Кіріспе

Силезия, Польшадағы қала. Битом (полякше айтылуы: ; Силезия тілінде: Bytōm, Bytōń, Beuthen O. S.) – Польшаның оңтүстігіндегі Жоғарғы Силезиядағы қала. Польшаның Силезия воеводшалығында орналасқан, аймақтық астана Катовицеден солтүстік-батысқа қарай 7 км қашықтықта жатыр. Бұл қала Жоғарғы Силезияның ең көне қалаларының бірі және Бытом герцогтігінің Пяст әулетінен шыққан герцогтарының бұрынғы резиденциясы. 1532 жылға дейін Пиаст әулетінің билігінде болды, содан кейін Гогенцоллерн әулетіне қарасты. 1623 жылдан бастап Доннерсмарк отбасының иелігіндегі мемлекеттік жер болды. 1742 жылдан 1945 жылға дейін қала Пруссия мен Германияның құрамында болды және жергілікті өнеркәсіптік аймақтың экономикалық және әкімшілік орталығы ретінде маңызды рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Жоғарғы Силезиядағы поляктардың ұлттық ерекшеліктерін сақтау үшін күрескен ұлттық, әлеуметтік, мәдени және баспа ұйымдарының ірі орталығы болды. Соғыс аралық кезеңде және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия тарапынан жергілікті поляктар мен еврейлер қуғын-сүргінге ұшырады. Соғыстан кейін Польша Халық Республикасының ондаған жылдары ауыр өнеркәсіпті дамытуға баса назар аударылды, бұл Битомды қатты ластады және экологиялық жағдайын нашарлатты. 1989 жылдан кейін қала әлеуметтік-экономикалық құлдырауды бастан кешірді. 1999 жылдан бері халық саны қарқынды түрде азайып келеді. Дегенмен, қала аймақтың мәдени, ойын-сауық және өнеркәсіптік картасында маңызды орынға ие.

Геология

Миеховице үстіртінің негізі негізінен құмтастар мен тақта тастардан тұрады. Бұл тау жыныстары карбон кезеңіне жататын көмір және темір кендерінің көптеген табиғи қорымен толы. Үстірттің солтүстік бөлігінде, Битом ойпатында құмтастардан әктастарға дейінгі кең ауқымды триас кезеңінің тау жыныстары орналасқан, олар кен, мырыш және қорғасын қорына бай. Жоғарғы қабаты балшық, құм және қиыршық тастан құралған.

Елтаңба

Битом қаласының гербінің бір жартысында көмір қазған шахтер бейнеленген, ал екінші жартысында көк фонда сары құбылан – Жоғарғы Силезияның символы көрсетілген.

Тарих

Битом – Жоғарғы Силезияның ең көне қалаларының бірі, алғаш рет 1136 жылы Ортағасырлық Польша Корольдігінің құрамында Битом деп тіркелген. Археологиялық жаңалықтар көрсеткендей, мұнда бекінілген елді мекен (грод) болған, шамасы, 11 ғасырдың басында Польша королі Батыл Болеслав І құрған. 1138 жылы Польшаның фрагментациясынан кейін Битом Сеньорат провинциясының құрамына кірді, себебі ол тарихи Кіші Польшаның бір бөлігі болып саналды. 1177 жылы ол Польшаның Силезия провинциясының құрамына енді және содан бері тарихи Силезияда қалды. 1254 жылы Битом князь Владиславтан алғашқы орталықтандырылған базар алаңымен қала құқығын алды. Битом қаласы Краковты шығыстан батысқа қарай Силезиямен, ал Мажарстанды солтүстіктен оңтүстікке қарай Моравиямен және Үлкен Польшамен байланыстыратын сауда жолындағы орналасқандығының арқасында экономикалық пайда тапты. Алғашқы Рим-католик шіркеуі 1231 жылы салынды. 1259 жылы Битомға моңғолдар шапты. Ополе герцогтігі бөлініп, 1281 жылы Битом жеке герцогтікке айналды, 1289 жылдан бастап Богемия Корольдігінің билігі мен басқаруында болды. Ол 1498 жылға дейін өмір сүрді, содан кейін Пиаст әулеті билеген Ополе герцогтігіне қайта қосылды. Аймаққа келген неміс қоныс аударушыларының салдарынан қала неміс тіліне бейімделді. 1526 жылы ол Австрияның Габсбург монархиясының бақылауына өтті, бұл неміс тілінің ықпалын күшейтті. 1683 жылы Польша королі Ян III Собеский және оның әйелі королева Мария Казимира қалаға келді, қала тұрғындары мен дін қызметкерлері королдің Вена шайқасына бара жатқан жолында оларды қарсы алды. Қала 1742 жылы Силезия соғыстары кезінде Пруссия Корольдігінің құрамына кірді және 1871 жылы Германия империясының құрамына енді. 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында қала қарқынды өсіп, индустрияланды. Битом 19-шы ғасырда және 20-шы ғасырдың ортасына дейін Жоғарғы Силезиядағы германдыққа қарсы поляк қарсылығының маңызды орталықтарының бірі болды. Мұнда поляк әлеуметтік, саяси және мәдени ұйымдары құрылып, жұмыс істеді. 1848 жылдан бастап мұнда "Dziennik Górnośląski" газеті жарық көрді. Поляктар 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде Ресейлік Польшаның бөлігіне үлкен мөлшерде оқ-дәрі контрабандалық жолмен өткізді. 1905 жылғы прус санағына сәйкес, Бютен қаласының халқы 60 273 адамды құрады, оның 59% неміс, 38% поляк тілінде сөйледі және 3% екі тілді болды. 1895 жылы "Sokół" поляк гимнастика қоғамы құрылды, ал 1919-1920 жылдары Силезия көтерілісі кезінде поляк футбол клубтары "Poniatowski Szombierki" және "Polonia Bytom" құрылды, олар кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Польшада ұлттық чемпионатты жеңіп алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1921 жылғы Жоғарғы Силезиядағы плебисцитте Бютен қаласындағы дауыстардың 74,7% Германияны, ал 25,3% Польшаны қолдады, осының нәтижесінде ол Германияда, Жоғарғы Силезия провинциясының бір бөлігі ретінде қалды. Соғыс аралық кезеңде Битом Германиядағы поляк гимназиясының жұмыс істеуіне рұқсат етілген екі қаланың бірі болды (Квидзинмен бірге). 1923 жылы Битомда Германиядағы поляктар одағының филиалы құрылды. Сондай-ақ, поляк балабақшасы, екі скаут отряды және поляк банкі болды. 1934 жылғы құпия Sicherheitsdienst есебінде Битом Батыс Жоғарғы Силезиядағы поляк қозғалысының маңызды орталықтарының бірі деп көрсетілген. Польшалық белсенділер 1937 жылдан бастап қуғынға ұшырады. Битом синагогасы 1938 жылғы 9-10 қарашада "Кристалл түні" кезінде нацистік Германияның СС және СА әскерлері тарапынан өртеп жіберілді. 1939 жылға дейін бұл қала Глейвиц (қазіргі Гливице) қаласымен бірге Германияның Силезия аймағының оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан.

Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғысты бастаған Польшаға неміс шабуыл жасағанда, немістер жергілікті поляктарды жаппай тұтқындады. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде, соғыс басталған күні, Германиядағы поляктар одағының Жоғарғы Силезия округінің төрағасы Адам Божек Байтом қаласында тұтқындалып, Дахау концлагеріне айдалды. Немістер поляк гимназиясы мен жергілікті поляк қоғамдық орталығында тексерулер жүргізді, 1939 жылдың 4 қыркүйегінде 20 поляк белсендісі тұтқындалды, кейін босатылып, бірнеше күннен соң Бухенвальд концлагеріне айдалды. Сондай-ақ, әлі қашып үлкермеген үш поляк мұғалімі тұтқындалды, ал поляк банкінің мүлігі тәркіленді. 1939 жылдың 6 қыркүйегінде І Эйнзацгруппа қалаға кіріп, поляктарға қарсы қырқындар жасады. Көптеген поляктар Вермахтқа әскерге шақырылып, түрлі майданда қаза тапты, оның ішінде 92 поляк гимназиясының бұрынғы оқушысы болды. Бютендегі еврей қауымы Аушвиц-Биркенауда жойылды, бұл Холокосттың алғашқы көлігі болды. Немістер қалада нацистік түрме және қазіргі Карб ауданында мәжбүрлі еңбек лагерін ұстады. Қазіргі қала шегінде бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерлері болды, соның ішінде Сталаг VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің алты қосалқы лагері. 1945 жылы Потсдам конференциясының нәтижесінде қала Польшаға берілді. Оның неміс халқының көп бөлігі Кеңес Армиясымен қуылды, ал қалған жергілікті поляк тұрғындарына негізінен Кеңес Одағына қосылған шығыс провинциялардан репатриацияланған поляктар қосылды. 2017 жылы Тарновские Горидегі қорғасын, күміс және мырыш кені және оның жер асты суларын басқару жүйесі, негізінен көршілес Тарновские Гори қаласында, сондай-ақ ішінара Бытомда орналасқан, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Экономика

Сауда – Битом экономикасының маңызды тіректерінің бірі. Ұзақ сауда дәстүріне ие қала ретінде Битом жаңа өнеркәсіптен кейінгі рөлін орындап жатыр. Битомның орталығында, әсіресе Станция көшесі және Базар алаңы маңында, аудандағы тіркелген саудагерлердің ең көп шоғырланған жері орналасқан. 2007 жылы Битом және оның көршілес қалалары Польшадағы ең ірі қалалық орталық – Жоғарғы Силезия Метрополиялық Одағын құрды. 2018 жылы бұл Одақтың орнына Metropolis GZM келді.

Қоғамдық көлік

Трамвай маршруттарын "Silesian Interurbans Tramwaje Śląskie" акционерлік қоғамы жүзеге асырады.

Спорт

Байтом қаласында Polonia Bytom клубы орналасқан, ол футбол және хоккей командаларынан тұрады (TMH Polonia Bytom). Оның футбол командасы 2007 жылдан 2011 жылға дейін Экстракласада өнер көрсетіп, 1954 және 1962 жылдары екі рет жеңіске жеткен. Шомберки ауданында тағы бір Польша чемпионы – Шомберки Битом клубы орналасқан, ол 1980 жылы титул жеңіп алған және аймақтың ең көне клубтарының бірі болып саналады.