Кіріспе
Польшаның оңтүстігіндегі Силезия аймағындағы, Катовицеге жақын орналасқан Хорзов қаласы. Хорзов – 2 миллион халқы бар Метрополис ГЗМ метрополисінің орталық қалаларының бірі. Ол Силезия жоталарында, Рава өзенінің (Висланың саласы) бойында орналасқан. Әкімшілік тұрғысынан, 1999 жылдан бері Хорзов Силезия воеводтығына, ал бұрын Катовице воеводтығына және одан бұрын Силезия воеводтығына қарасты. Хорзов – 2,7 миллион тұрғыны бар Катовице қалалық агломерациясының бір бөлігі және шамамен 5 294 000 адам тұратын Үлкен Жоғарғы Силезия-Моравия метрополиялық аймағының құрамына кіреді. 2021 жылдың желтоқсанына қарай қала шегіндегі халық саны 105 628 адамды құрайды.
Chorzów ('/x//ɒ//ʒ//uː//f/ KHOZHoof; ; link=no ; ) is a city in the Silesia region of southern Poland, near Katowice. Chorzów is one of the central cities of the Metropolis GZM – a metropolis with a population of 2 million. It is located in the Silesian Highlands, on the Rawa River (a tributary of the Vistula). Administratively, Chorzów is in the Silesian Voivodeship since 1999, previously Katowice Voivodeship, and before then, the Silesian Voivodeship. Chorzów is one of the cities of the 2.7 million conurbation – the Katowice urban area and within a greater Upper Silesian Moravian metropolitan area with the population of about 5,294,000 people. The population within the city limits is 105,628 as of December 2021.
Хорзоу ауылы
12 ғасырда Битом кастеляниясы, оның ішінде Хорзов ауданы, Польшаның Сейнират провинциясына (Краков герцогтігі) қарасты. 1179 жылы герцог Казимир Әділ оны Ополе герцогіне сыйлады, содан бері Хорзов тарихы Жоғарғы Силезия тарихымен байланысып келеді. Қаланың ең көне бөлігі, бүгінде Chorzów Stary деп аталатын Хорзов ауылы 1257 жылдан бері Иерусалимнің қасиетті қабірінің атты орденіне тиесілі болды. Осы кезде-ақ жақын жерде күміс пен қорғасын кендері, кейін темір кендері қазыла бастады. 16 ғасырдағы оқиғалар туралы көптеген мәліметтер сақталған. 1327 жылдан бастап Жоғарғы Силезия герцогтігін Пиаст әулеті биледі және Богемияның билігіне бағынды. Богемия тәжі 1471 жылдан бастап поляк-литвалық Ягеллон патшаларын, ал 1526 жылдан кейін австриялық Габсбург патшаларын сайлады. 1742 жылы Силезия соғыстарында Пруссияның Гогенцоллерн әулеті бұл аймақты жаулап алып, Пруссияның өнеркәсіптік қуатына негіз салды. Пруссиялық, сосын неміс кезеңі шамамен 180 жылға созылды және қарқынды индустрияландыру дәуірімен бірге жүрді.
Өнеркәсіптік революция
XVIII ғасырдың соңында поляк діни қызметкері Людвик Боярский битумды көмірдің кен орындарын тапқаннан кейін, Хорзов аймағында жаңа өнеркәсіп салалары дамыды. 1791–1797 жылдары пруссиялық мемлекетке тиесілі Корольдік көмір шахтасы (Kopalnia Król, Königsgrube, кейін саяси жағдайға байланысты бірнеше рет қайта аталды) салынды. 1799 жылы алғашқы шойын Корольдік темір зауытында (Królewska Huta, Königshütte) өндірілді. Ол кезде континенттік Еуропадағы осы саланың алғашқы өнеркәсіптік мекемесі болды. 1819 жылы темір зауытында 4 доменді пеш болды, олар 1400 тонна шойын өндірді. 1800 жылдары аймаққа қазіргі Лидогия мырыш зауыты қосылды. Жаңа көмір және темір зауыттарының жанында елді мекендер өсті. 1797 жылдан бастап елді мекендердің бірі темір зауытының атымен Königshütte (поляк тілінде Królewska Huta) деп аталды. 1846 жылы Królewska Huta темір жол арқылы Świętochłowice және Mysłowice қалаларымен, 1857 жылы Bytom қаласымен, ал 1872 жылға дейін Силезия аймағының барлық ірі қалаларымен байланысты. Królewska Huta 1868 жылы Битом округінің құрамында қала мәртебесін алды, ал 1898 жылы жеке қала округіне айналды. Халық саны жылдам өсті: 1870 жылы 19 500 тұрғыннан 1910 жылы 72 600-ге дейін. Олардың ішінде 17,3 мың жұмысшы өнеркәсіпте жұмыс істеді (1939 жылғы көрсеткіш шамамен осы деңгейде болды). 