Халықтың өмірлік оқиғаларының статистикасы және мемлекеттік тіркеулер

Кіріспе

Ел халқының өмірлік оқиғалары туралы жинақталған мәліметтер. Көкірек/бел/жамбас өлшемдері. Мемлекеттік тіркеулерге қатысты маңызды статистика.

Маңызды статистика – тірі туғандар, өлім-жітім, көші-қон, ұрықтың өлімі, неке және ажырасу туралы жинақталған мәліметтер. Бұл оқиғалар туралы ақпаратты жинаудың ең көп таралған жолы – азаматтық тіркеу, ол үкіметтердің өз халқының өмірлік маңызды оқиғаларын тіркеуге арналған әкімшілік жүйесі. Сондықтан, маңызды статистиканың сапасын жақсартуға жасалатын күш-жігер елдердегі азаматтық тіркеу жүйелерін дамытумен тығыз байланысты. Азаматтық тіркеу 19 ғасырдан бері шіркеулердің мұндай жазбаларды жүргізу дәстүрінен кейін пайда болды. Бұл мақалада негізінен АҚШ, Ұлыбритания және Канада қарастырылады, сондай-ақ жаһандық стандарттарға сілтемелер келтірілген.

Ұлыбритания

1837 жылы Бас тіркеу кеңсесі (GRO) құрылғанға дейін Англия мен Уэльсте азаматтық халді тіркеудің ұлттық жүйесі болмаған. Шомылдыру, неке және жерлеу рәсімдері Англия шіркеуінің (Англикан) дін қызметкерлері жүргізген шіркеу тізілімдеріне енгізілген. Алайда, 17 ғасырдың соңынан бастап католиктерге және басқа да диссиденттерге қарсы заңдардың біртіндеп жеңілдетілуімен, Англикан шіркеуінің тізілімдерінде тіркелмеген шомылдыру, неке және жерлеу саны арта түсті. Англия шіркеуінің тіркеу жүйесінің нашарлауы 18 және 19 ғасырларда жүйені жақсартуға бағытталған көптеген әрекеттерге әкелді. 1753 жылғы Неке туралы заң некеге тұрған екі тараптың және куәгерлердің қолы қойылған стандартты нысанды енгізу арқылы «жасырын» некелердің алдын алуға тырысты. Сонымен қатар, яһудилер мен квакерлерден басқа, заңды некелер Англия шіркеуінің рәсімдеріне сәйкес жүргізілуі керек еді. 1812 жылғы сэр Джордж Роуздың «Паррохиялық тізілімдер туралы» заңы барлық оқиғалар стандартты жазбаларға енгізілуі керек екенін белгіледі. Сонымен қатар, ол нонконформистердің шіркеу тізілімдерінің туу, неке және өлім туралы сотта дәлел ретінде қабылданбайтынын мәлімдеді. Тек Англия шіркеуінің дін қызметкерлері жүргізген құжаттар ғана сотқа заңды құжат ретінде ұсынылуы мүмкін еді, бұл нонконформистер үшін үлкен қиындықтар тудырды. 1820 жылдары Парламентке маңызды оқиғаларды тіркеу үшін орталықтандырылған тізілімдер құру туралы бірнеше ұсыныстар енгізілді, бірақ ешқайсысы іске аспады. Соңында, шомылдыру, неке және жерлеудің нашар тіркелуінің меншік құқықтарына зиян келтіретіні, себебі ұрпақтарды анықтауды қиындататыны және нонконформистердің наразылықтары 1833 жылы Парламенттік шіркеулік тіркеу комиссиясының құрылуына әкелді. Комиссия шіркеулік тіркеу жүйесінің жағдайы туралы мәліметтер жинады және 1836 жылғы Тіркеу және Неке заңдарына енгізілген ұсыныстар жасады. Үкімет сонымен қатар денсаулық сақтау және әлеуметтік әл-ауқатты жақсарту үшін нәресте өлімі, тууы және сауаттылық сияқты мәселелерді зерттеуді қалаған. Медициналық қауым мұны қолдады, өйткені өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде солтүстік өнеркәсіптік қалаларда халық санының тез өсуі тығыздыққа әкелді және нашар тұру жағдайлары мен қысқа өмір сүру арасындағы байланыс белгілі болды. Бұл мәселенің шешімі – азаматтық тіркеу жүйесін құру болды. Өмірлік маңызы бар оқиғаларды жақсырақ тіркеу арқылы ұрпақтарды анықтау туралы нақты мәліметтерді сақтау арқылы меншік құқығын қорғауға үміттенілді. Азаматтық тіркеу нонконформистердің тіркеу үшін Англия шіркеуіне тәуелді болуын да жояды және зерттеу үшін медициналық деректерді ұсынады. Нәтижесінде, 1836 жылы Англия мен Уэльстегі туу, неке және өлім-жітімді азаматтық тіркеу туралы заң қабылданды. Бұл заң 1837 жылдың 1 шілдесінен күшіне енді. Лондонда Бас тіркеу кеңсесі және Бас тіркеуші кеңсесі құрылды. Англия мен Уэльс 619 тіркеу ауданына бөлінді (1851 жылдан бастап 623), әрқайсысы суперинтендант-тіркеушінің бақылауында болды. Аудантар жақында енгізілген кедейлер одағына негізделген. Тіркеу аудандары қосымша аудандарға бөлінді (екі немесе одан да көп болуы мүмкін), әрқайсысы жергілікті жерде тағайындалған тіркеушілердің қарамағында болды. Шотландияның Бас тіркеу кеңсесі 1854 жылы құрылды. Жалпы тіркеу кеңсесі (Солтүстік Ирландия) қазіргі Солтүстік Ирландияның 1864 жылдан бергі деректерін сақтайды.

