлердің рәсімдерін қабылдап, оларға ашық қолдау көрсетті. Бұл әрекеттері ғибадатханада тәртіпсіздікке және қысқа мерзімді азаматтық соғысқа әкелді, ол парызшылдарды қатыгездықпен басумен аяқталды. Дегенмен, өлім төсегінде Янней өзінің әйелі Саломе Александраға парызшылдармен келісуге кеңес берді. Оның інісі Шимон бен Шетах – белгілі бір парызшыл еді. Иосиф Флавий Саломеяның парызшылдарға жақсы көзбен қарағанын және олардың саяси ықпалы оның билігінде, әсіресе олар басып алған Синедрионда, яғни Яһуди Кеңесінде, зор өсті деп куәланды. Оның үлкен ұлы Хиркан II-ні парызшылдар қолдады. Оның кіші ұлы Аристобул II Гирканмен қақтығысып, билікті басып алуға тырысты. Осы кезде парызшылдардың жағдайы осал болғандай сезілді. Екі ұлдың арасындағы жанжал азаматтық соғысқа ұласты, ол Рим генералы Помпейдің араласуымен аяқталды және ол 63 ж.б.д. Иерусалимді басып алды. Иосиф Флавийдің баяндамасы парызшылдардың рөлін шамадан тыс көрсеткен болуы мүмкін. Ол басқа жерде парызшылдардың билігіне тек Саломе Александра патшайымның тұсында ғана жеткенін айтады. Иосиф өзі парызшыл болғандықтан, оның жазбалары Хасмоней әулетінің гүлдену кезеңінде парызшылдардың мәртебесін көтеру мақсатында жасалған тарихи құрастырма болуы мүмкін. Кейінірек жазылған Мишна мен Талмуд сияқты мәтіндерде раббилердің көптеген үкімдері тіркелген, олардың кейбіреулері парызшылдардың қатарынан шыққан деп саналады, бұл үкімдер ғибадатханадағы құрбандықтар мен басқа да діни рәсімдерге, зиян келтіру істеріне, қылмыстық құқыққа және басқаруға қатысты болды. Олардың заманында парызшылдардың қара халықтың өміріне әсері зор болды және олардың еврей заңнамасы бойынша берген үкімдері көптеген адамдар үшін авторитетті деп есептелді.

Although the Pharisees did not support the wars of expansion of the Hasmoneans and the forced conversions of the Idumeans, the political rift between them became wider when a Pharisee named Eleazar insulted the Hasmonean ethnarch John Hyrcanus at his own table, suggesting that he should abandon his role as High Priest due to a rumour, probably untrue, that he had been conceived while his mother was a prisoner of war. In response, he distanced himself from the Pharisees. After the death of John Hyrcanus, his younger son Alexander Jannaeus made himself king and openly sided with the Sadducees by adopting their rites in the Temple. His actions caused a riot in the Temple, and led to a brief civil war that ended with a bloody repression of the Pharisees. However, on his deathbed Jannaeus advised his widow, Salome Alexandra, to seek reconciliation with the Pharisees. Her brother was Shimon ben Shetach, a leading Pharisee. Josephus attests that Salome was favorably inclined toward the Pharisees, and their political influence grew tremendously under her reign, especially in the Sanhedrin or Jewish Council, which they came to dominate. After her death her elder son Hyrcanus II was generally supported by the Pharisees. Her younger son, Aristobulus II, was in conflict with Hyrcanus, and tried to seize power. The Pharisees seemed to be in a vulnerable position at this time. The conflict between the two sons culminated in a civil war that ended when the Roman general Pompey intervened, and captured Jerusalem in 63 BCE. Josephus' account may overstate the role of the Pharisees. He reports elsewhere that the Pharisees did not grow to power until the reign of Queen Salome Alexandra. As Josephus was himself a Pharisee, his account might represent a historical creation meant to elevate the status of the Pharisees during the height of the Hasmonean Dynasty. Later texts like the Mishnah and the Talmud record a host of rulings by rabbis, some of whom are believed to be from among the Pharisees, concerning sacrifices and other ritual practices in the Temple, torts, criminal law, and governance. In their day, the influence of the Pharisees over the lives of the common people was strong and their rulings on Jewish law were deemed authoritative by many.

