Радом: Польшаның тарихи қаласы

Кіріспе

Польша, Мазовия воеводствосы, Радом – Польшаның шығыс-орталық бөлігінде орналасқан қала, астана Варшавадан оңтүстікке қарай шамамен орналасқан. Ол Мазовия воеводствосындағы Млечна өзенінің жағасында жатыр. Радом – Польшадағы он бесінші ірі қала және өзінің воеводствосы бойынша екінші ірі қала, халқы 196 918 адамды құрайды (30.06.2023).

Ғасырлар бойы Радом Польша Корольдігінің Сандомир провинциясының және кейіннен Польша-Литва Ұлтақ Бірлестігінің құрамында болды. Мазовия воеводствосының бөлігі болғанына қарамастан, қала тарихи тұрғыдан Кіші Польшаға жатады. Ол маңызды әкімшілік орталық болды, 1401 жылы Литва мен Польша арасындағы Вильнюс және Радом келісімдерін бекіткен Корольдік Кеңесінің ордасы болды. Нихиль нови және Ласкинің жарғылары 1505 жылы Радомның Корольдік сарайында Сеймде қабылданды. 1976 жылы ол 1976 жылғы маусымдағы наразылықтардың орталығы болды. Қалада екі жылда бір рет өткізілетін Радом әуе шоуы, елдегі ең ірі әуе шоуы, тамыз айының соңғы демалыс күндері өткізіледі. "Радом" – 1935-1944 жылдары Радомның Лучник қару зауытында өндірілген жартылай автоматты FB Vis тапаншасының танымал бейресми атауы. Қала Польша Қарулы Күштері үшін әскери қару-жарақ өндіруді жалғастыруда. Қалада халықаралық Радом джаз фестивалі және Халықаралық Гомбрович театр фестивалі өтеді.

Тарих

Радомның алғашқы қонысы 8-9 ғасырларға дейін барып жетеді. Бұл Млечна өзенінің аңғарында (қазіргі Ескі қала орналасқан жерге жуық) ерте ортағасырлық қала болған. 10 ғасырдың екінші жартысында, Радом қорған мен ормен қоршалған Пьотровка деп аталатын гардқа айналды. Ұлы даланың шетінде ыңғайлы орналасқандығы және Кіші Польша мен Мазовия шекарасына жақындығы Радомды Польша Корольдігінің маңызды әкімшілік орталығы ретінде дамытты. Пьотровканың аты, шамамен 1222 жылы жақын орналасқан Сиецеховтағы Бенедикт монастырінің басқаруына берілген Әулие Петр шіркеуімен байланысты болуы мүмкін. Шіркеу қазір сақталмаған; Радомдағы ең көне шіркеу – 13 ғасырда Сандомир князі Лешек I Ақ құрған Әулие Вацлав шіркеуі. Радом туралы алғашқы жазба дерек 1155 жылға, Папа Адриан IV-нің бұйрығында кездеседі (villam iuxta Rado, que vocatur Zlauno, яғни Радомға жақын орналасқан Славно деп аталатын ауыл). 1233 жылға қарай Радом кастелянның резиденциясы болды. Қаланың аты ежелгі славян есімі – Радомирден шыққан, ал Радом дегеніміз – Радомирге тиесілі гард. 13 ғасырдың екінші жартысында князь Болеслав V Ұятсыз Радомға Шрода-Слёнска қала құқығын берді, бірақ оқиғаның нақты күнін растайтын құжаттар жоқ. Қала 14 ғасырда гүлденді, 1350 жылы король Казимир Ұлы патша сарайы, қорғаныс қабырғасы және қалалық үйі бар Жаңа қала құрды. Базар алаңы және готикалық неміс қалаларының үлгісімен салынған көшелердің жоспары да болды. Жаңа қаланың ауданы 9 гектарды құрады, ал қорғаныс қабырғасының ұзындығы 1100 метрге жетті. Радомда үш қақпа болды, олар маңызды сауда жолдарының аттарымен аталыпты: Илжа қақпасы, Пьотркув Трибуналский қақпасы және Люблин қақпасы. Қорғаныс қабырғасын 25 нығайтылған мұнаралар қорғады. Жаңа қалада Жақын Креститель шіркеуі болды, ал патша сарайы шіркеу мен ордың арасында салынды. 1364 жылы Радомның ескірген Шрода-Слёнска құқықтары заманауи Магдебург құқықтарымен алмастырылды, осының нәтижесінде тұрғындар бірнеше жеңілдіктерге ие болды. Сол кезде Радом Русь жерінен Силезияға дейінгі «Түйе жолы» деп аталатын сауда жолында орналасқан. 1376 жылы қала старостаның резиденциясына айналып, өркендеудің ең жоғары нүктесіне жетті.

