Кіріспе
Вальбржих (Вальденбург; ; немесе Вальмбрих; немесе Вальденбург) – Польшаның оңтүстік-батысындағы Төменгі Силезия воеводалығында орналасқан қала. 1975–1998 жылдары Вальбржих воеводалығының астанасы болды; қазір Вальбржих округінің орталығы. Вальбржих воеводалық астанасы Вроцлавтан оңтүстік-батысқа қарай және Чехия шекарасынан шамамен қашықтықта орналасқан. Вальбржих муниципалитет мәртебесіне ие. Оның әкімшілік шекаралары 110 000 тұрғыны бар аумақты қамтиды, бұл оны воеводалықтағы екінші және елдегі 33-ші ірі қалаға айналдырады. Вальбржих бір кезде Силезияның көп бөлігімен бірге маңызды көмір өндіру және өнеркәсіптік орталық болды. Қала Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін зақымданбады және бай тарихи сәулетке ие; ең танымал ескерткіштерінің бірі – Ксиж қамалы, Төменгі Силезияның ең үлкен қамалы және Польшадағы үшінші ірі қамалы. 2015 жылы Вальбржих нацистік алтын пойызды іздеуге байланысты кеңінен танымал болды, бірақ ол табылмады.
Wałbrzych (; Waldenburg; ; or Walmbrich; or Valdenburk) is a city located in the Lower Silesian Voivodeship, in southwestern Poland. From 1975–1998 it was the capital of Wałbrzych Voivodeship; it is now the seat of Wałbrzych County. Wałbrzych lies approximately southwest of the voivodeship capital Wrocław and about from the Czech border. Wałbrzych has the status of municipality. Its administrative borders encompass an area of with 110,000 inhabitants, making it the second largest city in the voivodeship and the 33rd largest in the country. Wałbrzych was once a major coal mining and industrial center alongside most of Silesia. The city was left undamaged after World War II and possesses rich historical architecture; among the most recognizable landmarks is the Książ Castle, the largest castle of Lower Silesia and the third largest in Poland. In 2015 Wałbrzych became widely known due to the search for an allegedly buried Nazi gold train, which however was not found.
Этимология
Қаланың ресми сайтына сәйкес, осы елді мекеннің ең алғашқы полякша атауы Ласогрод ("орман қамалы") болған. Неміс тіліндегі атауы да түпнұсқа полякша "орман қамалы" атауының тікелей аудармасы – Вальденбург (сонымен қатар Nowy Dwór қамалы, неміс тілінде Burg Neuhaus деп аударылады, оның қираған қалдықтары қаланың оңтүстігінде орналасқан; бұл атау кейіннен бүкіл елді мекенге қатысты қолданыла бастады). Бұл атау алғаш рет 15 ғасырда кездеседі. Қазіргі полякша атауы Вальбржих неміс тіліндегі Walbrich атауынан туындаған, ол Wallenberg немесе Walmberg ескі атауларының кейінгі ортағасырлық түрі.
Орта ғасырлар
Польшалық дереккөздер қаланың алдыңғы қаласы Ласогродтың ерте ортағасырлық славян қонысы болғандығын көрсетеді, оның тұрғындары аң аулаумен, бал жинаумен және кейіннен егіншілікпен айналысқан. Ласогрод ақырында қорғаныс бекінісіне айналды, оның қалдықтары 19 ғасырда қаланың кеңеюі кезінде қиратылды. Дегенмен, кейбір неміс дереккөздері археологиялық немесе жазбаша дәлелдердің ерте батыс славян немесе лехиттік қоныстың болғанын, сондай-ақ 13 ғасырдың соңына дейін қамалдың бар екенін растамайтынын мәлімдейді. Олар сонымен қатар орта ғасырларда Валбжих аймағының Силезия Пресиекасы деп аталатын, адам қоныстанбаған Силезия орманның бөлігі болған деген пікірді де жоққа шығарады. 2022 жылдың сәуір айында Валбжих маңынан 13 ғасырдың бірінші жартысына жататын монета қоймасы табылды. 17 ғасыр польшалық тарихшысы Эфраим Насоның сөзіне сүйенсек, 1191 жылы Валбжих шағын ауыл болған. Бұл тұжырымды 19 ғасыр неміс дереккөздері мен неміс тарихшысы Хуго Вечерка жоққа шығарды, ол қаланың 1290-1293 жылдар аралығында салынғанын және 1305 жылы Вальденберг деп аталғанын айтады. Бірақ, аймақ 10 ғасырда Пяст әулетімен мемлекет құрылғаннан кейін Польшаның құрамына кірді, ал мемлекеттің бөліну кезеңінде түрлі поляк билеген герцогтықтардың құрамына енді, соңғысы 1392 жылға дейін Свидница герцогтығы болды, кейін Богемия тәжі мен Венгрияның бір бөлігіне айналды. Елді мекен алғаш рет 1426 жылы қала ретінде танылды, бірақ жақын жердегі қалалардың бәсекелестігі мен жергілікті феодалдардың әлсіздігіне байланысты нарық өткізуге немесе басқа да жеңілдіктер алуға мүмкіндік болмады. Кейін қала Силезия ақсүйек отбасыларының меншігіне өтті, бастапқыда 1372 жылы Шаффгоццтер, содан кейін Цеттрицтер, ал 1738 жылдан бастап Фюрстенштейн қамалының иелері Хохбергтер отбасы.
