Кіріспе
Санталум – сандал тұқымдасына (Santalaceae) жататын гүлді ағаш тәрізді өсімдіктер туысы. Оның ең белгілі және коммерциялық құндысы – үнді сандалы (S. album). Туысқа жататын өсімдіктер ағаштар немесе бұталар болып келеді. Көбінесе олар фотосинтез арқылы өздеріне қажетті қоректік заттарды өндіреді, бірақ су және минералдық заттар алу үшін басқа түрлердің тамырларына паразиттік тіршілік етеді. Бірнеше түрі, әсіресе S. album, хош иісті ағаш өндіреді, ол парфюмерияда, хош иіссулар жасауда және дәрі жасауда қолданылады. Шамамен 25 түрі белгілі, олар Үндістаннан Малайзияға дейін, Тынық мұхиты аралдарына дейін, тіпті Оңтүстік Америка жағалауындағы Гавайи және Хуан-Фернандес аралдарына дейін таралған. Үнді сандалы (S. album) Үндістанның тропикалық құрғақ жапырақты орманды аймақтарында, Индонезияның Кіші Сунда аралдарында және Солтүстік Австралияның Арнем аймағында өседі. Бұл туыстың Азия материгінде кездесетін жалғыз түрі, және ол бірнеше ғасыр бұрын Кіші Сунда аралдарынан Үндістанға әкелінген болуы мүмкін. Үнді сандалы Үндістанның көптеген ормандық аймақтарынан жойылды және қазір жабайы табиғатта сирек кездеседі. Оның бес түрі, соның ішінде S. album, Австралияға тән. S. acuminatum, «тәтті куандонг» немесе «жергілікті шабдалы» деп аталады, Австралияда джем, желе, шатни және пирог жасау үшін қолданылатын жарқыраған қызыл жеміс береді. Төрт түрі, әдетте «илияхи» деп аталады, Гавайиге ғана тән. Чили жағалауындағы Хуан-Фернандес аралдарына тән S. fernandezianum да хош иісті ағашы үшін тым көп пайдаланылып, қазір жойылған болуы мүмкін. Санталум түрлерін кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері, соның ішінде Endoclita malabaricus, тамақ ретінде пайдаланады.
Santalum is a genus of woody flowering plants in the Santalaceae family, the best known and commercially valuable of which is the Indian sandalwood tree, S. album. Members of the genus are trees or shrubs. Most are root parasites which photosynthesize their own food, but tap the roots of other species for water and inorganic nutrients. Several species, most notably S. album, produce highly aromatic wood, used for scents and perfumes and for herbal medicine. About 25 known species range across the Indomalayan, Australasian, and Oceanian realms, from India through Malesia to the Pacific Islands, as far as Hawaii and the Juan Fernández Islands off the coast of South America. Indian sandalwood (S. album) is found in the tropical dry deciduous forests of India, the Lesser Sunda Islands of Indonesia, and Arnhem Land of northern Australia. It is the only species of the genus found on the Asian mainland, and may have been introduced to India from the Lesser Sundas centuries ago. Indian sandalwood has been stripped from most of India's forests, and is now rare in the wild. Five species, including S. album, are native to Australia. S. acuminatum, known as the sweet quandong or native peach, produces a shiny bright red fruit used increasingly in Australia for jams, jellies, chutneys, and pies. Four species, commonly called iliahi, are endemic to Hawaii. S. fernandezianum, endemic to the Juan Fernández Islands off the coast of Chile, was also overexploited for its aromatic wood, and may now be extinct. Santalum species are used as food plants by the larvae of some Lepidoptera species, including Endoclita malabaricus.
Өсіру
Санталумды өсірудің бастапқы қиындықтары көп, себебі оның өсіп-өнуі мен өсуі үшін ғана емес, сонымен қатар ағаштың толыққанды жетілуіне қажетті уақыт та ұзақ. Санталум тұқымының өсіп-өнуі толыққанды түсіндірілмеген. Тұқымдарды тиімді сақтау мүмкін емес, оларды жеміс ағашынан жинағаннан кейін дереу отырғызу керек. Мұндай жағдайда да тұқымдар өрмей қалуы мүмкін. Сондықтан, жас көшеттерді өсіру еңбекті көп талап етеді. Сонымен қатар, Санталум ағаштары өздігінен фотосинтез жүргізсе де, олар жартылай паразиттер болып табылады, су мен қоректік заттарды алу үшін айналасындағы ағаштардың тамыр жүйесіне еніп, байланыс жасайды. Сондықтан, әр көшет әдетте төрт-бес бас ағашқа жақын отырғызылады. Санталум ағаштарының өсуі үшін көп күн сәулесі қажет болғандықтан, бас ағаштарды кесудің қажеттігі де туындауы мүмкін. Саудаға шығаруға қолайлы, хош иісті майға толы сандал ағашын алу үшін ағаштардың жасы кем дегенде 40 жыл болуы керек, бірақ 80 жылдан асқан ағаштар артықшылыққа ие. Сондықтан, Санталумды өсіруді бастаған адам өз еңбегінің нәтижесін көруге үлкермейді. Дегенмен, 30 жасында кесілген немесе құлатылған сапасы төмен сандал ағашы да нақты сандалға деген сұранысқа байланысты жақсы бағаға сатылуы мүмкін. Бұл бастапқы қиындықтардан кейін сандал ағашын өсіру тым қиын емес, себебі ол өскен сайын қоршаған ортаның керсеруіне, зиянкестерге және ауруларға төзімділігі артады. Сандал ағашы Африкалық қара ағаш, қызғылт сары пил сүйегі, агар ағашы және эбонит сияқты әлемдегі ең қымбат ағаштардың бірі ретінде жиі аталады.
Бұрын осы жерде орналастырылған
Мида салицифолия — жалпақ жапырақты сандал ағашы (S. salicifolium ретінде)
Этимология
Санталум өз атауын грек тіліндегі santalon, одан әрі араб тіліндегі sandal, ал одан да бұрын санскрит тіліндегі chandana (үнді сандал ағашы) сөзінен шығарған.