Radom's original settlement dates back to the 8th–9th century. It was an early medieval town in the valley of the Mleczna River (on the approximate site of present day Old Town). In the second half of the 10th century, it became a gord, called Piotrówka, which was protected by a rampart and a moat. Due to convenient location on the edge of a large wilderness, and its proximity to the border of Lesser Poland and Mazovia, Radom quickly emerged as an important administrative center of the early Kingdom of Poland. Piotrówka was probably named after St. Peter church, which in 1222 was placed under the authority of a Benedictine Abbey in nearby Sieciechów. The church no longer exists; the oldest still extant church in Radom is St. Wacław, founded in the 13th century by Prince of Sandomierz Leszek I the White. The first documented mention of Radom comes from the year 1155, in a bull of Pope Adrian IV (villam iuxta Rado, que vocatur Zlauno, or a village near Radom, called Sławno). By 1233, Radom was the seat of a castellan. The name of the city comes from the ancient Slavic given name Radomir, and Radom means a gord, which belongs to Radomir. In the second half of the 13th century, Radom was granted a Środa Śląska town charter by Prince Bolesław V the Chaste, although no documents exist to confirm the exact date of this event. The town prospered in the 14th century, when in 1350 King Kazimierz Wielki established the so called New Town, with a royal castle, a defensive wall, and a town hall. There was also a market square and a grid plan of the streets, patterned after Gothic German towns. The area of New Town was 9 hectares, and the length of the defensive wall was 1,100 meters. Radom had three gates, named after main merchant roads: Iłża Gate, Piotrków Trybunalski Gate, and Lublin Gate. The defensive wall was further protected by 25 fortified towers. New Town had the Church of John the Baptist, and the Royal Castle was built between the church and the moat. In 1364, Radom's obsolete Środa Śląska rights were replaced with more modern Magdeburg rights, and residents gained several privileges as a result. At that time, Radom was located along the so called Oxen Trail, from Ruthenian lands to Silesia. In 1376, the city became the seat of a starosta, and entered the period of its greatest prosperity.

Польшаның алтын ғасыры

Патша Владислав Ягило қалаға бірнеше жеңілдік берді. Ягило өзі жиі Краковтан Вильнюске сапар шегіп, жол бойында Радом қамалында тоқтауды ұнататын. 1401 жылдың 18 наурызында Польша-Литва одағын нығайтқан Вильнюс және Радом шартына қол қойылды. Шартқа қол қойылғаннан кейін бірден поляк-литва-тевтон соғысына дайындық жұмыстары басталды. Патша Казимир IV Ягеллон әйелі Елизавета Австриямен бірге Радомға жиі келіп тұратын. Бұл жерде патша Крым хандығы, Богемия Корольдігі және Бавария Герцогтығы сияқты елдерден келген шетелдік елшілерді қабылдады. 1489 жылдың 18 қарашасында Тевтон орденінің үлкен магистрі Иоганн фон Тифен Радом қамалында Ягеллон патшасына адалдық серт берді. Радомнан шыққан Миколай Радомский – ең алғашқы поляк композиторларының бірі. 1468 жылы король Ягеллон, жергілікті староста Доминик з Казанованың қолдауымен, Бернардин шіркеуі мен монастырының кешенін салды. Кешен бастапқыда ағаштан тұрғызылды (1507 жылға дейін). 1481 жылы Радом Литва Ұлы Герцогтығын басқарған король Ягеллонның ұлы, князь Казимеждің резиденциясына айналды. Жас князь туберкулезден қайтыс болды, кейіннен Радом қаласының (1983 жылдан бері) және Радом Рим-католик діндегі епархиясының (1992 жылдан бері) қасиетті қамқоршысы атанды. Александр Ягеллон билік еткен кезеңде Польша Сеймі Радом қамалында өткен мәжілісте Nihil novi заңын қабылдады. Сонымен қатар, осы мәжілісте Польша Корольдігінде жарияланған алғашқы заң кодификациясы бекітілді. Радом – корольдік қала, округ орталығы және кастеляндық, әкімшілік жағынан Кіші Польша провинциясының Сандомирц воеводтығында орналасқан. Ол Сандомирц воеводтығының ең маңызды қалалық орталықтарының бірі болып қала берді, сондай-ақ 1613-1764 жылдары салық салуды бақылаған Қазына Трибуналының ордасы болды. Қалаға Стефан Батори және оның әйелі Анна Ягеллон, Сигизмунд III Ваза және Польшаның Август III сияқты бірнеше патшалар келді. 1623 жылы көптеген тұрғындар жұқпалы аурудан қайтыс болды, ал 1628 жылы Радомның жартысы өртеніп кетті. Польша Корольдік армиясының 3-ші жаяу әскер полкі әр түрлі уақытта Радомда дислокацияланған.