Қазіргі заман
Бұл аймақтағы көмір өндіру туралы алғаш рет 1536 жылы хабарланған. Қоныс 19-ғасырдың басында көмір өндіру және тоқыма өнеркәсібінің гүлденуімен өнеркәсіптік орталыққа айналды. Бірінші Силезия соғысының нәтижесінде 1742 жылы қала Пруссия Корольдігіне қосылды, ал 1871 жылы Германияның құрамына кірді. 1843 жылы қалаға алғашқы теміржол тартылып, оны Бреслау (қазіргі Вроцлав, Польша) қаласымен байланыстырды. 20-ғасырдың басында бүгінге дейін жұмыс істеп келе жатқан шыны зауыты мен ірі қытай ыдыс-аяқ өндіретін зауыт салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер қалада одақтас әскерлерінің тұтқындары үшін үш мәжбүрлі еңбек лагерін ұстады. 1939 жылы қалада шамамен 65 000 адам тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер Сталаг VIII A әскери тұтқын лагерінен итальяндықтар үшін, Сталаг VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің бөлімшесінен, еврей ерлер мен әйелдер үшін мәжбүрлі еңбек лагерінен, қазіргі Гаж және Ксиąż аудандарында орналасқан Гросс Розен концлагерінің екі бөлімшесінен (еврейлерге арналған) және нацистік түрмеден еңбек бөлімдерін құрып, жұмыс істеді. 1945 жылдың 8 мамырында Совет Қызыл Армиясы қаланы басып алды – бұл Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталу күнімен сәйкес келді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальденбург Польшаның құрамына қайта кірді. Потсдам келісіміне сәйкес қалада тұратын немістердің көпшілігі қашып кетті немесе қуылды. Қала поляктармен қайта қоныстанды, олардың бір бөлігі бұрынғы Шығыс Польшадан, әсіресе Борислав, Дрохобыч және Станислав қалаларынан қуылғандар еді. Сондай-ақ Франция мен Бельгиядан және Германияда мәжбүрлі еңбекте болған поляктар да қалаға қоныстанды. Көмір өндіру сияқты экономика үшін маңызды мамандықтарды иеленгендер қалды. 1950 жылдары грек азаматтық соғысының босқындары Вальбрижихке қоныстанды. Жоржелец келісімінен кейін қалған немістерге қатыгездікпен қарамай, 1957 жылы этникалық немістер қоғамы құрылды. Қала Екінші дүниежүзілік соғыстан салыстырмалы түрде зардап шекпеді, ал жақын маңдағы әкімшілік аудандарды қаламен біріктіру және жаңа тұрғын үйлер салу нәтижесінде Вальбржих географиялық тұрғыдан кеңейді. 1990 жылдардың басында жаңа әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты қаладағы көмір шахталарын жабу туралы шешім қабылданды. 1995 жылы аймақтағы ең көне көмір кеніші – КВК ТОРЕЗ-дің ғимаратында Өнеркәсіп және технология мұражайы ашылды. 2005 жылы "Жинаушы" фильмі Вальбрижте және оның айналасында түсірілді.
География
Вальбрих қаласы Чехия және Германия шекарасына жақын, Орталық Судет тауларында орналасқан. Қала Пельчница өзенінің жағасында, теңіз деңгейінен 450-500 метр биіктікте, Вальбрих қаласының көркем құрылымдық алабында жатыр. Бұл алаптың үстінде орманды Вальбрих таулары жатыр. Қаладағы ең биік нүкте – Борова тауы, сондай-ақ Қара тау деп те аталады, теңіз деңгейінен 853 метр (2798 фут) биіктікте. 2007 жылдан бері таудың басында бақылау мұнарасы орналасқан, ол Вальбрих тауларының ең биік шыңы болып табылады. Қалада жеті қалалық саябақ бар, ал олардың ішіндегі негізгі саябақта (Ян III Собиеский король саябағы) Польшадағы жалғыз тау үйі – PTTK Harcówka орналасқан.
Әуе қатынасы
Ең жақын әуежай – қаладан 70 км қашықтықта орналасқан Вроцлав әуежайы. Одан да жақын, шамамен 10 км жерде, Świebodzice-де жеңіл ұшақтар үшін қону алаңы бар.