Prior to the creation of the General Register Office (GRO) in 1837, there was no national system of civil registration in England and Wales. Baptisms, marriages and burials were recorded in parish registers maintained by Church of England (Anglican) clergy. However, with the great increase in nonconformity and the gradual relaxation of the laws against Catholics and other dissenters from the late 17th century, more and more baptisms, marriages and burials were going unrecorded in the registers of the Anglican Church. The increasingly poor state of English parish registration led to numerous attempts to shore up the system in the 18th and early 19th centuries. The Marriage Act of 1753 attempted to prevent 'clandestine' marriages by imposing a standard form of entry for marriages, which had to be signed by both parties to the marriage and by witnesses. Additionally, except in the case of Jews and Quakers, legal marriages had to be carried out according to the rites of the Church of England. Sir George Rose's Parochial Registers Act of 1812 laid down that all events had to be entered on standard entries in bound volumes. It also declared that the church registers of Nonconformists were not admissible in court as evidence of births, marriages and deaths. Only those maintained by the clergy of the Church of England could be presented in court as legal documents, and this caused considerable hardship for Nonconformists. A number of proposals were presented to Parliament to set up centralised registries for recording vital events in the 1820s but none came to fruition. Eventually, increasing concern that the poor registration of baptisms, marriages and burials undermined property rights, by making it difficult to establish lines of descent, coupled with the complaints of Nonconformists, led to the establishment in 1833 of a parliamentary Select Committee on Parochial Registration. This took evidence on the state of the parochial system of registration, and made proposals that were eventually incorporated into the 1836 Registration and Marriage Acts. In addition, the government wanted to survey matters such as infant mortality, fertility and literacy to bring about improvements in health and social welfare. The medical establishment advocated this because a rapidly growing population in the northern industrial towns – caused by the Industrial Revolution – had created severe overcrowding, and the links between poor living conditions and short life expectancy were now known. The answer was the establishment of a civil registration system. It was hoped that improved registration of vital events would protect property rights through the more accurate recording of lines of descent. Civil registration would also remove the need for Nonconformists to rely upon the Church of England for registration, and provide medical data for research. As a result, in 1836, legislation was passed that ordered the civil registration of births, marriages and deaths in England and Wales. This took effect from 1 July 1837. A General Register Office was set up in London and the office of Registrar General was established. England and Wales were divided into 619 registration districts (623 from 1851), each under the supervision of a superintendent registrar. The districts were based on the recently introduced poor law unions. The registration districts were further divided into sub districts (there could be two or more), each under the charge of registrars who were appointed locally. The General Register Office for Scotland was created in 1854. The General Register Office (Northern Ireland) holds records from 1864 onward for what is now Northern Ireland.

