Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшаның Үлкен Польша аймағындағы орналасқан жер
Place in Greater Poland, Poland
Калиш – Польшаның орталық бөлігіндегі қала және Үлкен Польша воеводствосының екінші ірі қаласы, 97 905 тұрғыны бар (2021 жылғы желтоқсан). Калисия б.з. 2-ғасырында Птолемеймен айтылған, бірақ кейбір тарихшылар бұл байланысқа күмән келтіреді. Олар Птолемей атаған жердің Магна-Германиядағы Дидуни аумағында орналасқан болуы мүмкін деп санайды.
Kalisz is a city in central Poland, and the second largest city in the Greater Poland Voivodeship, with 97,905 residents (December 2021). Calisia had been mentioned by Ptolemy in the 2nd century AD, although the connection is doubted by some historians who claim that the location mentioned by Ptolemy was situated in the territory of the Diduni in Magna Germania.
Орта ғасырлар
Археологиялық қазба жұмыстары Пиаст әулеті кезеңіне жататын ерте ортағасырлық елді мекенді ашты, бұл шамамен 9-12 ғасырларға дейін созылған. Қазіргі Калис қаласы, ең болмаса, 9 ғасырда провинциялық астана – кастеляния және шағын бекініс ретінде негірленген. Үлкен Польша аймағының бір бөлігі ретінде, яғни Польша мемлекетінің алғашқы ошағы болғандықтан, қала 10 ғасырда мемлекет құрылғаннан бері Польша құрамында болды. 1106 жылы Болеслав III Вримут қаланы жаулап алып, оны өз феодалдық иелігінің бір бөлігіне айналдырды. 1253 және 1260 жылдар аралығында қала неміс қала заңы – Право срецке (Środa Śląska қаласының атымен) бойынша, Магдебург заңының жергілікті нұсқасымен құрылып, тез өркендеді. Үлкен Польшаның ең бай қалаларының бірі болғандықтан, Польшаның феодалдық талқандалу кезеңінде Пяст әулетінің жергілікті тармағы басқарған жеке герцогтыққа айналды. 1264 жылы Болеслав Искелелі қаласында Калиш жарлығына қол қойды. Бұл Батыс Еуропадағы қуғын-сүргін кезінде еврейлерге берілген ерекше қорғау құқығы болды, соның арқасында келесі ғасырларда Польша басқа елдерден еврейлердің қоныс аударуына мүмкіндік берді. Польша біріккеннен кейін қала тоқыма және ағаш өнімдерін өндіру орталығына, сондай-ақ Үлкен Польшаның мәдени орталықтарының біріне айналды. 1282 жылы Польшаның Премысл II қала заңдарын бекітті, ал 1314 жылы король Владислав I Калиш воеводтығының астанасы етіп белгіледі. Польшаның орталық бөлігінде (сол кездегі шекаралары бойынша) орналасқан Калиш сауда орталығы болды. 1331 жылы қала Тевтон орденінің Калиш қамалына қарсы поляктармен сәтті қорғалды. Стратегиялық маңызды орналасуының арқасында король Казимир III Ұлы 1343 жылы Тевтон орденімен бейбітшілік шартына қол қойды. Корольдік қала ретінде Калиш бастапқы құқықтарының көп бөлігін сақтап қалды, ал 1426 жылы жаңа қалалық үй салынды. Польшаның герцогы Миешко III Ескі Калиште жерленген.
