Кіріспе

Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясы (Puerto Rican Nationalist Party, PNPR) – 1922 жылдың 17 қыркүйегінде Пуэрто-Риконың Сан-Хуан қаласында құрылған Пуэрто-Риконың саяси партиясы. Оның басты мақсаты – Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі үшін күресу. 1930 жылы Педро Альбису Кампосты партия президенті етіп таңдауы ұйым мен оның тактикасына радикалды өзгеріс әкелді. 1930 жылдары үкімет тарапынан партия мүшелерін қорқыту, қуғын-сүргін және мазақтау, сол кезде АҚШ президенті тағайындаған губернатор басқарды, екі үкіметтік шенеуніктің қазасына, Пуэрто-Рикодағы федералды судьяға жасалған қастандыққа және Рио-Пидрас пен Понседегі жаппай қырғындарға әкелді. Альбису Кампостың басшылығымен партия сайлау процесінен бас тартып, АҚШ-тан тәуелсіздік алу құралы ретінде тікелей қарулы қақтығысқа көшті. 1940 жылдардың соңында АҚШ-қа көбірек бейімделген Partido Popular Democrático (PPD) партиясы заң шығарушы органда басым көпшілік орындарды иеленді және 1948 жылы Ley de la Mordaza (Gag Law) заңын қабылдады, ол Ұлттық партияны және осыған ұқсас оппозицияны басуға бағытталған. Пуэрто-Рико полициясы осы заң бойынша көптеген Ұлттық партия мүшелерін тұтқындады, олардың кейбіреулері ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. Пуэрто-Риконың жаңа саяси мәртебесі – Достастық ретінде бекітілген кезде Альбису Кампос 1950 жылдың 30 қазанында Пуэрто-Риконың бірнеше қалаларында қарулы көтеріліс ұйымдастыруға бұйрық берді. Осыған байланысты екі ұлтшыл 1950 жылдың 1 қарашасында АҚШ президенті Гарри С. Трумэнды өлтіруге тырысты, мақсаты Пуэрто-Риконың саяси мәртебесіне қатысты мәселелерге халықаралық назар аудару болды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ұлтшылдар тарапынан жасалған соңғы ірі қарулы оқиға 1954 жылы АҚШ Өкілдер палатасында болды, онда төрт партия мүшесі бес конгрессменді атып жаралады. Альбису Кампостың 1965 жылы қайтыс болғаннан кейін партия фракцияларға бөлініп, мүшелері басқа партияларға қосылды, бірақ кейбіреулері партияның идеалдарын осы күнге дейін түрлі формада, көбінесе бейресми немесе ad hoc түрінде сақтауды жалғастыруда.

Тарихи контекст

Испан империясының колониалдық үстемдігімен төрт жүз жыл өткеннен кейін, Пуэрто-Рико ақыры 1898 жылы Carta de Autonomía (Автономия туралы харта) арқылы тәуелсіздік алды. Бұл Автономия хартасына Испания Премьер-Министрі Пракседес Матео Сагаста қол қойды және оны Испания Кортесі ратификациялады. Осыған қарамастан, бірнеше айдан кейін АҚШ испан-американ соғысын аяқтаған Париж шартының бөлігі ретінде аралдың иелігін талап етті. Колониялық үкіметке қарсы болғандар бұл келісімнің пайдасы бір жақты, АҚШ үшін зор екенін айтты. Соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ Президенті Маккинли Чарльз Герберт Алленді Пуэрто-Риконың алғашқы азаматтық губернаторы етіп тағайындады. Алленнің бизнесте тәжірибесі болғанымен, Пуэрто-Риконың қаржысын басқарудағы әрекеттері өте дұрыс болмады. Ол Пуэрто-Рико делегаттар палатасының қаржы сұраныстарын елемеді, муниципалитеттерге, ауыл шаруашылығына немесе шағын бизнеске несие беруден бас тартты, бұрынғы әкімшіліктерге қарағанда екі есе қымбатқа жолдар салдырды және мектеп жасындағы халықтың 85% мектепке бара алмады. Алленнің бюджеті сұралған инфрақұрылым мен білім беруге инвестиция жасаудың орнына, Пуэрто-Рико қазынасын тонады. Оның әкімшілігі салық түсімдерін АҚШ бизнесмендеріне конкурстық процедурасыз берілген келісімдерге, АҚШ-қа тиесілі қант плантацияларына теміржол субсидияларына және арал үкіметіндегі АҚШ бюрократтарының жоғары жалақысына жұмсады. Алленнің қаржылық білімі АҚШ-қа оралғаннан кейін жақсарды және ол жеке бизнесімен айналысуын жалғастырды. 1901 жылы Аллен губернаторлық лауазымынан кетіп, әлемдегі ең ірі қант өңдеу компаниясы – Америка қант өңдеу компаниясының президенті болды. Бұл компания кейіннен Domino Sugar компаниясы болып қайта аталды. Шын мәнінде, Чарльз Аллен Пуэрто-Рико губернаторы ретінде бүкіл Пуэрто-Рико экономикасына бақылау орнатып алды. 1914 жылы Пуэрто-Рико делегаттар палатасы АҚШ-тан тәуелсіздік алу үшін бірауыздан дауыс берді. 1917 жылы АҚШ Конгресі Пуэрто-Рико тұрғындарына азаматтық беру туралы заң қабылдады. Бұл аралдың саяси лидерлері тарапынан күшті қарсылыққа ұшырады. Сынаушылар АҚШ-тың бірінші дүниежүзілік соғысқа сарбаз жинау үшін әскери міндеттілікке алынатын адамдар санын арттыруға ғана қызығушылық танытқанын айтты.