Әдістер

Туылғандар мен қайтыс болғандардың санын белгілі бір уақытта санау арқылы алуға болады (мысалы, халық санауы мен зерттеулерде), бірақ азаматтық тіркеу осы ақпаратты үздіксіз жинап, жеке тұлғаға заңды құжат берудің жалғыз жолы болып табылады. Мысалы, баланың тууының тіркелуі – баланың алғашқы заңдық танылуы ретінде бала құқықтары туралы конвенцияның 7-бабында ерекше атап көрсетілген. Аталған бапта «Бала туылғаннан кейін дереу тіркелуге тиіс және туған сәтінен бастап ат-тегіне, ұлттық азаматтыққа ие болуға, сондай-ақ ата-анасын білуге және олардың күтімін алуға мүмкіндігінше құқығы бар» делінген. БҰҰ Балалар қоры (ЮНИСЕФ) және көптеген үкіметтік емес ұйымдар (Plan International, Save the Children Fund, World Vision және т.б.) тіркеудің адам құқықтарына қатысты аспектілерін белсенді түрде қолдап келсе, БҰҰ Статистикалық бөлімі (БҰҰСБ), БҰҰ Халық қоры (БҰҰХҚ) және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) азаматтық тіркеудің статистикалық жақтарына көбірек назар аударды. Тіркеу көбінесе жергілікті деңгейде жүзеге асырылады, ал алынған деректер провинция немесе штат деңгейінде, содан кейін ұлттық деңгейде жинақталады.

Бала құқықтары туралы конвенция

Бала құқықтары туралы конвенцияға қол қойған елдер барлық балалардың тууын тіркеу жүйесін құруға міндетті. Баланың тууы тіркелмеген жағдайда, оның жеке басын анықтау, мұрагерлік, білім алу, денсаулық сақтау және басқа да әлеуметтік қызметтер сияқты негізгі құқықтарының толыққанды пайдалануына теріс әсер етеді. Тууды тіркеу балаларды, әсіресе ата-анасынан айырылғандарды, зорлық-зомбылыққа және қанауға ұшырау қаупінен қорғайтын стратегияның маңызды бөлігі болып табылады. Функционалды тууды тіркеу жүйесі болмаған жағдайда, елдің жасқа байланысты заңдық мәселелерді – мектепке қабылдау, бала еңбегі, жасөспірімдер әділеті, ерте неке, сексуалдық қанаушылық және әскериге шақыру сияқты – қалай қамтамасыз ететінін түсіну қиын. Соңғы табиғи апаттар мен төтенше жағдайлар жоғалған балаларды олардың отбасыларымен қайта қосу үшін туу туралы куәліктің маңыздылығын көрсетті.

Өлім туралы мәліметтер және өлім себебі

Көптеген азаматтық тіркеу жүйелері өлімнің себептері туралы да ақпарат жинақтайды. Осы өлім туралы тіркелген деректерге негізделген статистика халық денсаулығы үшін ерекше маңызды, себебі ол негізгі аурулардың таралуын және ауқымын анықтауға көмектеседі, сондай-ақ денсаулық сақтау бағдарламалары мен саясатын жоспарлау, іске асыру, бақылау және бағалау үшін қажетті.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау деректері