Archaeological excavations have uncovered early medieval settlement from the Piast dynasty period, c. 9th–12th centuries. Modern Kalisz was most likely founded in the 9th century as a provincial capital castellany and a minor fort. As part of the region of Greater Poland, i. e. the cradle of the Polish state, the town formed part of Poland since the country's establishment in the 10th century. In 1106, Bolesław III Wrymouth captured the town, and made it a part of his feudal domain. Between 1253 and 1260 the town was incorporated according to the German town law called the Prawo średzkie (after Środa Śląska), a local variation of the Magdeburg Law, and soon started to grow. One of the richest towns of Greater Poland, during the feudal fragmentation of Poland it formed a separate duchy ruled by a local branch of the Piast dynasty. In 1264, the Statute of Kalisz was issued in the city by Bolesław the Pious. It was a unique protective privilege for Jews during their persecution in Western Europe, which in the following centuries made Poland the destination of Jewish migration from other countries. After Poland was reunited, the town became a centre of weaving and wood products, as well as one of the cultural centres of Greater Poland. In 1282 the city laws were confirmed by Przemysł II of Poland, and in 1314 it was made the capital of the Kalisz Voivodeship by King Ladislaus the Short. Located roughly in the centre of Poland (as its borders stood in that era), Kalisz was a centre of trade. In 1331, the city was successfully defended by the Poles during a Oblężenie Kalisza by the Teutonic Knights. Because of its strategic location, King Casimir III the Great signed a peace treaty with the Teutonic Order there in 1343. As a royal city, Kalisz managed to defend many of its initial privileges, and in 1426 a new town hall was built. The Polish Duke Mieszko III the Old was buried in Kalisz.
15001914 жыл
1574 жылы иезуиттер Калиш қаласына келді және 1584 жылы Польшадағы білім беру орталығы болған иезуиттер колледжін ашты. Алайда, осы кезден бастап Калиштің маңызы азая бастады, оның орнын жақын орналасқан Познань иеленді. Аймақтың экономикалық дамуына 1620 жылы Богемиядан қуылғаннан кейін Калиш және оның төңірегіне қоныстанған көптеген протестант чех бауырлары көмектесті. 18 ғасырда Варшава мен Дрезденді байланыстыратын екі басты жолдың бірі осы қала арқылы өтті, және Польша корольдері Август II Күштісі мен Август III осы жолмен жиі саяхаттады. 1789 жылы Калиште 881 еврей тұрды, бұл қала халқының 29 пайызын құрады. 1792 жылы өрт қала орталығының көп бөлігін қиратты. Әртүрлі уақытта Калиште Польша Корольдігінің 1-ші және 7-ші жаяу әскер полктері орналасқан. 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісінде Пруссия Корольдігі қаланы өз құрамына қосты, неміс тілінде Kalisch деп аталды. Сол жылы халықтың 40 пайызы еврейлерді құрады. 1801 жылы Войцех Богуславский Калиштегі тұрақты театр труппаларының бірін құрды. 1806 жылы Калиште 8-ші поляк жаяу әскер полкі, ал қазіргі Добрец ауданында 6-шы поляк жаяу әскер полкі құрылды. 1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісінен кейін қала поляктардың бақылауына қайта оралды және қысқа ғұмырлы Варшава Герцогтығының провинциялық астанасы болды. Наполеонның Ресейге жорығы кезінде, 1812 жылғы Йорк келісімінен кейін, 1813 жылы Ресей мен Пруссия арасында фон Штайнның Калиш шартына қол қойылды, ол Пруссияның енді одақтастар тарапында екенін растады. Наполеон Бонапарттың жеңілісінен кейін Калиш Польша Конгресінің провинциялық астанасы, содан кейін Ресей империясының провинциясының астанасы болды. 1820 жылдары арнайы еврей кварталы құрылды, онда қала тұрғындарының үштен бірін құрайтын еврейлер тұруға міндетті болды; ол 1862 жылға дейін сақталды. 1835 жылы Пруссия мен Ресей қаланың жанында бірлескен әскери оқу-жаттығулар өткізді. Пруссия шекарасына жақындығы қаланың экономикалық дамуын жеделдетті және Калиш (орыс кириллицасында "Калиш") Польшаның басқа аймақтары мен Ресей империясының басқа провинцияларынан ғана емес, сонымен қатар неміс мемлекеттерінен де көптеген қоныс аударушыларды тартты. 1860 жылы қалада 4423 еврей тұрды, бұл тұрғындардың 34,5 пайызын құрады. 1881 жылы Ресей билігі Ресей азаматтығы жоқ еврейлерді елден қуды.