1871 жылы қалада жұмысшылардың көтерілісі болды. 1871 жылы Корольдік темір зауытын Vereingte Königs und Laurahütte AG für Bergbau und Hüttenbetrieb холдингі сатып алды, ол болат зауытын, рельс зауытын және шеберханаларды қосты. Корольдік көмір шахтасының жанында 1870 жылы графиня Лаура көмір шахтасы ашылды, ал 1913–1914 жылдары көмір өндірісі жылына 1 миллион тоннаға жетті. 1898 жылы жылу электр станциясы іске қосылды, ол 1930 жылға дейін Польшадағы ең ірі электр энергиясын өндіруші болып, 100 МВт (электрлік) қуатқа ие болды. Бүгінде ол "ELCHO" деп аталады. 1915 жылы жаңадан ойлап табылған технологиялар арқылы тыңайтқыштар мен жарылғыш заттар өндіру үшін жақын жерде азот химиялық зауыттары (Oberschlesische Stickstoffwerke) салынды: ауадан, судан және көмірден (Хабер-Бош процесін қараңыз). Бүгінде ол "Zakłady Azotowe SA" деп аталады. 1872 жылы Хаждуки-Вельки ауылында, Хорзов пен Królewska Huta қалаларынан оңтүстікке қарай тағы бір темір зауыты, Бисмарк темір зауыты (Bismarckhütte), кейіннен Баторий темір зауыты (Huta Batory) ашылды. 1889 жылы жақын жерде ірі карбохимиялық зауыт іске қосылды, ол кейін Польша мемлекетіне айналатын алғашқы химиялық зауыт болды. Бүгінде компания "Zakłady Koksochemiczne Hajduki SA" деп аталады. XIX ғасырдың соңында Хорзовта поляк ұлттық сезімінің қайта жандануы байқалды. Ұлтаралық шиеленістер діни және таптық қақтығыстармен өріліп жатты. Карол Миарка 1868 жылдан бері Królewska Huta қаласында басылып шыққан "Katolik" (Католик) және 1879 жылдан бері "Poradnik Gospodarski" (Шаруашылық кеңесші) сияқты поляк кітаптары мен газеттерінің редакторы болды. Ол сондай-ақ бірнеше ұйымдардың негізін қалаушы болды: Жоғарғы Силезия одағы, Жоғарғы Силезия шаруалар одағы. Юлиус Лыгонь – поляк белсендісі және ақыны. 1920 жылы қалада "Рух Хорзов" футбол клубы құрылды. Кейіннен ол Польшаның ең сәтті футбол командаларының біріне айналды.
Соғыс аралығындағы Польша (1922-1939 жж.)
Жоғарғы Силезиядағы референдумда 31 864 дауыс беруші Германияда қалу үшін, ал 10 764 дауыс Польшаға берілді. Үш Силезиялық көтерілістен кейін, Хорзов және Кролевская Хутаны қоса алғанда, Силезияның шығыс бөлігі Германиядан бөлініп, 1922 жылы Польшаға берілді. Содан кейін адамдардың көші-қоны жүрді. Стратегиялық маңызы бар болғандықтан, Обершлезише Стифффевверке азот зауытының мәселесі Халықаралық Әділет сотында жылдар бойы талқыланды, нәтижесінде халықаралық қатынастардағы "әділдік" ұғымына қатысты жаңа құқықтық прецеденттер орнатылды. 1934 жылы Хорзов, Кролевская Хута және Нове Хайдуки өнеркәсіптік қалалары 81 000 тұрғыны бар бір муниципалитетке біріктірілді. Ең ежелгі қоныс Chorzów-тің аты бүкіл қалаға берілді. 1939 жылдың сәуір айында 30 000 тұрғыны бар Хайдуки-Вельке елді мекені Хорзовқа қосылды. 1920 жылдардағы неміс-поляк сауда соғысының салдарынан, сол кездегі шекаралық қала Хорзовтың өнеркәсібі 1933 жылға дейін тоқтап қалды. 1927 жылы "Хута Пилсудский" компаниясының бөлігі теміржол вагондары, трамвайлар және көпірлер шығаратын жеке компанияға бөлінді; бүгінде ол Alstom Konstal ретінде жұмыс істейді. Мемлекеттік азот қосылыстары зауыты (Państwowa Fabryka Związków Azotowych) 1933 жылы Тарнув-Мосцицедегі ұқсас компаниямен (көбінесе оның көшірмесі) біріктірілді.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясы (19391945)