King Władysław Jagiełło granted several privileges to the city. Jagiełło himself frequently travelled from Kraków to Vilnius, and liked to stay at Radom Castle en route. On March 18, 1401, the Pact of Vilnius and Radom was signed, which strengthened the Polish–Lithuanian union. Immediately after the Pact, preparations for the Polish–Lithuanian–Teutonic War began. King Casimir IV Jagiellon frequently visited Radom, along with his wife, Elizabeth of Austria. Here, the King would host foreign envoys, from such countries as the Crimean Khanate, the Kingdom of Bohemia, and the Duchy of Bavaria. On November 18, 1489, Johann von Tiefen, the Grand Master of the Teutonic Knights, paid homage to King Jagiellon at Radom Castle. Mikołaj Radomski, one of the earliest Polish composers, comes from Radom. In 1468, the complex of a Bernardine church and monastery was founded here by King Jagiellon, with support of the local starosta, Dominik z Kazanowa. The complex was originally made of wood (until 1507). In 1481, Radom became the residence of Prince Kazimierz, the son of King Jagiellon, who ruled the Grand Duchy of Lithuania. The young prince died of tuberculosis, and later became patron saint of both the city of Radom (since 1983), and the Roman Catholic Diocese of Radom (since 1992). During the reign of Alexander Jagiellon, the Nihil novi act was adopted by the Polish Sejm in a meeting at Radom Castle. Furthermore, at the same meeting, the first codification of law published in the Kingdom of Poland was accepted. Radom was a royal city, county seat and castellany, administratively located in the Sandomierz Voivodeship in the Lesser Poland Province. It remained one of the most important urban centers of the Sandomierz Voivodeship, and was also the seat of the Treasure Tribunal in 1613–1764, which controlled taxation. Several kings visited the city, including Stephen Bathory and his wife Anna Jagiellon, Sigismund III Vasa, and Augustus III of Poland. In 1623 many residents died in an epidemic, and in 1628, half of Radom burned in a fire. The 3rd Infantry Regiment of the Polish Crown Army was stationed in Radom at various times.

