Польшаның Даброва-Гурнича қаласының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Dąbrowa Górnicza – Оңтүстік Польшадағы Катовице және Сосновец қалаларына жақын, Загленбие-Добровское аймағындағы қала. Ол Силезия воеводдігінің шығыс бөлігінде, Черна Пшемса және Белая Пшемса өзендерінде (Висланың салалары, Пшемсаны қараңыз) орналасқан. Dąbrowa Górnicza тарихи Кіші Польша провинциясына қарасты болғанымен, қазір Силезия воеводдігінде (1999 жылдан бері), ал бұрын (1975–1998) Катовице воеводдігінде орналасқан. Dąbrowa Górnicza – Катовице қалалық аймағының (2,7 миллион адам) және Үлкен Үстіңгі Силезия-Моравия метрополиялық аймағының (5,2 миллион адам) қалаларының бірі. 2021 жылғы желтоқсан айының мәліметі бойынша қаланың халқы 116 971 адамды құрайды. Польшаның үшінші бөлінісінен кейін (1795 ж.) Даброва Пруссияға қосылып, жаңа құрылған Жаңа Силезия провинциясына енді. Пруссиялықтар мұнда бай көмір кендерін тапқан, ал алғашқы көмір шахтасын 1796 жылы Фридрих Вильгельм фон Реден салған. 1799 жылы осы аймақтың ең толық картасы жасалды, онда Стара Даброва деп аталатын елді мекен бейнеленген. Ол Краковтан Жоғарғы Силезияға қарай созылған жол бойында орналасқан. Фон Реден салған көмір шахтасы жұмысшыларды тартып, оның маңында тез арада елді мекен пайда болды. 1807 жылы Даброва поляктардың бақылауына қайта оралып, қысқа ғасырлық Варшава Герцогтігіне қосылды. 1815 жылы Герцогтік таратылғаннан кейін ол Ресей бақылауындағы Конгресс Польшасының құрамына кірді. 1846 жылы Юзеф Цешковскийдің есімімен аталатын Цешковский көмір шахтасы ашылды. Константи цинк зауыты 1823 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ал 1834 жылы Даброва Горничада әлі де жұмыс істеп тұрған Хута Банкова болат зауыты салынды. Алғашқы бастауыш мектеп 1820 жылы ашылды, ал 1870 жылдары алғашқы Рим-католик шіркеуі – Санкт-Александр салынды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде, ақпан айында, Даброва жақын маңдағы Сосновец шайқасында жеңіске жеткен поляк көтерілісшілері басып алды. 1909 жылы патша үкіметі Даброва Горнича гминасын құрды. Халқы 30 000-ға жеткенімен, орыстар Даброваға қала мәртебесін беруге кедергі келтірді, сондықтан ол 1916 жылдың 18 тамызына дейін ауыл болып қалды. Осы кезде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Конгресс Польшасының оңтүстік бөлігін басып алған Австрия үкіметі қала құруға келісті. Соғыстан кейін, 1918 жылы Польша тәуелсіздігін қайта алып, қаланы өз бақылауына алды. 1914–1920 жылдары Польша тәуелсіздігі үшін болған шайқастарда 15 жергілікті поляк скауты қаза тапты. 1939 жылғы қыркүйек айында Вермахт әскерлері қазіргі Тучнава ауданындағы жақын маңдағы ауылдардан 14 поляк скаутын өлтірді. Даброва Горничадан шыққан поляктар басқа жерлерде немістердің құрбаны болды, соның ішінде 1939 жылғы 4 қыркүйекте Сосновецте және 1940 жылғы 4 маусымда Целинах. Неміс оккупациясы кезінде қала тікелей Германияға қосылып, Жоғарғы Силезия провинциясына енді. 1940 жылғы сәуір-мамыр айларында Катыньдегі жаппай қырғында ресейліктер Дабровадан кем дегенде 14 поляк полициясын өлтірді. Соғыс кезінде немістер поляктарды тағы да өлтірді. Жергілікті поляк скауттарының 40-тан астамы әртүрлі жерлерде, соның ішінде Аушвиц концлагерінде және 1944 жылғы Варшава көтерілісі кезінде немістерден қаза тапты. Немістер сонымен қатар жергілікті көмір шахтасындағы Stalag VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің E513 және E543 мәжбүрлі еңбек қосалқы лагерлерін басқарды. 4000-нан астам жергілікті еврейлер геттоға жабылды, ал кейіннен өлім лагерлерінде өлтірілді. 1945 жылы неміс оккупациясы аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1945 жылы барлық Загленбие-Добровское аймағымен бірге қала Катовице воеводдігіне берілді. 1968 жылы жергілікті періште Мария шіркеуіне Польшаның приматы Стефан Висзинский және кардинал Карол Войтила (болашақ Папа Иоанн Павел II) келді. 1970 жылдары Катовице болат зауыты салынды, ол қазір Польшадағы ең ірі болат өндіретін зауыт, АрселорМиттал жекешелендіруінен кейін. 1970 жылдары қала аумағы мен экономикасы кеңейді. 1975 және 1977 жылдары көршілес Strzemieszyce Małe, Strzemieszyce Wielkie, Ząbkowice және басқа да елді мекендер қала маңындағы елді мекендерге айналды. Dąbrowa Górnicza халқының саны 1982 жылы 152 373 тұрғынымен ең жоғары деңгейге жетті. 1984 жылы Марианки мен Ратанице көршілес елді мекендері жаңа аудандар ретінде Даброва Горничаның қала шегіне енгізілді. 1990 жылдары көмірдің жетіспеушілігіне байланысты барлық жергілікті көмір шахталары жабылды. Қаланың ең көне бөлігі Реден әлі күнге дейін сақталған. 1993 жылы көршілес Тжебиславице елді мекені жаңа аудан ретінде қала шегіне қосылды.