Торонтолық ғалым, профессор Прабхат Джа дамушы елдерде маңызды статистиканы қолжетімді бағамен тіркеу – әлемдік денсаулықты жақсартудың ең тиімді жолы екенін айтады және өлім себептерін есепке алуды кеңейтудің 5 мүмкіндігін ұсынды. "Өлім себептерін анықтаудың маңыздылығына және 1893 жылдан бері Халықаралық аурулар мен жарақаттар жіктемесінде (ICD) өлім себептерін стандарттау және кодтау дәстүріне қарамастан, өлім себептерін жаһандық деңгейде бағалау – күрделі талдау мәселесі болып табылады. Өлім себептерін медициналық куәландыруды қамтитын өмірлік маңызды деректерді тіркеу жүйелері 2005 жылы шамамен 51,7 миллион өлімнің 18,8 миллионын тіркеді, бұл өмірлік маңызды деректерді тіркеу жүйесінен өлім туралы есеп берген елдердің саны ең көп болған соңғы жыл. Тіпті осы өлімдердің нәтижелерінің де салыстырмалылығы дәрігерлердің куәландыру дағдыларына, өлім куәлігін толтыру кезінде қолжетімді диагностикалық және патологиялық деректерге, негізгі себепті таңдаудағы медициналық мәдениеттің ерекшеліктеріне және өлім-жітім туралы есеп беруді реттейтін құқықтық және институционалдық аяларға байланысты. Медициналық куәландырылмаған қалған өлімдер үшін өлім себептерін әртүрлі халықтар арасында анықтау үшін бақылау жүйелерінен, демографиялық зерттеу орталықтарынан, сауалнамалардан, халық санағынан, аурулар тізілімінен және полиция деректемелерінен алынған көптеген әртүрлі деректер көздері мен диагностикалық тәсілдер қолданылуы керек. Деректер көздерінің алуандығы мен олармен байланысты болатын қателіктердің болуы салдарынан өлім себептерін бағалаудың нәтижелері белгісіз болып келеді және пікір-таластарға түседі".

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында маңызды статистиканы тіркеу федералды үкіметтің емес, штаттардың міндеті. Федералдық Ауруларды бақылау орталықтарының мәліметтері бойынша: Америка Құрама Штаттарында осы оқиғаларды [яғни, туу, қайтыс болу, неке қию және ажырасуды] тіркеуге қатысты заңдық өкілеттік 50 штаттың, 2 қаланың (Вашингтон, округ, және Нью-Йорк қаласы) және 5 аумақтың (Пуэрто-Рико, Виргин аралдары, Гуам, Америка Самоасы және Солтүстік Мариана аралдары) құзырында болады. Бұл аймақтар маңызды оқиғалардың тізімін жүргізуге және туу, неке, ажырасу және қайтыс туралы куәліктердің көшірмелерін беруге жауапты. Белгілі бір туу, қайтыс болу немесе неке туралы құжатты іздеген адамдар тиісті штаттық, қалалық немесе аумақтық кеңсеге жүгінуі керек. CDC Ұлттық денсаулық сақтау статистикасы орталығы штаттардан статистика жинақтайды, олардың тіркеу процедуралары орталықтандырылған немесе орталықтандырылмаған болуы мүмкін. CDC жиналған деректерді балалар өлімі, отбасы мүшелерінің саны, ана мен баланың денсаулығы, туу көрсеткіштері, өлім-жітім көрсеткіштері және т.б. сияқты тақырыптар бойынша ай сайынғы және жылдық есептерді жариялау үшін талдайды. Сонымен қатар, Әлеуметтік қамсыздандырудың қайтыс болғандар тізімі қайтыс болған адамдардың тууы мен қайтысы туралы жалпыұлттық деректерді ұсынады. Халық санағы бюросы халық санағы деректеріне негізделген көп көлемді есептерді жариялайды, оның ішінде Америкалық қоғамды зерттеу, АҚШ экономикалық санағы және ағымдағы халық санағы бар. Дегенмен, Халық санағы бюросына ақпарат жиналғаннан кейін 72 жыл өткенге дейін жеке тұлғалар туралы жеке ақпаратты жариялауға заңмен тыйым салынған.

Ұлыбритания

Ұлыбританиядағы осы жүйені бақылауға жауапты мекеме Ұлттық Статистика Офисі болып табылады. Ұлыбритания бойынша маңызды статистиканы осы жерден табуға болады.

Канада

Канададағы өмірлік статистика жүйесіне бақылау жасауға жауапты агенттік – Канада Статистикасының Халық денсаулығы деректері орталығының Өмірлік статистика бағдарламасы. Канаданың өмірлік статистикасы осы жерде қолжетімді.

Үндістан

Үндістанда маңызды статистика жүйесі Азаматтық тіркеу жүйесі (CRS) деп аталады. Бұл жүйе Үндістанның Бас тіркеушісі және халық санағы комиссары кеңсесінің маңызды статистика бөлімі тарапынан бақыланады. Үндістанның маңызды статистикасын CRSORGI сайтында табуға болады.