Соңғы замана

Радом Польшаның үшінші бөлінісіне дейін (1795) Польша-Литва одақтастығының Польша Тажының Кіші Польша провинциясының Сандомирж воеводтығында қалды. Бірнеше жыл бойы (1795–1809) ол Австрияның Батыс Галисия провинциясының құрамына кірді. 1809 жылғы Польша-Австрия соғысындағы Польшаның жеңісінен кейін ол Польшаның Варшава герцогтығының құрамына кірді, ол оны Радом департаментінің астанасы деп атады. 1815 жылдан бастап қала Ресей бақылауындағы Польша Конгрессіне тиесілі болды, аймақтық әкімшілік орталық болып қала берді. 1816–1837 жылдары ол Сандомирж воеводтығының астанасы болды, атымен сәйкес болмаса да, Радомда орналасқан. 1837–1844 жылдары Сандомирж губернаторлығының астанасы болды, ал 1844 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Радом губернаторлығының астанасы болды. Польшаның 5-ші желілік жаяу әскер полкі, кейіннен қараша көтерілісінде Ресейге қарсы соғысқан, Радомда орналасқан. Қала қараша көтерілісінің маңызды орталығы болды. Ескірген және қираған бекіністер қала әкімі Йозеф Кроликовскийдің бұйрығымен қиратылды. Қаңтар көтерілісінің алғашқы күндері Мариан Лангиевич Радомға барып, көтеріліске дайындалды. XIX ғасырда Радом Варшава, Гданьск, Краков және Вильно қалаларымен қатар Польшаның бөлінісі кезінде жаңа фотография өнерінің жетекші орталықтарының бірі болды. 1867 жылы канализация жүйесі салынды. Ресейліктер бенедиктиндік монастырды жауып, оның орнына патша түрмесін құрды. Көшелер біртіндеп асфальтталды, ал 1885 жылы Радом арқылы Даброва Горничадан Дъблинге дейінгі темір жол желісі аяқталды. ХХ ғасырдың басында электр станциясы салынды. 1906 жылы белгілі поляк тәуелсіздік күрескері, болашақ саясаткер және генерал Казимеж Сосновский, орыс Охранасы қуып жүрген Варшавадан Радомға қашып кетті. Радомда ол құпия қызметін жалғастырды және жергілікті Жауынгерлік ұйымның қолбасшысы болды, содан кейін оған тағы да қашып кетуге тура келді, Даброва алабына. Немістер дереу Радомдағы және жақын маңдағы елді мекендердегі қоймаларда сақталған азық-түлікті тәркілеп, қалалық кеңесте реквизиция жүргізді. Оккупанттар Радомда арнайы сот және тұтқынға алынған поляк сарбаздары үшін екі уақытша әскери лагерь құрды, біреуі соғыс алдындағы әскери казармаларда, екіншісі Тадеуш Костюшко паркінде. Лагерьдегі жағдай нашар, аштық пен аурулар кең тараған. Жергілікті тұрғындар көптеген тұтқындарға лагерден қашып шығуға көмектесті. 1939 жылдың қазан айынан 1940 жылдың қаңтарына дейін немістер Радомның әртүрлі жерлерінде поляк азаматтарын бірнеше рет ашық түрде өлтірді, 111 адам қаза тапты. Немістер қалада ауыр түрме де жұмыс істеді және жүздеген поляктарды жаппай тұтқындады, содан кейін олар түрмеде ұсталды. 1939 жылы Гдыниядан қуылған көптеген поляктар жақын маңдағы қоныстарға жіберілмей бұрын жергілікті шіркеудегі уақытша транзиттік лагерьге орналастырылды. Оккупанттар жергілікті мәдени және әлеуметтік өмірді жойды. Барлық спорттық клубтар мен мектептер жабылып, қалған мектептерде әдебиет, география және тарих сабақтарын оқытуға тыйым салынды. 1940 жылдың наурыз және мамыр айларында немістер 210 полякты, оның ішінде жасөспірімдерді, Радомнан және Фирлей ауданындағы жақын маңдағы елді мекендерден өлтірді. 1940 жылдың сәуір-мамырында Катыньдегі жаппай қырғында 100 поляк офицері қаза тапты. 1940 жылдың шілде, тамыз, қараша айларында поляктарды жергілікті түрмеден Аушвиц концентрациялық лагеріне депортациялады. Соғыс бойына концлагерлерге жер аударылу жалғасты, жергілікті түрмеден 18 000 адам өтті, көбінесе поляк саяси белсенділері, қарсылық күресінің мүшелері және жазықсыз адамдар, сонымен қатар қарапайым қылмыскерлер. Қазіргі Фирлей және Косов аудандарындағы ірі қырғын орындарында немістер тиісінше 15 000 және 1 500 адамды өлтірді. 1940 жылдың қазан айында неміс оккупанттары еврейлер үшін мәжбүрлі еңбек лагерін құрды, ал 1941 жылы 34 000 еврей тұратын Радом геттосын құрды, олардың көпшілігі Треблинка құрту лагерінде қаза тапты. Германияның заңдарына сәйкес, геттодан тыс жерде еврейлерді жасыру өлім жазасына кесілетін. Польшаның қарсылық қозғалысы құрған "Жегота" еврейлерге көмек көрсету жөніндегі құпия Польша кеңесі қалада жұмыс істеді. Радом поляк қарсыласының орталығы болды, онда Польшаның жеңісі үшін қызмет, Польшаның Неподелег, Қарулы күрес одағы, Члопский батальоны, сұр қатарлар және көптеген ішкі армия бөлімшелері жұмыс істеді. Жергілікті пошта бөлімінде жұмыс істейтін сұр қатарлардың скауттары Гестапоға анонимді хаттарды ұрлап, жойды, осылайша көптеген адамдардың өмірін сақтады. 1944 жылы Польшаның Варшава көтерілісінен кейін немістер Варшавадан Дуллаг 121 лагерінен, онда олар бастапқыда тұтқындалған, Радомға мыңдаған Варшавалықтарды депортациялады. Олардың көпшілігі қарттар, аурулар және балалары бар әйелдер болды.

