Кіріспе

Ополе (нем. Oppeln) – Польшаның оңтүстігінде, Одер өзенінің жағасында орналасқан қала және Жоғарғы Силезияның тарихи астанасы. 2021 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы шамамен 127 387 адамды құрайды. Ополе – Ополе воеводшасының (облыстың) әкімшілік орталығы және Ополе ауданының орталығы. Қаланың құрамындағы (немесе агломерациялық аймақта) 146 522 адам тұрады. Бұл облыстың ең ірі қаласы. Ополе тарихы 8 ғасырға дейін жетеді және Польшадағы ең көне қалалардың бірі болып саналады. Польшаның маңызды бекінісі болған Ополе 1172 жылы ортағасырлық Польшаның герцогтығының астанасы атанды. 1217 жылы Польшаның герцогы Болеслав III Кривоустыйдің шөбересі, Ополе герцогы Казимир I қалаға қала құқығын берді. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде Ополе – маңызды сауда орталығы болды. Мұнда бірнеше маңызды сауда жолдары қиылысып, транзиттік саудадан тұрақты табыс әкелді. 1816 жылы Ополеде регенттік орналасқаннан кейін қала қарқынды дамуға ие болды. 1843 жылы Ополе, Бжег және Вроцлав қалаларын байланыстырған алғашқы теміржол құрылды, ал 1859 жылы алғашқы өндіріс орындары салынды, бұл қаланың аймақтық маңыздылығын арттырды. Ополе қаласының бай мұрасы Орталық Еуропаның түрлі мәдениеттерін қамтиды, себебі қала поляк, богемиялық (чех), пруссиялық және неміс үкімшілігінде болған. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылы Ополе қайтадан Польшаның құрамына кірді. Ополе аймағында неміс жоғарғы силезиялықтары мен неміс текті поляктар көптеп тұрады. Алайда, 1945-1946 жылдарғы депортациялардан кейін, 21 ғасырдағы қала тұрғындарының арасында немістердің үлесі 3%-дан аспайды. Қалада төрт жоғары оқу орны бар: Ополе университеті, Ополе технологиялық университеті, Медициналық колледж және жекеменшік Басқару және Әкімшілік жоғары колледжі. 1963 жылдан бері қалада жыл сайын Польша әнінің ұлттық фестивалі өтіп келеді. Сонымен қатар, жыл сайын түрлі шаралар, көрмелер, шоулар мен жарыстар ұйымдастырылады. Ополе қаласының ескі қаласының көрнектілігі мен көптеген каналдары мен көпірлерінің арқасында оны кейде "Польшаның Венециясы" деп атайды.

Атаулары мен этимологиясы

Ополе атауы ортағасырлық славян тіліндегі бірнеше елді мекендерді білдіретін сөзден туындаған болуы мүмкін. Қаланың басқа тілдердегі атаулары: , , Oppelia, Oppolia немесе Opulia.

Ортағасырлық Польшада

Ополе тарихы 8 ғасырда басталады. Осы кезде, археологиялық қазбаларға сәйкес, алғашқы елді мекен Островкеде негізделді – Пасиека аралының солтүстік бөлігі, Одер өзенінің ортасында. 10 ғасырдың басында ол лехиттік (поляк) ополдықтар тайпасының маңызды "горды" біріне айналды. Ғасыр соңында Силезия Польшаның құрамына кірді және Пиаст әулеті билік етті; 992 жылы пұтқа табынушы ополдықтар жерін герцог Миешко I жаулап алды. 11-12 ғасырларда бұл жер кастеляндық болып табылды. Герцог Владыслав II-нің қайтысынан кейін 1163 жылы Силезия екі Пяст тармағы арасында бөлінді – Төменгі Силезиядағы Вроцлав тармағы және Жоғарғы Силезиядағы Ополе-Рациборж тармағы. Ополе 1172 жылы герцогтікке айналды және көбінесе біріктірілетін Рациборж герцогтігімен көп ортақ нәрсеге ие болды. 1281 жылы Жоғарғы Силезия герцогтардың мұрагерлері арасында тағы да бөлінді. Ополе герцогтігі 1290 жылы уақытша қайта құрылды. 13 ғасырдың басында Ополе герцогы Казимир I елді мекенді Пасиека аралынан Одер өзенінің оң жағалауына көшіруге шешім қабылдады (17 ғасырдан бері Одер өзенінің ескі арнасы, Млыновка деп белгілі). Ескі қала орнына салынған қамалға сыйымды болу үшін барлық тұрғындарды көшіру қажет болды. Бұрынғы Островке тұрғындары, сондай-ақ Батыстан келген неміс саудагерлері шамамен 1217 жылы алғашқы қала құқықтарын алған болуы мүмкін, бірақ бұл дата даулы. Ополе 1254 жылы неміс қала құқығын алды, ол 1327 жылы Ноймаркт заңымен кеңейтілді. Ополе герцогы Болко I билігі кезінде қала дамыды. Осы кезде қамал толыққанды аяқталды және қала қабырғалары мен Ыстық Крест шіркеуі сияқты жаңа ғимараттар салынды. 1327 жылы Силезияның көп бөлігімен бірге Ополе герцогтігі Богемия Корольдігінің билігіне көшті, ол Киелі Рим империясының құрамында болды. 1521 жылы Ополе герцогтігі Рациборж (Ратибор) герцогтігін мұраға алды, ол кезде ол неміс тілінде Oppeln деп те белгілі болды. Ополенің екінші қамалы, болжам бойынша, 14 ғасырда герцог Владислав II-ге негізделген, бірақ кейбір дереккөздер бұл бастапқыда Ополенің кастелянының ағаш бекінісі болғанын айтады.