Dąbrowa Górnicza (, German: Dombrowa) is a city in Zagłębie Dąbrowskie, southern Poland, near Katowice and Sosnowiec. It is located in eastern part of the Silesian Voivodeship, on the Czarna Przemsza and Biała Przemsza rivers (tributaries of the Vistula, see Przemsza). Even though Dąbrowa Górnicza belongs to the historic province of Lesser Poland, it now is situated in the Silesian Voivodeship (since 1999), and previously (1975–1998) it was in Katowice Voivodeship. Dąbrowa Górnicza is one of the cities of the Katowice urban area (2.7 million people), and within the greater Upper Silesian Moravian metropolitan area (5.2 million people). The population of the city itself as of December 2021 is 116,971. After the Third Partition of Poland (1795), Dąbrowa was annexed by Prussia and incorporated into its newly formed province of New Silesia. The Prussians discovered rich deposits of coal here and the first coal mine was established by Friedrich Wilhelm von Reden in 1796. In 1799, first detailed map of this area was created, on which a settlement called Stara Dąbrowa is presented. It was located along a road from Kraków to Upper Silesia. The coal mine established by von Reden attracted workers, and a settlement was soon established around it. In 1807, Dąbrowa was regained by Poles and included within the short lived Polish Duchy of Warsaw. After the duchy's dissolution in 1815, it became part of Russian controlled Congress Poland. In 1846, the Cieszkowski Coal Mine was opened, named after Józef Cieszkowski. The Zinc Plant Konstanty operated as early as 1823, and the Huta Bankowa steel works, which is still in operation, was built in Dąbrowa Górnicza in 1834. The first primary school was opened in 1820, and first Roman Catholic church of St. Alexander was built in the 1870s. During the January Uprising, in February 1863, Dąbrowa was captured by Polish insurgents after their victory in the Battle of Sosnowiec nearby. In 1909, the gmina of Dąbrowa Górnicza was established by Tsarist authorities. Even though its population reached 30,000, the Russians were reluctant to grant Dąbrowa town charter, so it remained a village until 18 August 1916, when Austrian authorities, which during World War I occupied southern part of Congress Poland, agreed to establish the town. After the war, in 1918, Poland regained independence and control of the city. 15 local Polish boy scouts were killed in fights for Polish independence in 1914–1920. Also in September 1939, Wehrmacht troops carried out a massacre of 14 Polish boy scouts from nearby villages in the present day district of Tucznawa. Poles from Dąbrowa Górnicza were among the victims of massacres committed by the Germans in other places, including Sosnowiec on September 4, 1939 and Celiny on June 4, 1940. Under German occupation the city was annexed directly to Germany, and included within the Upper Silesia Province. At least 14 Polish policemen from Dąbrowa were murdered by the Russians in the large Katyn massacre in April–May 1940. Further executions of Poles were carried out by the Germans during the war. Over 40 local Polish boy and girl scouts were killed by the Germans in various places, including the Auschwitz concentration camp and during the Warsaw Uprising of 1944, The Germans also operated the E513 and E543 forced labour subcamps of the Stalag VIII B/344 prisoner of war camp at the local coal mine. More than 4000 local Jews were enclosed in a ghetto, and later murdered in death camps. German occupation ended in 1945. Together with all of Zagłębie Dąbrowskie, the city was transferred to Katowice Voivodeship after World War II, in 1945. In 1968, the local church of Saint Mary of the Angels was visited by the Primate of Poland Stefan Wyszyński and cardinal Karol Wojtyła (future Pope John Paul II). The 1970s saw the construction of the Katowice Steelworks, which is nowadays the biggest steel producing plant in Poland, after privatization owned by ArcelorMittal. In the 1970s the town expanded territorially and economically. In 1975 and 1977 the neighboring localities of Strzemieszyce Małe, Strzemieszyce Wielkie, Ząbkowice and others became suburbanized. The population of Dąbrowa Górnicza reached its peak in 1982 with 152,373 inhabitants. In 1984, the neighboring settlements of Marianki and Ratanice were included within the city limits of Dąbrowa Górnicza as new districts. In the 1990s, all local coal mines were closed, because of lack of coal. The oldest part of the town Reden still exists. In 1993, the neighboring settlement of Trzebiesławice was also included within the city limits as a new district.