Рим дәуірі

Иосиф Флавийдің айтуынша, парызшылар Помпейдің алдына келіп, оның бұрынғы діни лауазымдарды қалпына келтіріп, хасмонейлердің патшалығын толығымен жоюын сұрады. Парызшылар Иерусалим қақпаларын римдіктерге ашып, саддукейлер тобына қарсы күресте оларды белсенді түрде қолдады. Римдіктер Иерусалим ғибадатханасының кіреберісін бұзып, сенбі күні ғибадат қызметін атқарып тұрған дін қызметкерлерін өлтірді. Олар Помпейдің Иерусалимдегі ғибадатхананы жеңілдетуін саддукейлердің нашар басқаруының құдайлық жазасы деп есептеді. Помпей б.з.д. 63 жылы монархияны тоқтатып, Хиркан II-ні бас діни қызметкер және этнорх (патшадан төмен лауазым) деп тағайындады. Алты жылдан кейін Гиркан саяси биліктің қалған бөлігінен айырылып, соңғы билік Сирияның проконсулына берілді, ол Гирканның идумеялық әріптесі Антипатр арқылы билік жүргізді, ал кейін Антипатрдың екі ұлы – Фасаел (Иудеяның әскери губернаторы) және Ирод (Галилеяның әскери губернаторы) билікке келді. Б.з.д. 40 жылы Аристобулдың ұлы Антигон Гирканды құлатып, өзін патша және бас діни қызметкер деп жариялады, ал Ирод Римге қашып кетті. Римде Ирод Марк Антоний мен Октавианның қолдауын алып, Рим Сенатынан патша ретінде мойындауға қол жеткізді, бұл Хасмоней әулетінің аяқталуын растады. Иосиф Флавийдің айтуынша, саддукейлердің Иродқа қарсылығы оны парызшыларға жақсылықпен қарауға мәжбүр етті. Ирод Римнің марионеткасы ретінде қарастырылып, халыққа ұнамайтын билеуші болды. Екінші ғибадатхананы қалпына келтіріп, кеңейткеніне қарамастан, Иродтың өз отбасына және соңғы хасмонейлерге жасаған жамандықтары оның танымалдылығын одан әрі төмендетті. Иосиф Флавийдің айтуынша, парызшылар соңында оған қарсы шығып, оның қанағатсыздығының құрбаны болды (б.з.д. 4 ж.). Иродтың үстемдік еткен Бутестің әулеті саддукейлердің рухын қайта жандандырды, содан кейін парызшылар оларды қайтадан қарсыластары ретінде тапты. Екінші ғибадатхана тұрған кезде яһудилердің діни өмірінің орталығы болып қала берді. Яһудилер Иерусалимге барып, жылына үш рет: Пасах (Құрбан шалу мерекесі), Шавуот (Апталар мерекесі) және Суккот (Шатырлар мерекесі) кезінде құрбандық шалуға міндетті болды. Саддукейлер сияқты, парызшылар да саяси жағынан бейтарап болды және өздерінің әдістерімен оқыды, үйретті және құдайға сыйынды. Осы кезде саддукейлер мен парызшылар арасында маңызды теологиялық айырмашылықтар пайда болды. Ессейлердің қасиеттілік ғибадатханадан тыс жерде болуы мүмкін деген көзқарасы парызшылармен бөлісілді және жоғары бағаланды.

