Кіріспе

Солтүстік Вьетнамдағы этникалық топ – тай халқы, сонымен қатар түр, то, тай то, нган, пэн, тху лао немесе па ди деп те аталады. 2009 жылғы халық санауы бойынша Вьетнамда 1,7 миллион тай халқы тұрады. Бұл оларды Вьетнамдағы көпшілік құраушы кинь (вьетнамдықтар) этникалық тобынан кейінгі екінші ірі этникалық топ етеді. Олардың көп бөлігі Солтүстік Вьетнамдағы Каобанг, Лангшон, Баккан, Тайнгыен және Куангнинь провинцияларында, аңғарларда және таулардың төменгі бөліктерінде қоныстанған. Олар сондай-ақ Бакнинь және Бакзянг провинцияларының кейбір аймақтарында да тұрады. Олар құнарлы жазықтарда қоныс жасайды және көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысады, негізінен күріш егіп өсіреді. Олар сонымен қатар жүгері, тәтті картоп және басқа да дақылдарды өсіреді.

Тарих

Тайлар бастапқыда Ту халқы деп аталатын. Ту сөзі қытай тілінен (土) алынған, ол «жер» және «жергілікті» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз өзінен-өзі кемсітуші болмаса да, практикада Вьетнам мен Қытайда осы ретінде жиі қолданылды (мысалы, "bumpkin"). Вьетнам Социалистік Республикасы кезінде Ту сөзі кемсітуші деп есептелді және Тай сөзімен ауыстырылды. Тайлар Нгуң және Чжуан халықтарымен тығыз байланысты, олар мәдени және тілдік жағынан бір-бірінен шамалы ғана ажыратады. Олардың бір бөлігінің XI-XII ғасырларда Қытайдан келген болуы мүмкін. Алайда, Нгуңдардан айырмашылығы, олар Кинге жақын болғандықтан, Вьетнамдық мәдениетке көбірек сіңіп, Вьетнамдықтармен ұқсас мәдени амалдарды бөлісті, мысалы, тістерін қараға бояу. 1900 жылға қарай олардың тілінің шамамен 30% Вьетнам тілінен алынған сөздерден тұрды. Тайлардың әдет-ғұрыптары Вьетнамдық және Конфуцийшіл патриархалдық құрылымдардың әсерінен көп өзгерді, бірақ кейбір дәстүрлер сақталды. Бірнеше әйелге үйлену және олардан туған балалардың заңдылығы қабылданды. Некеге тұруды тайпа ішінде жасау қаланған. Жас әйелдер тұңғыш баласын дүниеге келгенге дейін ата-анасымен бірге тұратын. Тай әйелдері, Нгуң және Чжуан әйелдері сияқты, зұлымдыққа ұшырағанда кек алу үшін у қолданған деген әңгіме бар. Әдетте, үйдің орталық бөлігіне ата-бабаларға арналған құрбандық орны қойылады. Алтар бөлмесі қасиетті саналады; қонақтар мен босанған әйелдерге алтардың алдындағы төсекте отыруға рұқсат етілмейді. Кейбір тайлар Вьетнам мен Қытай мәдениетінің ықпалымен Махаяна буддизмін қабылдады. Тай халқы тай тілінде, сондай-ақ Кра–Дай тілдерінің басқа тай диалектілерінде сөйлейді. Тай халқының өз тіліндегі сауаттылығы өте төмен, шамамен 5% немесе одан да аз. Диалектілерге Орталық Тай, Шығыс Тай, Оңтүстік Тай, Солтүстік Тай, Тай Трунг Хан, Тху Лао, Тай Бао Лак, Тай Бинь Лью жатады. Қытайдың оңтүстік Чжуан аймағындағы диалектілердің тізбегі жалғасады.

Фестиваль

Лồng тồng (сөзбе-сөз: "Шалшыққа түсу") - Жаңа ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл мерекесінен кейін жақсы егін тілеу үшін тойланады. Там khảу мảу (сөзбе-сөз: "Жас күріштің дауысы") - күріш пісіп жетілгенде тойланады.

Музыка

Đàn tính: екі немесе үш ішекті аспап. 2019 жылы Вьетнамдағы Тай, Нунг және Тай тайпаларының «Тен» өнері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасы ретінде мойындалды.

Тайлар арасында тайлық-вьетнамдықтар

Қазіргі Тай халқының бір бөлігі Тай тіліне сіңген вьетнамдықтарды қамтиды, олар негізінен қазіргі Ланг Сон аймағында тұрады. Бұл Тай тіліне сіңген вьетнамдықтардың шығу тегі Оңтүстікке қарайғы Ка, Ма және Қызыл өзендерінің дельталарындағы, мысалы Нге Ан, Нам Дин сияқты аймақтардағы вьетнамдықтарға жетеледі. Анам империялық үкіметтері оларды Қытай-Анам шекарасына үкіметтік шенеуніктер және жергілікті басшылар (phiên thần thổ ty) ретінде қызмет ету үшін жіберген. Кейін осы адамдарға өз туған жерлеріне қайтуға тыйым салынды.

Белгілі тай халқы

Хоанг Ван Тху, Индокитай Коммунистік партиясының Бас хатшысы. Нонг Дюк Манг, 22 сәуір 2001 жылдан 19 қаңтар 2011 жылға дейін Вьетнам Коммунистік партиясының Бас хатшысы болды. Хоанг Дюк Триеу, An Định псевдонімімен белгілі, коммунист және ақын, Хо Ши Минмен бірге жұмыс істеді. Хоанг Тхи Туан, Вьетнамның 12-ші Ұлттық Ассамблеясының өкілі. Ле Тхэ Хань, "Cố Hương Từ" өлеңімен қытай тілінде жазған алғашқы вьетнам ақыны болуы мүмкін. Бэ Ван Фунг, Мха әулетінің Тэ Тян Кван Нха Мадарині, Тенг музыкасын императорлық музыканың бір түріне өзгерткен; "Tam Nguyên" lượn-ының авторы. Нонг Квин Вань, "Хонг Нхан Тứ Куй" lượn-ының авторы. Хоанг Дюк Хоу, екінші жолын ешкім жасай алмайтын екі жолды өлеңнің бірінші жолын жазған танымал ақын. Нонг Куок Чан, танымал ақын. Нонг Ван Фах, Ви Лап псевдонімімен белгілі, Камбоджаға қарсы соғыстағы қадірлі батырлардың бірі. Ол Қытайдың Вьетнамға басып кіруіне жол бермес үшін Вьетнамның солтүстік шекарасын қорғаудағы ең табыстылардың бірі болды. Бірақ, оның соғыс және дипломатиядағы шеберлігі күш қолдануды қажет етпеді, және ол Вьетнам-Қытай шекарасын ашық ұстады. Кейін ол аурудан қайтыс болды. Оның өліміне бүкіл Солтүстік Вьетнам халқы қайғырды. Ла Ван Коу, француз отаршылдығына қарсы күрестегі батырлық ерлігі үшін танымал. Бэ Ван Дхан, француз отаршылдығына қарсы күрестегі батырлық ерлігі үшін танымал. Фунг Тхан Тха, танымал стример.