1939 жылдың қыркүйек айында Екінші дүниежүзілік соғыс басталған күні Хорзовты нацистік Германия басып алды. Польшалық жауынгерлік жасақтары, негізінен Силезия көтерілісінің қатысушылары мен скауттар, үш күн бойы неміс әскерлеріне қарсылық көрсетті, содан кейін қала Германияның оккупациясына түсті. 1939 жылдың 6 қыркүйегінде Einsatzgruppe I қалаға кіріп, поляктарға қарсы түрлі қылмыстар жасады. Польша қорғаушыларының көпшілігі жаппай атқылауларда қаза болды. 1939 жылдың 3 қыркүйегінде неміс фрейкорптары үш полякты атты. Einsatzgruppe I бөлімшесі Хорзовта орналасып, Хорзов және Челадзь, Сиемиановице-Шлёнские қалаларында поляктарға қарсы жасалған көптеген қылмыстарға жауапты болды. Польша мүлігі тәркіленді, ал Хорзов дереу неміс Силезиясының құрамына қосылды; Жоғарғы Силезия индустриясы нацистік Германияның соғыс машинасының маңызды тірегі болды. 1939 және 1940 жылдары немістер поляк зиялыларын, әсіресе мұғалімдерді жаппай тұтқындады, олар үшін қалада түрме ішкі жұмыс істеді (Intelligenzaktion қараңыз). 1939 жылы Хорзов пен Стрзибницада (қазіргі Тарновские-Горы ауданы) және кейін Дахау концлагерінде поляк мұғалімдері қаза болды. Хорзовта бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерлері болды, оның ішінде тек поляктарға арналған бір Polenlager, тек еврейлерге арналған екі лагерь, Stalag VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің E246, E594 және E725 қосалқы лагерлері, сондай-ақ 1944-1945 жылдары Аушвиц концлагерінің қосалқы лагері, онда Германия басып алған Франция, Бельгия және Чехословакиядан шамамен 200 еврей тұтқынға алынды. 1945 жылдың қаңтар айында Аушвиц қосалқы лагеріндегі тұтқындар жаяу түрде Гливицеге эвакуацияланып, содан кейін Нордхаузен-Дора концлагеріне депортацияланды.
1945 жылдан кейін
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Хорзов Польшаға берілді. Жалпы, Хорзов индустриясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас әскерлерінің бомбалауына қолжетімді болмауы, 1945 жылдың қаңтарында Кеңес әскерінің қоршау маневрі және Альберт Шпеердің жерді күйдіру саясатын жүзеге асырудан баяулық танытуы немесе бас тартуы салдарынан аз зардап шекті. Бұл сақталған индустрия Польшаның соғыстан кейінгі қайта құруы мен индустрияландыруында маңызды рөл атқарды. Соғыстан кейін кәсіпорындар мемлекеттендіріліп, 1989 жылға дейін аз өзгерістермен жұмыс істеді. Кейбіреулері Кеңес еңбек және тұтқын лагерлері ретінде пайдаланылды. Кейбір өнеркәсіптік жабдықтар және кемінде 100 000 поляк силезиялықтары Украинаның Донбас аймағына жер аударылды. 1989 жылы "коммунизм құлағанда" аймақ құлдырауға ұшырады. 1989 жылдан бері аймақ ауыр индустриядан әртүрлі экономикаға өтуде. 2006 жылдың 28 қаңтарында көрме залының шатыры құлап, 65 адам қаза тапты. Қатовицедегі (Польша) сауда залының шатыры құлауы туралы мәліметтерді қараңыз. 2007 жылы Хорзов Жоғарғы Силезия Метрополитендік Одағының (Metropolis GZM-нің алдағысы) құрамына кірді, бұл аймақтың танымалдылығын арттыру, оның бәсекеге қабілеттілігін жақсарту және инфрақұрылымын жаңғыртуға бағытталған қалалардың үздіксіз тізбегінің ерікті одағы. Аймақта бірнеше көші-қон толқындары болды, оның ішінде 1945 жылдан бастау алған (Германияға және Польша мен Украинадан), 1971-1976 жылдары (Германияға), 1982 жылы (Батыс елдеріне) және 2003 жылдан бастап (Еуропалық Одақтың басқа елдеріне) көші-қондар орын алды.
Орналасқан жері
Хорзоу Польшадағы ең ірі қалалық агломерацияның ортасында орналасқан. Метрополис GZM – Польшадағы заңды түрде мойындалған ең ірі қалалық бірлестік, оның халқы 2 миллион адамды құрайды. Хорзоудағы «Сляски» стадионының маңында 9 миллион адам тұрады. Берлин, Вена, Прага, Братислава, Будапешт және Варшава қалалары «Сляски» стадионынан белгілі бір қашықтықта орналасқан.
Климат
Chorzów-дегі орташа жылдық температура – 8,7 °C. Жылдық жауын-шашын 743 мм. Әлсіз батыс желдері (2 м/с-ден төмен) басым.