According to Josephus, the Pharisees appeared before Pompey asking him to interfere and restore the old priesthood while abolishing the royalty of the Hasmoneans altogether. Pharisees also opened Jerusalem's gates to the Romans, and actively supported them against the Sadducean faction. When the Romans finally broke the entrance to the Jerusalem's Temple, they killed the priests who were officiating the Temple services on Saturday. They regarded Pompey's defilement of the Temple in Jerusalem as a divine punishment of Sadducean misrule. Pompey ended the monarchy in 63 BCE and named Hyrcanus II high priest and ethnarch (a lesser title than "king"). Six years later Hyrcanus was deprived of the remainder of political authority and ultimate jurisdiction was given to the Proconsul of Syria, who ruled through Hyrcanus's Idumaean associate Antipater, and later Antipater's two sons Phasael (military governor of Judea) and Herod (military governor of Galilee). In 40 BCE Aristobulus's son Antigonus overthrew Hyrcanus and named himself king and high priest, and Herod fled to Rome. In Rome, Herod sought the support of Mark Antony and Octavian, and secured recognition by the Roman Senate as king, confirming the termination of the Hasmonean dynasty. According to Josephus, Sadducean opposition to Herod led him to treat the Pharisees favorably. Herod was an unpopular ruler, perceived as a Roman puppet. Despite his restoration and expansion of the Second Temple, Herod's notorious treatment of his own family and of the last Hasmonaeans further eroded his popularity. According to Josephus, the Pharisees ultimately opposed him and thus fell victims (4 BCE) to his bloodthirstiness. The family of Boethus, whom Herod had raised to the high priesthood, revived the spirit of the Sadducees, and thenceforth the Pharisees again had them as antagonists. While it stood, the Second Temple remained the center of Jewish ritual life. Jews were required to travel to Jerusalem and offer sacrifices at the Temple three times a year: Pesach (Passover), Shavuot (the Feast of Weeks), and Sukkot (the Feast of Tabernacles). The Pharisees, like the Sadducees, were politically quiescent, and studied, taught, and worshiped in their own way. At this time serious theological differences emerged between the Sadducees and Pharisees. The notion that the sacred could exist outside the Temple, a view central to the Essenes, was shared and elevated by the Pharisees.

Мұра

Бастапқыда парызшылдардың құндылықтары саддукейлермен болған секталық пікірталастар арқылы қалыптасты; содан кейін, ғибадатханасыз өмірге, жер аудару кезеңіне бейімделу және, ақырында, шектеулі дәрежеде христиандықпен қарым-қатынаста өмір сүру сияқты заңға қатысты ішкі, секталық емес пікірталастар арқылы дамыды. Осы өзгерістер парызшылдықтан раввиндік иудаизмге өтуді көрсетеді.

Нанымдар

Раввиндердің негізгі мәтіндері – Мишна мен Талмудтың ешқайсысы теологиялық мәселелерге арналмаған; бұл мәтіндер негізінен яһуди заңдарын түсіндірумен және даналар мен олардың құндылықтары туралы әңгімелермен айналысады. Мишнаның тек бір тарауы ғана теологиялық мәселелерді қарастырады; онда «ахиретте» үш топтың ешқандай үлесі болмайтыны айтылады: өлгендердің қайта тірілуін жоққа шығаратындар, Тораның құдайлық екенін жоққа шығаратындар және эпикурейшілер (адам істерін Құдай бақыламайды деп санайтындар). Тағы бір мәтінде басқа негізгі принциптер келтіріледі: әдетте, яһуди өмірін сақтау үшін кез келген заңды бұзуға рұхсат етіледі, бірақ Санхедрин 74а-да яһудилерге жалған құдайларға табынуға, кісі өлтіруге немесе зина жасауға қарсы заңдарды бұзудың орнына шейіт болуға бұйырылады. (Дегенмен, Юда ха-Наси яһудилердің «кішкентай да, үлкен де діни міндеттерге мұқият болуы керек, себебі діни міндеттердің қайсысына қандай сыйлық берілетінін білмейсіз», – деп, барлық заңдардың маңыздылығы бірдей екенін айтқан).

Монотеизм

Фарисейлердің негізгі сенімі – сол кездегі барлық яһудилермен ортақ монотеизм. Бұл ғибадатханада және синагогтарда Таураттан (Заңды қайталау 6:4) таңдалған аяттардан құралған Шма дұғасын оқу арқылы көрінеді; Шма аяттарымен басталады: «Тыңда, Израиль, Раббымыз – біздің Құдайымыз, Раббы – жалғыз». Мишнаға сәйкес, бұл үзінділер ғибадатханада күніне екі рет Тамид құрбандығымен бірге оқылған; ғибадатханаға бару мүмкіншілігі болмаған диаспорадағы яһудилер бұл үзінділерді өздерінің жиналыс орындарында оқыған. Мишна мен Талмудқа сәйкес, Ұлы Жиналыстың адамдары Яһудеяда және диаспорадағы яһудилердің күніне үш рет (таң, бесін және кеш) дұға етуін, ал олардың дұғаларына таңертеңгі (Шахарит) және кешкі дұғаларда осы үзінділерді қосуын міндеттеді.