АҚШ "Менифест тағдыр"

1930 жылға қарай Пуэрто-Рикодағы барлық жыртылатын жерлердің 40 пайызынан астамы қант плантацияларына айналдырылды, олардың барлығы «Домино қант компаниясы» мен АҚШ-тың банк мүдделеріне тиесілі болды. Осы банк синдикаттары жағалаудың барлық темір жолын және Сан-Хуан халықаралық теңіз портын иеленді. 1940 жылы Гондураста ғана «Юнайтед Фрут Компаниясы» елдегі барлық жеке меншіктегі жерлердің 50 пайызына ие болды. АҚШ үкіметі осы экономикалық табыстардың барлығын қолдады және қажет болған жағдайда әскери «әсер етуді» қамтамасыз етті. Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясы американдық отаршылдық үкіметке тікелей жауап ретінде құрылды. 1919 жылы Пуэрто-Риконың Біріккен партиясының мүшесі Хосе Колл-и-Кучи партияның Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі үшін жеткілікті жұмыс істемейтінін сезінді. Колл-и-Кучи және оның жақтастары Сан-Хуанда Пуэрто-Риконың Ұлттық қауымдастығын құрды. Колл-и-Кучи президенттік лауазымда тұрған кезде партия Пуэрто-Рико заң шығарушы жиналысын Пуэрто-Риконың патриоты Рамон Эметерио Бетансестің қалдықтарын Парижден Пуэрто-Рикоға көшіруге рұқсат беретін заңды қабылдауға көндірді. Заң шығарушы жиналыс Альфонсо Ластра Чарриесті өзінің өкілі етіп тағайындады, өйткені ол француздық тегіне ие болды және тілді еркін меңгерді. Бетансестің қалдықтары 1920 жылдың 5 тамызында Сан-Хуанға жетті. Ұлттық қауымдастық ұйымдастырған қабірге қошу процессиясы қалдықтарды Сан-Хуаннан Кабо-Рохо қаласына жеткізді, онда оның күлі оның ескерткішінің жанына жерленді. 1920 жылдарға қарай аралда тәуелсіздік үшін күресетін тағы екі ұйым құрылды: Ұлттық жастар және Пуэрто-Риконың Тәуелсіздік қауымдастығы. Тәуелсіздік қауымдастығын 1920 жылы Хосе С. Алегрия, Эухенио Фонт Суарес және Леопольдо Фигероа құрды. 1922 жылдың 17 қыркүйегінде осы үш саяси ұйым бірігіп, Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясын құрды. Колл-и-Кучи президент болып сайланды, ал Хосе С. Алегрия (Рикардо Алегрияның әкесі) вице-президент болып сайланды. 1924 жылы Педро Альбису Кампос партияға қосылып, вице-президент болып тағайындалды. 1928 жылы Алегрия Ұлттық партияның президенті болып тағайындалды және 1930 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1930 жылы Колл-и-Кучи мен Альбису Кампостың партияны қалай басқаруға қатысты келіспеушіліктері, бұрынғысын және оның жақтастарын партиядан кетуге және Біріккен партияға оралуға итермеледі. Альбису Кампосқа Колл-и-Кучидің жаумен бауырластық сезімдері ұнамады. 1930 жылдың 11 мамырында Педро Альбису Кампос Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясының президенті болып сайланды. Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясы халықаралық құқық тұрғысынан испан-американ соғысынан кейінгі Париж шарты испандықтарға енді өздеріне тиесілі емес нәрсені АҚШ-қа «сыйлауға» құқық бермейтінін мәлімдеді, сондай-ақ Понседегі қырғындарды айтты. Осы оқиғаларда үкіметтік күштер қарусыз азаматтарға оқ атты. Рио-Пидрас қырғынынан кейін, 1935 жылдың желтоқсанында Альбису Кампос Ұлттық партияның АҚШ бақылауын сақтап тұрғанда сайлауға қатысудан бас тартатынын жариялады. Альбису Кампос тікелей, зорлық-зомбылық төңкеріске шақыра бастады.