Radom remained within the Sandomierz Voivodeship of the Lesser Poland Province of the Polish Crown of the Polish–Lithuanian Commonwealth until the Third Partition of Poland (1795). For a few years (1795–1809) it was part of the Austrian province of West Galicia. After the Polish victory in the Austro Polish War of 1809, it was part of the Polish Duchy of Warsaw, which named it capital of the Radom Department. From 1815 the city belonged to Russian controlled Congress Poland, remaining a regional administrative center. In 1816–1837 it was the capital of the Sandomierz Voivodeship, whose capital, despite the name, was at Radom. In 1837–1844 it was the capital of the Sandomierz Governorate, and from 1844 until the outbreak of World War I, the capital of the Radom Governorate. The Polish 5th Line Infantry Regiment, which later fought against Russia in the November Uprising, was stationed in Radom. The city was an important center of the November Uprising. Its obsolete and ruined fortifications were destroyed upon order of Mayor Józef Królikowski. In the early days of the January Uprising, Marian Langiewicz visited Radom, preparing the rebellion. In the 19th century, Radom was one of the leading centers of the new art of photography in partitioned Poland, alongside major cities of Warsaw, Gdańsk, Kraków and Wilno. In 1867 a sewage system was built. Russians closed down the Benedictine monastery and established a Tsarist prison in its place. Streets were gradually paved, and in 1885, a rail line from Dąbrowa Górnicza to Dęblin was completed, via Radom. In the early 20th century a power plant was built. In 1906, notable Polish independence fighter Kazimierz Sosnkowski, future politician and general, escaped from Warsaw to Radom, pursued by the Russian Okhrana. In Radom, he continued his secret activities, and became the commander of the local Combat Organization, before he eventually had to escape again, this time to the Dąbrowa Basin. The Germans immediately confiscated the food stored in warehouses in Radom and nearby settlements, and carried out requisitions in the city council. The occupiers established a special court in Radom, and two temporary prisoner of war camps for captured Polish soldiers, one in the pre war military barracks and one in the Tadeusz Kościuszko Park. There were poor conditions in the camp in the barracks, and hunger and diseases were common. The local civilian population helped many POWs escape from the camp. From October 1939 to January 1940, the Germans carried out several public executions of Polish civilians in various locations in Radom, killing 111 people. The Germans also operated a heavy prison in the city, and carried mass arrests of hundreds of Poles, who were then held in the prison. Many Poles expelled from Gdynia in 1939 were placed in a temporary transit camp in a local church, before they were sent to nearby settlements. The occupiers liquidated local cultural and social life. All sports clubs and high schools were closed, and teaching of literature, geography and history in the remaining schools was prohibited. In March and May 1940, the Germans carried out massacres of 210 Poles, including teenagers, from Radom and nearby settlements in the city's Firlej district. Around 100 Poles from Radom were murdered by the Russians in the large Katyn massacre in April–May 1940. In July, August and November 1940, the Germans carried out deportations of Poles from the local prison to the Auschwitz concentration camp. Deportations to concentration camps continued throughout the war, and 18,000 people passed through the local prison, mostly Polish political activists, resistance members and innocent people, plus ordinary criminals. At the large massacre sites in the present day districts of Firlej and Kosów, the Germans murdered around 15,000 and 1,500 people, respectively. In October 1940, the German occupiers established a forced labour camp for Jews, and in 1941, they formed the Radom Ghetto, with a population of 34,000 Jews, most of whom perished at the Treblinka extermination camp. According to German regulations, sheltering Jews outside the ghetto was punishable by death. The secret Polish Council to Aid Jews "Żegota", established by the Polish resistance movement operated in the city. Radom was a center of Polish resistance, with various organizations, such as Service for Poland's Victory, Polska Niepodległa, Union of Armed Struggle, Bataliony Chłopskie, Grey Ranks and numerous Home Army units operating in the area. Scouts from the Gray Ranks who worked at the local post office stole and destroyed anonymous letters to the Gestapo, thus possibly saving many lives. In 1944, following the Polish Warsaw Uprising, the Germans deported thousands of Varsovians from the Dulag 121 camp in Pruszków, where they were initially imprisoned, to Radom. Those Poles were mainly old people, ill people and women with children.