Даналық

Фарисейлік даналық "Пиркей Авот" деп аталатын Мишнаның бір кітабына жинақталған. Фарисейлік көзқарас, б.з.б. I ғасырдың соңында өмір сүрген Хиллел қарт және Шаммай даналары туралы әңгімеде ең жақсы бейнеленген. Бір күні бір жұт кісі Шаммайға бір аяғымен тұрып, оған Тораның даналығын үйретуді сұрады. Шаммай оны қуды. Сол жұт кісі Хиллелге келіп, одан да сол сұрақты қойды. Хиллел оны жұмсақ сөзбен айыптады: "Саған ұнамайтын нәрсені ешкімге істеме. Міне, бүкіл Тора; қалғаны - түсіндірме – енді барып оқы."

Еркін ерік пен тағдыр

Иосиф Флавийдің айтуынша, саддукейлер адамдардың толық ерік бостандығына ие екеніне, ал ессейлер адам өмірінің бәрі алдын ала белгіленгенін сенсе, парызшылар адамдардың ерік бостандығы бар екеніне, бірақ Құдай адам тағдырын алдын ала біледі деп сенген. Бұл Пиркей Авот 3:19-да айтылған "Раввин Акива былай деді: Барлығы алдын ала көрілген, бірақ таңдау еркіндігі берілген" деген мәлімдемемен де сәйкес келеді. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, парызшылар саддукейлерден өлгендердің қайта тірілуіне сенгендіктен де ерекшеленген.

Өмірден кейінгі өмір

Саддукейлер өлімнен кейінгі өмірдің бар екенін жоққа шығарғандықтарын көпшілік мойындайды, бірақ парызшылдардың ахиратқа қатысты нанымдары туралы мәліметтер әртүрлі. Жаңа өсиет бойынша, парызшылдар өлгендердің қайта тірілуіне сенген. Иосиф Флавий, өзі де парызшыл болғандықтан, парызшылдардың тек жан ғана мәңгілік екеніне, ізгі жандардың қайта тіріліп немесе жаңа денеге ауысып, ал жамандық жасағандардың жаны мәңгілік жазаға тартылатынына сенеді деді. Елші Пауыл Исаға сенген соң да өзін парызшыл деп жариялады.

Діни қызметкерлер патшалығы

Негізінде, парызшылдар яһуди дінінің ғибадатханадан тыс кеңістігін жалғастырды, күнделікті әлемді қасиетті ету үшін яһуди заңын күнделікті іс-әрекеттерге қолданды. Бұл яһуди дінінің көбірек қатысушылық (немесе "демократиялық") түрі болды, онда рәсімдер мұрагерлік дін қызметкерлерінің монополиясына ие болған жоқ, керісінше, барлық ересек яһудилер жеке немесе ұжымдық түрде орындай алатын; оның басшылары туғандығымен емес, ғылыми жетістіктерімен анықталды. Көптеген, соның ішінде кейбір ғалымдар саддукейлерді Тораны сөзбе-сөз түсіндіретін секта, ал парызшылдарды Тораны еркін түсіндіретін секта деп сипаттады. Р'Ицхак Исаак Халеви бұл, шын мәнінде, дін мәселесі емес екенін айтады. Ол, яһуди дінінен толық бас тарту Хасмонейлер билігі кезінде қабылданбағандықтан, эллинистер яһуди дінінен емес, раввиндік заңнан бас тартқандарын мәлімдейді. Осылайша, саддукейлер шын мәнінде діни секта емес, саяси партия еді. Бұл туралы 2 Маққабилер кітабында (2:17) айтылған: «Құдай барлық халыққа мұра, патшалық, дін қызметі және қасиеттілік сыйлады». Парызшылдар, Израильдің барлық балалары дін қызметкерлеріне ұқсауы керек деген идея Тораның басқа жерлерінде де көрінеді, мысалы, Заңның өзі дін қызметкерлерінің құзырынан Израильдің әрбір адамына берілгенде. Сонымен қатар, Тора барлық яһудилерге дін қызметкерінің өмірін сүруге мүмкіндік берді: кошерлік жануарлар туралы заңдар бастапқыда дін қызметкерлеріне арналған болса, кейін бүкіл халыққа таратылды; сондай-ақ, қайтыс болғандарға аза тұту кезінде денеге кесік салуға тыйым салу. Парызшылдар барлық яһудилердің күнделікті өмірінде, ғибадатхана дін қызметкерлері немесе ғибадатханаға барушы яһудилер ғана емес, тазару қағидалары мен рәсімдерін сақтауы керек деп сенді.