Көлік

Даброва-Гурнича қаласынан көптеген маңызды бағыттар өтеді. Олардың ішінде S1 экспресс жолы және 94-ші республикалық жол бар. S1 экспресс жолы A4 автожолына және Катовице халықаралық әуежайына тікелей қосылыс қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Даброва-Гурничада Варшава-Катовице бағытындағы (VI Паневропалық дәліз) және Славковтағы кең калибрлі металлургия желісі терминалына қоса, дамыған теміржол желісіне қол жеткізуге болады. Қала ішіндегі теміржол желісі тығыз, себебі бұл бұрынғы Варшава-Вена теміржолының тармақталу нүктесі. Қала шегінде тоғыз теміржол станциясы орналасқан: Даброва-Гурнича, Даброва-Гурнича Погория, Даброва-Гурнича Голонуг, Даброва-Гурнича Зоньковице, Даброва-Гурнича Сикорка, Даброва-Гурнича Стшемешице, Даброва-Гурнича Восточная, Даброва-Гурнича Хута Катовице және Даброва-Гурнича Полуднёва. Екі станцияда – Даброва-Гурнича және Даброва-Гурнича Зоньковицеде экспресс және жылдам пойыздар тоқтайды, ал қалған станциялар жергілікті қатынастарды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, қала орталығында жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан Силезия аймақтық трамвай желісі де бар.

Табиғат және мәдениет

Дабровада көптеген жасыл аймақтар бар. Жергілікті көлдердің жалпы ауданы 800 гектардан асады, 180 гектар парк (0,96%) және 4100 гектар орман (21,7%) құрайды. Ерекше атауға лайық – Погорья көлдерінің кешені. Сонымен қатар, "Бүркіттер ұясы" ландшафттық паркінің бір бөлігі қала шетіне дейін созылады. Польшадағы және бүкіл Орталық Еуропадағы ең ірі шөл – Блендов шөлі қала шегінде орналасқан. Мәдени орындардың ішінде Загленби мәдениет сарайы, Стигарка қалалық мұражайы, Зобковице мәдениет үйі, Загленби музыкалық сахнасы, Загленби камералық оркестрі, Гелиос киноцентрі, сондай-ақ түрлі музыка және өнер мектептері бар.

Спорт

Қаланың ең танымал спорт клубы – баскетбол командасы МКС Даброва Горнича, ол Польша баскетбол лигасының, елдегі жоғары дивизионның қатысушысы. Жергілікті футбол клубтарының ішінде PL және PL бар, олар екінші лигаларда өнер көрсетеді.