Қазіргі оқиғалар

1975 жылдан 1998 жылға дейін Радом воеводтығының орталығы болды. 1954 және 1984 жылдары қала шекарасы бірнеше елді мекендерді жаңа аудандар ретінде қосу арқылы кеңейтілді, олардың ішінде Длугоюв-Гурны, Хута-Йозефовска, Янисполь, Йозефув, Киерзкув, Кончыце, Крихновице, Кшевең, Малчев, Млечна, Нова-Воля-Голенбиевска, Новины-Малчевские, Стара-Воля-Голенбиевска, Винцентув, Волька-Клватецка кірді. 2007 жылы әуе көрсетілімінде болған апатта екі ұшқыш қаза тапты, осыған байланысты іс-шараның қалған бөлігі жойылды. 2009 жылы, сондай-ақ әуе көрсетілімі кезінде, Беларусьтің өкілдігінде болған тағы екі ұшқыш ұшақ апатқа ұшырап, қаза тапты. 2007 жылы Польшаның денсаулық сақтау қызметкерлері ұйымдастырған ереуілдің негізгі орталықтарының бірі Радом қаласы болды.

Климат

Радомда ылғалды континенттік климат басымырақ (Köppen: Dfb).

Спорт

Роза Радом ерлер баскетбол командасы 2003 жылы құрылған, қазіргі уақытта Польша баскетбол лигасының (елдің жоғары дивизионы) және Халықаралық баскетбол чемпиондар лигасының құрамында ойнайды. Czarni Radom ерлер волейбол командасы 1921 жылы құрылған, қазіргі уақытта PlusLiga (Польшаның жоғары дивизионы) құрамында ойнайды. 1910 жылы құрылған Радомиак Радом ерлер футбол командасы қазіргі уақытта Экстракласада (жоғарғы лига) ойнайды. Бронь Радом ерлер футбол командасы 1926 жылы құрылған, қазіргі уақытта III лигада (төртінші лига) ойнайды. 2006–2010 жылдары PlusLiga-да ойнаған Жадар Радом ерлер волейбол командасы құрамында болған.

Көлік

Радом – маңызды теміржол торабы, мұнда екі бағыт келіседі: Люблиннен Лодзьға дейінгі шығыс-батыс байланысы, және Варшавадан Кильцеге және Краковқа дейінгі солтүстік-оңтүстік бағыты. Қала Е77 Еуропалық тас жолына жақын орналасқан, осы жерде Е371 Еуропалық тас жолы басталады, ол оңтүстікке қарай Словакияға дейін созылады. Радом әуежайында, Радом қаласының орталығынан алшақ орналасқан әуежайда, танымал Радом әуе шоуы өтеді.