Инноваторлар немесе консервілер

Мишна Авоттың басында және (толықрақ) Маймонид өзінің Мишне Тораға кіріспесінде Мұсадан Синай тауында бастап, Талмуд редакторы және Амораимнің соңғысы Р' Ашиға дейінгі дәстүр тізбегін (месора) жазды. Бұл дәстүр тізбегіне Киелі кітаптағы түсініксіз мәлімдемелердің (мысалы, "әдемі ағаштың жемісі" лимонды білдіреді, басқа жемістерді емес) түсіндірілуі, мәтіндік экзегезис әдістері (Мишна мен Талмудтағы келіспеушіліктер көбінесе экзегезис әдістеріне қатысты) және Мұса заңымен байланысты, Бібліялық мәтіннен шығарылмаған заңдар кіреді. Оларға өлшемдер (мысалы, тыйым салынған тағамнан қанша мөлшерде жеу керек) және филактерияларға (тәлсия) салынатын дұға кітаптарының саны мен реті кіреді. Парызшылдар да жаңашыл болды, олар сол заманның қажеттіліктеріне сәйкес, қажет деп санаған нақты заңдарды қабылдады. Бұларға, басқалармен қатар, Киелі кітаптағы тыйымды бұзудың алдын алу үшін қабылданған тыйымдар (гезеирот) кірді (мысалы, Шаббат күні лулавты алуға тыйым салу, "себебі оны қоғамдық жерде алып жүруге болар"). Пуримде Мегилланы (Естер кітабын) оқу және Ханукада менораны жағу раббилік жаңалықтар болып табылады. Заң жүйесінің көп бөлігі "ақыл-оймен және қалыптасқан тәжірибеден даналардың салған нәрсесіне" негізделген. Сондай-ақ, тамақтан бұрын айтылатын дұғалар мен Амиданың мәтіні. Бұлар таканот деп белгілі. Парызшылдар жаңалықтар енгізу құқығын мына аяттармен негіздеді: "Олар сендерге айтқан сөздеріне сай, сендерге үйреткендеріне сай істеңдер. Олар саған заң бойынша нұсқау беріп, айтқандарын орында. Олар айтқан сөздерден оңға да, солға да бұрылма" (Заңды қайталау 17:10–11) ("Divrei Soferim" жазбасын қараңыз, Талмуд энциклопедиясы). Қызықтысы, Авраам Гейгер саддукейлер ежелгі халаханың қатаң жақтастары болған, ал парызшылдар халаханы заман талабына сәйкес дамытуға көбірек дайын болған деседі. Алайда, Бернард Ревельдің "Караит халахасы" Гейгердің көптеген дәлелдерін жоққа шығарады.

The Mishna in the beginning of Avot and (in more detail) Maimonides in his Introduction to Mishneh Torah records a chain of tradition (mesorah) from Moses at Mount Sinai down to R' Ashi, redactor of the Talmud and last of the Amoraim. This chain of tradition includes the interpretation of unclear statements in the Bible (e. g. that the "fruit of a beautiful tree" refers to a citron as opposed to any other fruit), the methods of textual exegesis (the disagreements recorded in the Mishna and Talmud generally focus on methods of exegesis), and Laws with Mosaic authority that cannot be derived from the Biblical text (these include measurements (e. g. what amount of a non kosher food must one eat to be liable), the amount and order of the scrolls to be placed in the phylacteries, etc.). The Pharisees were also innovators in that they enacted specific laws as they saw necessary according to the needs of the time. These included prohibitions to prevent an infringement of a biblical prohibition (e. g. one does not take a Lulav on Shabbat "Lest one carry it in the public domain") called gezeirot, among others. The commandment to read the Megillah (Book of Esther) on Purim and to light the Menorah on Hanukkah are Rabbinic innovations. Much of the legal system is based on "what the sages constructed via logical reasoning and from established practice". Also, the blessings before meals and the wording of the Amidah. These are known as Takanot. The Pharisees based their authority to innovate on the verses: " according to the word they tell you according to all they instruct you. According to the law they instruct you and according to the judgment they say to you, you shall do; you shall not divert from the word they tell you, either right or left" (Deuteronomy 17:10–11) (see Encyclopedia Talmudit entry "Divrei Soferim"). In an interesting twist, Abraham Geiger posits that the Sadducees were the more hidebound adherents to an ancient Halacha whereas the Pharisees were more willing to develop Halacha as the times required. See however, Bernard Revel's "Karaite Halacha" which rejects many of Geiger's proofs.

