Кіріспе

Замосьц (Zamość, Замосция) – Польшаның оңтүстік-шығысындағы тарихи қала. Ол Люблин воеводиясының оңтүстік бөлігінде, Люблиннен шамамен км, Варшавадан шамамен км қашықтықта орналасқан. 2021 жылы Замосьц қаласының халқы 62 021 адамды құрады. Замосьц Росточе ұлттық паркінен шамамен км жерде жатыр.

Тарих

Замось 1580 жылы канцлер және гетман (Польша-Литва одақтастығының әскер басшысы) Ян Замойский Батыс және Солтүстік Еуропаны Қара теңізбен байланыстыратын сауда жолында құрды. Италия сауда қалаларының үлгісімен салынған және Падуалық сәулетші Бернардо Морандоның қатысуымен кешкі Ренессанс дәуірінде бой көтерген Замось, 16 ғасырдың соңындағы Ренессанс қаласының көрнекті мысалы болып табылады. Қала өзінің бастапқы көше жоспарын, бекіністерін (Замось бекінісі) және венециялық және Орталық Еуропа сәулет өнерінің ерекшеліктерін үйлестіретін көптеген түпнұсқа ғимараттарын сақтап келеді. 16 ғасырда қала өзінің ең қарқынды және жедел даму кезеңін басынан өткізіп, өркендеді. Ол поляктарды ғана емес, басқа да ұлттарды қызықтырды. 1594 жылы Ян Замойский Замойский академиясын құрды. Алайда, қала көптеген шапқыншылықтарға ұшырады, оның ішінде Польша-Литва одақтастығына қарсы көтерілістің көшбасшысы Богдан Хмельницкий басқарған 1648-1654 жылдардағы казак қоршауы және 1656 жылғы «швед суы» кезіндегі тағы бір қоршау болды. Швед әскері де, казактар да қаланы басып алуға қол жеткізе алмады. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ғана Замось швед және саксон әскерлерімен басылып алынды. Польшаның бірінші бөлінісінде 1772 жылы қала Габсбург монархиясына қосылып, жаңа құрылған Галиция және Лодомерия Корольдігінің құрамына кірді; 1804 жылы Австрия империясы құрылғаннан кейін корольдік оның тәждік жеріне айналды. 1809 жылғы австрия-поляк соғысынан кейін қала қысқа ғасырлық Варшава Герцогтігіне қосылды. 1809 жылы Замось қаласында 17-ші поляк жаяу әскер полкі құрылды. 1815 жылы Вена конгресі Герцогтікті таратып, Замосьті Ресей империясының бақылауындағы Польша Корольдігінің бөлігіне айналдырды. Қала 1830-1831 жылдардағы қараша көтерілісінде маңызды рөл атқарды және соңғы поляк қарсылық ошағы ретінде капитуляциялады. 1866 жылы бекініс бұзылып, қаланың бастапқы шекарасынан тыс кеңіюіне жағдай жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде, 1918 жылы, жергілікті поляктар қаланы шетелдік оккупациядан азат етті, бұл Польшаның ресми түрде тәуелсіздік алуына аз уақыт қалғанда болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, неміс Люфтваффе әуе күштері Замость қаласын бірнеше рет бомбалады. Одан астам 250 адам қаза тапты, олардың көпшілігі бейбіт азаматтар еді. 1939 жылдың қыркүйек айының басында Польша үкіметі Польша алтын қорының бір бөлігін Варшавадан Замость қаласына, содан кейін Польша-Румыния шекарасындағы Снятинге көшірді, ал одан Румыния және Түркия арқылы Польшаның одақтас Франция мемлекеті бақылауындағы аймаққа жеткізілді. Қала Польшаға жасалған шабуыл кезінде немістердің басып алуына түсті, ал подполковник Станислав Гумовский басқаратын Польша жаяу әскер полкінің жергілікті гарнизоны жеңіліске ұшырады. Замость аймағының тұтқындалған және көшірілген халқы (оның ішінде мыңдаған балалар) үшін лагерьтер құрылды. Кейін қаланың аты Pflugstadt (Соқа қаласы) деп өзгертілді, бұл неміс "соқасының" символдық мағынасын білдіріп, "Шығысты соқамен жырту" мақсатын көрсетеді. Алайда, екі атау да ұзаққа сақталған жоқ. Жергілікті халық неміс басқыншыларына қарсы күшті қарсылық көрсетті: олар ормандарға қашып, өздерін-өздерін қорғау үшін ұйымдасты, қуылғандарға көмектесті және пара арқылы немістерден ұрланған поляк балаларын құтқарып алды (Zamość көтерілісін қараңыз). Нацистер бұл аймақта қоныстануға жарамды отбасыларды табуда қиындыққа тап болды, ал қоныстанғандар көбінесе қорқып қашып кетті, себебі бұрынғы поляк тұрғындары үйлерін өртеп жіберіп немесе олардың иелерін өлтіретін. 1942-1943 жылдары аймақтың ондаған мыңдаған тұрғындары нацистік басқыншылар тарапынан этникалық тазартуға ұшырады, мақсаты – неміс қоныс аударушыларына орын босату және аймақты германизациялау. Көптеген бұрынғы тұрғындар Германиядағы мәжбүрлі еңбек лагерлеріне, нацистік концлагерлерге немесе Аушвиц, Майданек және Бельжек сияқты жойқын лагерлерге депортацияланды.

Соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Замосье даму кезеңіне енді. 1970-ші және 1980-ші жылдары халық саны қарқынды өсті (1975 жылы 39 100 адамнан 2003 жылы 68 800 адамға дейін), себебі қала Германия мен Украинаны байланыстыратын ежелгі сауда жолдарынан және Қара теңіздегі порттардан маңызды табыс көре бастады. 1975–1998 жылдары Замосье – Замосье воеводствосының орталығы болды.

Экономика

Қала бұрынғы Кеңес Одағы мен Жоғарғы Силезия көмір және күкірт кен орындарын байланыстыратын кең өлшемді теміржол желісінде орналасқан, сондай-ақ Украина шекарасына 60 шақырымнан кем қашықтықта жатыр. Замосье стандартты теміржол желісінде де орналасқан, бірақ ол электрлендірілмеген. Қала экономикасы қызмет көрсету саласына негізделгендіктен, көптеген шағын және орта кәсіпорындар басымдық құрайды. Дегенмен, негізінен азық-түлік фабрикалары мен компаниялары сияқты бірнеше ірі өндіріс орындары бар, олар аймақтық ауыл шаруашылығының үстемдігін көрсетеді. Оларға Zamojskie Wheat Company (Zamojskie Zakłady Zbożowe), Animex жем-шөп компаниясы, Mors мұздатылған тамақ өндірушісі және Краснистаудағы Сүт зауытының еншілес компаниясы кіреді. Қала сонымен қатар ауыл шаруашылығы саладағы тәжірибе орталығы және түрлі ауыл шаруашылығы өнімдерінің сауда орталығы болып табылады. Басқа компаниялардың ішінде Black Red White (бұрынғы Zamojskie Furniture Company) компаниясының еншілес компаниясы, Spomasz Zamość SA өндірістік және металл жабдықтарын өндіруші, SIPMOT ауыл шаруашылығы машиналарын өндіруші (SIPMA тобының Люблиндегі филиалы) және Stalprodukt (бұрынғы Metalplast) компаниясының филиалы – Бохнядағы металл жабдықтары мен құрал-жабдықтар өндірушісі, Варшава қор биржасында тіркелген.

Мәдениет

Ескі қала және ескі Замостье бекінісінің қалдықтары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген қалалық кешенді құрайды. Замостьеде мынадай мәдени шаралар өтеді: Кароль Намысловский симфониялық оркестрі мен түрлі музыка жанрларын орындайтын поляк артистерінің концерттері, «Замостье музыка күндері» (Zamojskie Dni Muzyki) және Халықаралық джаз әншілерінің кездесулері (Międzynarodowe Spotkania Wokalistów Jazzowych). Бұл шара – жаз музыкасын халық музыкасымен үйлестірген көрнекті соқыр джаз орындаушысы және композитор Миечислав Кошқа арналған құрмет. 1982 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келе жатқан «Jazz na Kresach» музыка фестивалі өте танымал. Фестивальді Миечислав Кошқа құрмет көрсету мақсатымен Замостье ескі қаласында Замостье джаз клубы ұйымдастырады. Марк Гречутаның Замостье фестивалі оның шығармаларын еске алуға бағытталған. Ол композитор, әнші және ақын болған. Фестиваль үш рет өткізілді: 2007 жылғы 7-8 қыркүйекте, 2008 жылғы 6-7 қыркүйекте және 2009 жылғы 4-6 қыркүйекте. Байқау жеңімпаздары мен танымал музыканттар осы фестивальде өнер көрсетті. Фестиваль Замостье Үлкен базарында өтеді. Бұдан басқа, «Замостье жазғы театрының» (Zamojskie Lato Teatralne) ашық аспан астындағы қойылымдары мен жыл сайынғы «EUROFOLK» халықаралық фольклор фестивалі де бар. Сондай-ақ, Жазғы кино академиясы мен «SACROFILM» халықаралық діни кино күндері ұйымдастырылады.

Климат

Климат жаз айларында жылы және ылғалды континенталды (Кёппен: Dfb), бұл Польшаның шығысына тән.

Спорт

Замостьеде бірнеше спорт клубы бар, ең белгілілері – қол добы командасы «Падва Замостье», футбол командасы «Гетман Замостье» және көптеген спорт түрлерінен (атлетика, садақ ату, велоспорт, ауыр атлетика, күрес және сумо) секциялары бар «pl» спорт клубы.