In 1574 the Jesuits came to Kalisz and in 1584 opened a Jesuit College, which became a centre of education in Poland; around this time, however, the importance of Kalisz began to decline somewhat, its place being taken by nearby Poznań. The economic development of the area was aided by a large number of Protestant Czech Brothers, who settled in and around Kalisz after being expelled from Bohemia in 1620. In the 18th century, one of two main routes connecting Warsaw and Dresden ran through the city, and Kings Augustus II the Strong and Augustus III of Poland often traveled that route. In 1789, 881 Jews lived in Kalisz, 29% of the city’s population. In 1792, a fire destroyed much of the city centre. At various times, the 1st and 7th Infantry Regiments of the Polish Crown Army were stationed in Kalisz. In 1793, in the Second Partition of Poland, the Kingdom of Prussia absorbed the city, called Kalisch in German. That year Jews were 40% of the population. In 1801, Wojciech Bogusławski set up one of the first permanent theatre troupes in Kalisz. In 1806, the 8th Polish Infantry Regiment was formed in Kalisz and the 6th Polish Infantry Regiment was formed in the present day district of Dobrzec. After the successful Greater Poland uprising of 1806, it was regained by Poles and became a provincial capital within the short lived Duchy of Warsaw. During Napoleon's invasion of Russia, following Yorck's Convention of Tauroggen of 1812, von Stein's Treaty of Kalisz was signed between Russia and Prussia in 1813, confirming that Prussia now was on the side of the Allies. After the defeat of Napoleon Bonaparte, Kalisz became a provincial capital of Congress Poland and then the capital of a province of the Russian Empire. In the 1820s a special Jewish quarter was created where the third of the town that was Jewish was required to live; it existed until 1862. Prussia and Russia held joint military exercises near the town in 1835. The proximity to the Prussian border accelerated economic development of the city and Kalisz ("Калиш" in Russian Cyrillic) started to attract many settlers, not only from other regions of Poland and other provinces of the Russian Empire, but also from German states. In 1860, 4,423 Jews lived in the town, 34.5% of its residents. In 1881, Russian authorities expelled Jewish residents who lacked Russian citizenship.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралығы
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, шекараға жақын орналасқан Калиш қаласы үшін апатты жағдай туды; ол 1914 жылы қиратылған алғашқы қалалардың бірі болды. 2 және 22 тамыз аралығында майор Герман Преускер басқаратын неміс әскерлері Калишті бомбалап, содан кейін толығымен өртеп жіберді, тіпті орыс әскерлері қаладан шегініп, қорғамаған және неміс әскерлері – олардың көп бөлігі этникалық поляктар – бастапқыда бейбіт түрде қарсы алынған болатын. Сегіз жүз адам тұтқындалып, содан кейін олардың бір бөлігі қырғынға ұшырады, ал қала өртеніп, қалған тұрғындары қуылды. 1914 жылы шамамен 68 000 азаматы болған Калиште бір жылдан кейін 5 000 адам ғана қалды. Алайда, Ұлы соғыс аяқталғаннан кейін қаланың көп бөлігі жаңадан салынып, бұрынғы тұрғындарының көпшілігіне оралуға рұқсат берілді. Соғыстан кейін Калиш жаңадан тәуелсіз Польшаның құрамына кірді. 1918 жылдың 13 желтоқсанында Калиш және Остров-Велькопольскийден еріктілерден құралған Бірінші шекаралық батальон Германияға қарсы Ұлы Польша көтерілісіне (1918–1919) қосылу алдында Калиште ант берді. 1939 жылы Калиштің халқы шамамен 81 000 адамды құрады. Сол кезде Калиштегі еврей халқының саны 27 000 адамға жетті.