Заңның талқылануы мен зерттелуінің маңызы

Раввиндердің заңды зерттеуге және талқылауға берген құндылығы кез келген заңнан кем түспейді (немесе тіпті одан да маңызды). Талмуд ғалымдары Оралдық Тораны шәкірттеріне үйреткенде, Мұса пайғамбардың Израиль халқына заңды үйреткенін ұстаздық етіп, үлгі алғанын сенді. Сонымен қатар, раввиндер «көктегі соттар Тораны жердегі соттар сияқты зерттейді, тіпті бірдей мәселелерді талқылайды» деп есептеді. Екінші ғибадатхана дәуіріндегі басты секталардың ішінде тек парызшылдар ғана сақталды. Яһуди заңын қарапайым халықтың күнделікті өмірінде қасиеттілікке жол ашатын құрал ретінде қарастыруы яһудилердің көпшілігі үшін маңызды болды. Мұндай үйретімдер ғибадаттармен ғана шектелмеді. Авот д’Рабби Натанның (4:5) классикалық мидрасында айтылғандай:

Ғибадатхана қиратылғаннан кейін Рим Яһудеяны Кесариядағы прокуратор мен яһуди патриархы арқылы басқарды және «Fiscus Judaicus» салығын жинады. Жетекші парызшыл Йоханан бен Заккай бірінші патриарх (еврейше «Наси» сөзі сонымен қатар ханзада немесе президент деген мағынаны білдіреді) болып тағайындалды және Явнеде (Ямния кеңесіне қараңыз) Синедрионды парызшылдардың бақылауында қайта құрды. Раввиндер дін қызметкерлеріне оннан бір бөлігін берудің және (қазір қираған) ғибадатханада құрбандық шалудың орнына яһудилерге садақа беруді ұсынды. Сонымен қатар, олар барлық яһудилердің жергілікті синагогтарда білім алуы керек екенін айтты, себебі Тора – «Яқыптың қауымының мұрасы» (Заңды қайталау кітабы, 33:4). Бірінші ғибадатхана қирағаннан кейін яһудилер Құдай оларды кешіріп, ғибадатхананы қайта тұрғызуға мүмкіндік береді деп сенді, және бұл оқиға үш буын ішінде орын алды. Екінші ғибадатхана қирағаннан кейін яһудилер бұл қайта орын ала ма деп ойлады. 132 жылы император Адриан Иерусалимді Юпитерге арналған пұтқа табынушылық қаласы ретінде қайта құрумен қорқытқанда, Aelia Capitolina, Синедрионның жетекші ғалымдары Симон Бар Косиба (кейін Бар Кохба деп аталды) басқарған көтерілісті қолдады, ол 135 жылы римдіктер басып алған, қысқа мерзімді тәуелсіз мемлекет құрды. Бұл жеңілістен кейін яһудилердің ғибадатхананы қайта тұрғызу үміті күйреп қалды. Дегенмен, үшінші ғибадатханаға сенім яһуди дінінің маңызды бір бөлігі болып қала береді. Римдіктер яһудилерге Иерусалимге кіруге тыйым салды (Тишха би-Ав күнінен басқа) және ғибадатхананы қайта құруға тыйым салды. Оның орнына, Яһудея провинциясын тікелей басқарып, оны Сирия Палестина деп атады, ал Иерусалимді Aelia Capitolina деп атады. Римдіктер Яһуда ха-Насидің басшылығымен (өздік Дәуіт патшаның ұрпағымын деп есептеген) Синедрионды қайта құрды. Олар «Наси» атағын мұрагерлік ретінде берді, және Яһуданың ұлдары патриархтар мен Синедрионның басшылары ретінде қызмет етті.