Кіріспе

Еврейліктердің Екінші ғибадатхана кезеңіндегі мистик ағымы

Ессейлер (ағылш. /ˈɛsɪnz/, /ˈɛsɪnz/; еврейше: אִסִּיִים, Isiyim; грекше: Ἐσσηνοί, Ἐσσαῖοι, немесе Ὀσσαῖοι, Essenoi, Essaioi, Ossaioi) – б.з.д. II ғасырынан б.з. I ғасырына дейін гүлденген Екінші ғибадатхана кезеңіндегі еврейлік мистик ағым. Ессейлер қозғалысы Джонатан Апфустың кезінде яһудилер арасында жеке топ ретінде пайда болған болуы мүмкін, яһуди заңына қатысты даулар мен Джонатанның бас діни қызметкерлігінің заңсыздығына сенім тудырған. Көптеген ғалымдар ессейлердің Задокит діни қызметкерлерінен бөлініп шыққандығын санайды. Олар өздерін Израильдің нағыз қалдығы деп санап, Құдаймен жасалған келісімді сақтап, Тораны түсіндіруді олардың ертедегі басшысына, Әділдік мұғаліміне, мүмкін заңды бас діни қызметкерге жатқызды. Яһуди заңына консервативті көзқараспен қарап, діни қызметкерлерді (Задоқтың ұлдарын) қарапайым халықтан жоғары қоятын қатаң иерархияны ұстанып, діни тазалыққа ерекше мән беріп, дуалистік дүниетанымын ұстанды. Плиний ессейлердің ақшасы жоқ екенін, мыңдаған ұрпақтар бойы өмір сүргенін және олардың діни қызметкерлері ("контемплятивтер") үйленбегенін айтады. Иосиф Флавий "Иудей соғысы" кітабында ессейлер туралы егжей-тегжейлі баяндама берген, ал "Иудейлердің көне заттары" және "Флавий Иосифтың өмірі" кітаптарында қысқаша сипаттама берген. Ол тақуалық, салтбастылық, жеке меншік пен ақшаны жоққа шығару, қауымдастыққа сенім, демалыс күнін қатаң сақтау туралы бірдей мәліметтерді келтіреді. Ол сондай-ақ ессейлердің әр таңертең суға шомылуын (кейбір замандас хасидтер арасында қолданылатын миквеге ұқсас), дұғадан кейін бірге тамақ ішуін, қайырымдылық жасауын, ашу-ызаны тыйым салуын, ақсақалдардың кітаптарын зерттеуін, құпияларды сақтауын және қасиетті жазбаларында сақталған періштелердің есімдеріне ерекше мән беруін қостырады. Ессейлер қазіргі заманда Өлі теңіздің шиыршықтары деп аталатын діни құжаттардың көптеген топтарының табылуы нәтижесінде танымал болды, олар ессейлердің кітапханасы деп саналады. Бұл кітаптар Құмраннан табылған, ол Өлі теңіздің солтүстік-батыс жағалауында орналасқан археологиялық орын және ессейлер қауымының мекені болған деп саналады. Бұл құжаттарда Еврей Киелі кітаптарының бірнеше бөліктері, сондай-ақ деутероканондық және секталық қолжазбалар сақталған, оның ішінде Қауым ережесі, Дамаск құжаты және Соғыс кітабы сияқты жазбалар бар, олар ессейлердің қауымдық өмірі, идеологиясы және теологиясы туралы құнды мәліметтер береді. Дәстүрлі көзқарас бойынша, ессейлер Бірінші еврей-рим соғысынан кейін жоғалып кетті, бұл Құмран қонысының қирауына да куә болды. Кейбір зерттеушілер ессейлердің ілімдері ертедегі христиандық және мандайлық сияқты басқа діни дәстүрлерге әсер еткен болуы мүмкін деп болжайды. ("Манаим есімді ессей"; "барлық ессейлерді құрметтеу"; "ессейлер"). Алайда Иосиф Флавий бірнеше жерде Ессей деген сөзді қолданған, бұл сөз ессейліктерді білдіреді ("Ессей нәсіліне жататын Яһуда"; "Ессей нәсіліне жататын Шимон"; "Ессейдің ұлы Жохан"; "біз ессей деп атағандар"; "Ессей нәсіліне жататын Шимон"). Иосиф Флавий ессейлерді сол кездегі үш негізгі еврей ағымының бірі деп атаған. Филонның қолданысы Ессаиой, бірақ ол өзінің этимологиясына сәйкес "қасиеттілік" дегенді білдіретін грекше түпнұсқа атаудың дұрыс емес екенін мойындайды. Плинийдің латын мәтінінде Ессені бар. Габриэле Боккачини ессей атауына қатысты нақты этимология табылмайды, бірақ бұл термин Яһудеядағы үлкен топқа қатысты екенін айтады, оған Құмран қауымы да кіреді. Өлі теңіздің шиыршықтарында кездескен еврейше "осей хаТора" ("Тораны орындаушылар" немесе "жасаушылар") деген атаудан грекше бірнеше рет қолданылған. Тіпті ондаған этимология ұсыныстары жарияланғанымен, бұл 1947 жылға дейін жарияланған жалғыз этимология, ол Құмран мәтінінің өзін-өзі белгілеу сілтемелерімен расталды және ғалымдар арасында танымалдылыққа ие болды. Ол Оссаиой формасының этимологиясы ретінде танылады (Филонның O орфографиясын ұсынғанын ескеріңіз) және Эссаиой мен Эссени орфографиясының вариацияларын ВандерКам, Горансон және басқалар талқылады. Ортағасырлық еврей тілінде (мысалы, Сефер Йосиппон) Хасидим "Пииоз" "Ессейлерді" алмастырады. Бұл еврей атауы Ессей/Эссени этимологиясы болмаса да, шығыс арамей мәтіндерінен белгілі арамейдік эквивалент Хесиим ұсынылды. Басқалар ессейлер - бұл еврей сөзі хисонимнің (хисон "сыртқа") транслитерациясы деп болжайды, оны Мишна (мысалы, Мегилла 4:8) әртүрлі секталық топтарды сипаттауға қолданады. Басқа бір теория бойынша, бұл атау Анатолиядағы Артемидаға табынушылардың бір табынынан алынған, олардың мінез-құлқы мен киімі Яһудеядағы топтың мінез-құлқына ұқсайтын. Флавий Иосиф "Иудейлер соғысы" кітабының 8-тарауында былай дейді: 2. Яһудилердің арасында үш ағым бар. Бірінші ағымның ізбасарлары - парызшылдар, екінші ағымның ізбасарлары - саддукейлер, ал үшінші ағымның ізбасарлары - ессейлер деп аталады. Олар туғаннан яһудилер және басқаларға қарағанда бір-біріне жақындық танытады.