1950 жылғы ұлтшыл көтерілістер

Ұлттық көтерілістің алғашқы шайқасы 29 қазанның таңертеңгісінде Пеньуэлас қаласының Макана ауданында болды. Полиция Пеньуэлас Ұлттық партиясының президенті Мелитон Мунистің анасының үйін қоршап алды, ол Ұлттық көтеріліс үшін қару-жарақ тарату орталығы ретінде пайдаланылып келген еді. Полиция ескертусіз ұлтшылдарға оқ ашты, одан кейін атыс басталды, нәтижесінде екі ұлтшыл қаза тауып, алты полицей жараланды. Ұлттық көшбасшы Бланка Каналес басқарған Хаюя көтерілісінде полиция бөлімі мен пошта кеңсесі өртелді. Қала үш күн бойы ұлтшылдардың бақылауында болды. Утуадо көтерілісі жергілікті полиция жасаған Утуадо қырғынымен аяқталды, онда бес ұлтшыл қаза болды. Сан-Хуандағы ұлтшыл көтерілісі – сол кездегі губернатор Луис Муньос Маринге шабуыл жасау мақсатымен Ла Форталеса резиденциясына кіруге жасалған ұлтшыл әрекеті. Сағатқа жуық созылған атыс салдарынан төрт ұлтшыл қаза тапты: Доминго Хиральдо Ресто, Карлос Хиральдо Ресто, Мануэль Торрес Медина және Раймундо Диас Пачеко. Үш күзетші де ауыр жарақат алды. Аралдың әртүрлі аймақтарында, соның ішінде Маягуэс, Наранхито, Аресибо және Понседе де атыс-шайқастар болды, онда Антонио Алисеа, Хосе Мигель Алисеа, Франсиско Кампос (Альбису Кампостың сіңілі баласы), Освальдо Перес Мартинес және Рамон Педроса Ривера тұтқындалды және көтеріліс кезінде полиция капралы Аурелио Миранданы өлтіргені үшін айыпталды. Рауль де Хесус Орал қару-жарақ заңын бұзғаны үшін айыпталды. 31 қазан күні полицейлер мен Ұлттық гвардияшылар Сантурседегі Салон Борикуа шаштаразын қоршап алды. Олар дүкен ішінде ұлтшылдар тобы бар деп ойлап, оқ ашты. Дүкенде жалғыз адам болды – Кампостың шаштаразы Видал Сантьяго Диас. Үш сағат бойы шабуылдаушыларға жалғыз өзі қарсы тұрған Сантьяго Диас бес рет жараланды, соның ішінде басына да тиді. Шайқас радио арқылы тікелей эфирде жұртшылыққа жеткізілді. 1950 жылдың 1 қарашасында Гриселио Торрезола мен Оскар Колазо Вашингтондағы Блэр-хауста орналасқан АҚШ президенті Гарри С. Трумэнге қастан жасауға тырысты. Трумэн Пуэрто-Рико үшін конституцияны әзірлеуді және 1952 жылғы конституцияға қатысты референдумды қолдады; сайлаушылардың 82 пайызы конституцияны мақұлдады. АҚШ Конгресі де конституцияны бекітті. 1954 жылдың 1 наурызында Лолита Леброн және оның серіктері Рафаэль Кансел Миранда, Ирвин Флорес және Андрес Фигероа Кордеро Вашингтондағы АҚШ Өкілдер палатасына шабуыл жасады. Топ автоматты тапаншалардан оқ ашты. 30-ға жуық оқ атылды (Канселдің мәлімдемесіне сәйкес, көбінесе ол атқан), бес заң шығарушы жараланды. Конгрессмендердің бірі, Мичиганнан келген Элвин Бентли ауыр жарақат алды. Қамауға алынғаннан кейін Леброн: «Мен ешкімді өлтіру үшін келмедім, мен Пуэрто-Рико үшін өлу үшін келдім!» – деп айқайлады. 1955 жылдың 18 қарашасында «La Quinta Columna» (5-ші бағана) деп аталатын ұлтшылдардың зорлық-зомбылыққа қарсы топтары Альбису Кампостың Испаниямен қарым-қатынасқа қатысты идеялары мен ойларын қолдамағандықтан, сондай-ақ Пуэрто-Риконы өз анасы деп санайтын ұлттық махаббаттарына байланысты Пуэрто-Рико Ұлттық партиясынан бөлінді. Бұл топтың бөлінуіне 1950 жылдардағы зорлық-зомбылық та себеп болды. Кейіннен 1968 жылы бұл топ «El Movimiento Indio Taino de Boriken» (Пуэрто-Риконың тайно үнді қозғалысы) деп аталды, ол негізінен Пуэрто-Рико ұлтшылдарының балаларынан құралды, олар Пуэрто-Рикодағы халықтық құқық қозғалысын құрды.