With the outbreak of World War I, the proximity of the border proved disastrous for Kalisz; it was one of the first cities destroyed in 1914. Between 2 and 22 August, Kalisz was shelled and then burned to the ground by German forces under Major Hermann Preusker, even though Russian troops had retreated from the city without defending it and German troops – many of them ethnic Poles – had initially been welcomed peaceably. Eight hundred men were arrested and then several of them slaughtered, while the city was set on fire and the remaining inhabitants were expelled. Out of roughly 68,000 citizens in 1914, only 5,000 remained in Kalisz a year later. By the end of the Great War, however, much of the city centre had been more or less rebuilt and many of the former inhabitants had been allowed to return. After the war Kalisz became part of the newly independent Poland. On December 13, 1918, the First Border Battalion, composed of volunteers from Kalisz and Ostrów Wielkopolski, was sworn in Kalisz, before joining the ongoing Greater Poland uprising (1918–19) against Germany. In 1939 the population of Kalisz was approximately 81,000. The Jewish population of Kalisz at the time was 27,000.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығы басталғаннан кейін, шекараға жақын орналасуы қайтадан апатқа ұшырады. Калиш қаласы поляктардың қарсылығынан кейін Вермахт әскерімен басып алынды және Германияға қосылды. Қарсылық көрсеткендері үшін Вермахт поляк қорғаушыларын жаппай қырды, олар қаланың ішінде де, жақын маңдағы Виниарь поселкесінде де (қазіргі Калиш ауданы) атылды. 1939 жылдың қараша айында нацистік жарымәскери Einsatzgruppe VI жасағы жергілікті еврей зиратында 41 полякты өлтірді; құрбандардың арасында соғысқа дейінгі Калиш қаласының поляк мэрі Игнаци Буйницки де болды. 1940 жылдың сәуір және мамыр айларында аймақта тұтқындалған көптеген поляктар, әсіресе мұғалімдер, жергілікті түрмеге қамалды, содан кейін Маутхаузен және Дахау концлагерлеріне жер аударылды, онда олар қаза болды. Калиш қаласында немістер поляк балаларын ата-аналарынан айырып, неміс тіліне тәрбиелеу лагерін (Гаукиндерхайм) құрды. Балаларға жаңа неміс есімдері мен тегі берілді және поляк тілін қолданғандары үшін, тіпті өлім жазасына да кесілді (мысалы, 14 жасар Зыгмунт Свиатловский өлтірілді).
After the German invasion of Poland in September 1939, the proximity of the border once again proved disastrous. Kalisz was captured by the Wehrmacht after Polish resistance, and the city was annexed by Germany. In revenge for resistance, the Wehrmacht carried out massacres of Polish defenders, who were executed both in the city and in the nearby settlement of Winiary (today, a district of Kalisz). In November 1939, the Einsatzgruppe VI Nazi paramilitary killing squad murdered 41 Poles at the local Jewish cemetery; among the victims was pre war Polish mayor of Kalisz, Ignacy Bujnicki. In April and May 1940, many Poles arrested in the region, especially teachers, were imprisoned in the local prison, and afterwards deported to the Mauthausen and Dachau concentration camps, where they were murdered. In Kalisz, the Germans established a Germanisation camp for Polish children taken away from their parents (Gaukinderheim). The children were given new German names and surnames, and were punished for any use of the Polish language, even with death (e. g., a 14 year old boy Zygmunt Światłowski [pl] was murdered).
1950 - қазіргі уақыт
1975 жылы Эдвард Гирек Польшаның әкімшілік бөлінісін реформалағаннан кейін Калис қайтадан провинция – Калис воеводтығының астанасы болды; алайда, 1998 жылы провинция таратылды және содан бері Калис Ұлы Польша воеводтығындағы жеке повятының округтік орталығы болып табылады. 1976 жылы қала шекарасы айналасындағы Майков, Носков, Пивонице және Щчипиорно елді мекендерін жаңа аудандар ретінде қосу арқылы едәуір кеңейтілді. Польшаның коммунизмге қарсы қозғалысы Адам және азаматтық құқықтарды қорғау үшін қалада тәуелсіз жер асты баспасөзін жариялады. 1980 жылдың тамызында жергілікті зауыттардың қызметкерлері жалпыұлттық коммунизмге қарсы ереуілдерге қосылды, бұл Польшадағы коммунистік үкіметтің құлауында маңызды рөл атқарған "Солидарность" ұйымының құрылуына әкелді. 1991 жылы 11 маусымда қала 1282 жылы бекітілгенінің құрметіне қалалық фестиваль ашылды. 1992 жылы Калис католик шіркеуінің жеке епархиясының орталығы болды.