Орналасқан жері

Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, ессейлер "бір қалада ғана емес", "әрбір қалада көптеп" қоныстанған. Филон "Палестина мен Сирияда" өмір сүрген "төрт мыңнан астам" есейіл туралы айтады, олар "Иудеяның көптеген қалалары мен ауылдарында, көп мүшелі үлкен қоғамдарда" болған. Плиний оларды "Өлі теңіздің батыс жағында, Энгеда қаласынан жоғары, жағалаудан алыс" жерде орналастырған. Бұл теория әлі толыққанды дәлелденбесе де, эссейлер туралы ғылыми пікірталас пен халықтың түсінігінде басымдыққа ие болды.

Христиандық

[[Файл:Антон Рафаэльдің "Жабайыда уағыз айтатын Иоанн Креститель" суреті.png|thumb|Иоанн Креститель, мүмкін, ессейлік болған. Жаңа өсиетте де Құмран қауымының жазбаларынан үзінділер кездесуі мүмкін. Луқа 1:31-35 айтуынша: «Енді міне, сен құрсақта ұл көтеріп, оған Иса деп ат қоясың. Ол ұлы болады және Құдайдың Ұлы, Құдай Тағаланың Ұлы деп аталады» деген сөздер 4Q 246-дағы «Ол ұлы болады, Құдайдың Ұлы, Құдай Тағаланың Ұлы деп аталады. Ол жерді әділдікпен соттайды және барлық ел Оған бас иеді» деген сөздермен үйлеседі. Иоанн Крестительдің де ессейлік болғаны туралы пікірлер бар, себебі оның миссиясы мен ессейлердің арасында көптеген параллельдер кездеседі, бұл оның ессейлік қауымда тәрбиеленген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алғашқы шіркеуде «Сүлейменнің әндері» атты кітап жазылған. Авторы, ессейлік қауымнан христиан дініне ерте ауысқан адам болғанға ұқсайды. Кітапта ессейлік қауымның мистикалық идеялары мен христиандық ұғымдардың қосылысы байқалады. Ессейлер де, христиандар да ерікті ұстанып, бойдақ өмір сүрген және ажырасуға тыйым салған. Екеуі де жақсылық пен жамандықты білдіретін «жарық» және «қараңғылық» ұғымдарын қолданған. Кейбір зерттеушілер ессейлердің 4Q285 негізінде, тесілген Мәсіх туралы идеясы болғанын айтады; алайда, мәтіннің мағынасы әлдебірдей. Кейбір ғалымдар оны Мәсіхтің өзі өлтірілгені деп түсіндірсе, ал қазіргі ғалымдар көбінесе оны Мәсіхтің Израильдің жауларын эсхатологиялық соғыста өлтіргені деп түсіндіреді. Ессейлер де, христиандар да суға шомылу рәсімін орындаған, бірақ ессейлер оны бір рет емес, тұрақты түрде жасаған.