1960 жылдар - қазіргі уақыт

Ұлттық партия белсенділігі төмен болса да, ұйым және идеология ретінде өмір сүруін жалғастыруда. Оның Нью-Йоркте де "бөлімшесі" бар. Нью-Йорк хунтасы – Пуэрто-Рикодағы Ұлттық хунтаны мойындайтын және одан мойындалатын партияның автономды органы. 2006 жылы Пуэрто-Рико Ұлттық партиясының атынан Хосе Кастильо Біріккен Ұлттар Ұйымының тараптарды отаршылдықтан босату жөніндегі арнайы комитеті алдында сөйлегенде, Ұлттық партияның "бұрын Пуэрто-Рикодағы отаршылдықты айыптау үшін пайда болғанын және Арнайы комитет аралдың өзін-өзі анықтау үшін күресіне бейілді екенін көрсетсе дейтінін" айтты. Арнайы комитет пен Пуэрто-Рико жөніндегі оның қаулылары маңызды құралдар болды. Кастильо "АҚШ үкіметінен Пуэрто-Рико халқының өзін-өзі анықтау және адам құқықтарын қамтамасыз етуді, сондай-ақ тәуелсіздік үшін күрескендерге қарсы қудалауды, тұтқындауды және кісі өлтіруді дереу тоқтатуды" талап етті. Викестегі бейбітшілік белсенділері дереу босатылуы керек, ФБР-дің тәуелсіздік үшін күрескендерді электронды бақылауы және мазақтауы тоқтатылуы керек. АҚШ негізгі адам құқықтарына қарсы әрекеттерін тоқтатып, Біріккен Ұлттар Ұйымының деколонизацияны бастау үшін құрылтай жиналысын шақыру туралы қаулысын толық орындауы керек. Кастильо "Пуэрто-Риконың өзінің ұлттық ерекшелігі бар екенін" қосты. 1898 жылы АҚШ-тың басып кіруінен бастап, ол Пуэрто-Рико халқының ұлттығын жоюға тырысты. Ол Пуэрто-Риконы жеке корпорация ретінде ұстап, одан жыл сайын миллиардтаған доллар табыс табатын, шетелдіктерді байытып, ал Пуэрто-Рико халқын кедейлендірді. Пуэрто-Рико әлемдегі соңғы отарлық аумақ екенін жасыруға болмайды. Ондағы құқық бұзушылықтар тек еркін және тәуелсіз мемлекет болғанда ғана тоқтатылады. АҚШ Пуэрто-Риконың жері мен халқына келтірген зиян үшін өтемақы төлеуі керек. 2013 жылы Пуэрто-Рико Ұлттық партиясы Пуэрто-Рико губернаторы Алехандро Гарсия Падильяның сөйлеген сөзіне наразылық білдіріп, тәуелсіздікке деген ұстанымын ашық көрсетті. Оның соңғы президенті Антонио "Тонито" Круз Колон 2014 жылдың қазан айында қайтыс болғанға дейін қызмет етті.