In 1975, after Edward Gierek's reform of the administrative division of Poland, Kalisz again became the capital of a province – Kalisz Voivodeship; the province was abolished in 1998, however, and since then Kalisz has been the county seat of a separate powiat within the Greater Poland Voivodeship. In 1976, the city limits were greatly expanded by the incorporation of the surrounding settlements of Majków, Nosków, Piwonice and Szczypiorno as new districts. The Polish anti communist resistance Movement for Defence of Human and Civic Rights issued independent underground press in the city. In August 1980, employees of local factories joined the nationwide anti communist strikes, which led to the foundation of the Solidarity organization, which played a central role in the end of communist rule in Poland. In 1991 the city festival was inaugurated on 11 June to commemorate the confirmation of the incorporation of the city in 1282. In 1992, Kalisz became the seat of a separate diocese of the Catholic Church.
Климат
Калиш мұхиттық климатқа (Кеппен климаттық жіктелімі: Cfb) – 3 °C (27 °F) изотермасы бойынша немесе ылғалды континенттік климатқа (Кеппен климаттық жіктелімі: Dfb) – 0 °C (32 °F) изотермасы бойынша жатады.
Kalisz has an oceanic climate (Köppen climate classification: Cfb) using the 3 °C (27 °F) isotherm or a humid continental climate (Köppen climate classification: Dfb) using the 0 °C (32 °F) isotherm.
Калиш қаласында 19 католик шіркеуі, 5 протестант шіркеуі және бір православие шіркеуі бар. 1698 жылдан бастап Калиш қаласында синагогалар салына бастады, ал 1879 жылы Жаңа синагога салынды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Калиш қаласында 25 000 еврей тұрды, бірақ олардың көпшілігі Польшадағы Холокост кезінде немістер тарапынан өлтірілді, ал 1942 жылдың жазына қарай Калиштегі еврей қауымы толығымен құрылысқа түсті.
There are 19 Catholic churches, five Protestant churches, and one Eastern Orthodox church in Kalisz. Synagogues were built in Kalisz beginning in 1698, and a New Synagogue was built in 1879. Before World War II there were 25,000 Jews in Kalisz, but most of them were murdered by Germans in the Holocaust in Poland and by the summer of 1942 the Jewish community in Kalisz was entirely destroyed.
Білім
Калиш аймақтағы білім беру орталығы. Онда 29 бастауыш мектеп, 15 гимназия және 5 лицей бар. Сонымен қатар, 7 колледж және оннан астам кәсіптік училищенің орналасқан жері. Қалада Познань университетінің, Познань экономика университетінің және Познань технология университетінің филиалдары, сондай-ақ басқа да жоғары білім беру мекемелері бар. Генрик Мелсер атындағы музыка мектебі де осы қалада орналасқан.
Kalisz is a centre of education in the region. It is home to 29 primary schools, 15 junior high schools, and five high schools. Seven colleges and a dozen or so vocational schools are also located there. The city is also home to branches of Poznań University, Poznań University of Economics, and Poznań University of Technology, as well as other institutions of higher education. It is a home to the Henryk Melcer Music School.
Экономика
Қала шегінде ауыр өнеркәсіп аз болғанымен, Калиш қаласында бірнеше ірі кәсіпорын бар. Онда Winiary (Nestlé тобының бөлігі) және Colian тамақ өңдеу заводтары, сондай-ақ Big Star джинс фабрикасы орналасқан. Kalisz қаласында екі ұшақ қозғалтқышы өндіретін зауыт – WSK Kalisz және Pratt & Whitney Kalisz (Pratt & Whitney Canada филиалы) бар.
Although there is little heavy industry within the city limits, Kalisz is home to several large enterprises. It has the Winiary (part of the Nestlé group) and Colian food processing plants and the Big Star jeans factory. Two plane engine production factories, WSK Kalisz and Pratt & Whitney Kalisz (a branch of Pratt & Whitney Canada), are located in Kalisz.