Австрия Габсбургтері мен Польша Вазаларының билігі

Богемия королі Людвик II Мохач шайқасында қаза болғаннан кейін, Силезия Фердинанд I-ге мұра болып өтті, Ополе Австрияның Габсбург монархиясының билігіне қарады. Габсбургтар 1532 жылы Ополедегі соңғы Пиаст герцогы Ян II Ізгі қайтыс болғаннан кейін аймақты бақылауға алды. Ол кезде қалада әлі негізінен поляк тілінде сөйлейтіндер (шамамен 63%) болды, ал қалған ұлттардың ішінде немістер, чехтер және еврейлер басымдық құрады. Ополе қаласының соңғы екі герцогы – Николай II және Януш II Ізгі – неміс тілін толық меңгермеген. 1532 жылдан бастап Габсбургтар герцогтікті Польшаның бірнеше монархтарын қоса алғанда, әртүрлі билеушілерге кепілге берді (Ополе герцогтарын қараңыз). 1655 жылы Польшаға шведтер басып кірген кезде Польша королі Ян II Казимир Ваза бүкіл сарайымен Ополеде тоқталды. 1655 жылдың қараша айында Ополеде король поляктарды шведтерге қарсы көтерілуге шақыратын Ополе универсалы (Uniwersał opolski) жарияланды, олар сол кезде Польшаның үлкен бөлігін басып алған болатын. 1668 жылы Польша королі Ян II Казимир Ополе герцогы лауазымынан бас тартып, аймақ Габсбургтардың тікелей басқаруына өтті. 18-шы ғасырдың басында Ополедегі неміс халқының саны шамамен 20% болды деп есептелді.

Пруссиялық Силезияда

Пруссия королі Фредерик II 1740 жылы Силезия соғыстары кезінде Силезияның көп бөлігін Австриядан басып алды; Пруссияның үстемдігі 1742 жылы Бреслау бейбіт шартында бекітілді. XVIII ғасырда Ополе Прудник салық инспекциясының аймағына қарасты. Пруссия билігі тұсында қаланың этникалық құрамы өзгеріске ұшырады. ХХ ғасырдың басында Ополедегі поляк және екі тілді тұрғындардың саны, ресми неміс статистикасы бойынша, 25%-тан 31%-ға дейін ауытқыды. Дегенмен, Ополе Жоғарғы Силезия поляктары үшін маңызды мәдени, әлеуметтік және саяси орталық болып қала берді. 1849 жылдан бастап Ополеде «Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska» атты поляк газеті жарияланды. Польша журналисі және германизацияға қарсы күрескен Бронислав Корашевский 1890 жылы «Gazeta Opolska» газетін, ал 1897 жылы Ополедегі Халық банкін (Opolski Bank Ludowy) құрды. 1911 жылы Франциск Курпиерз тағы бір поляк газетін, «Nowiny» газетін іске қосты. 1816–1945 жылдар аралығында Ополе Пруссияның Оппель округінің астанасы болды. Қала 1871 жылы Германияның бірігуі кезінде Германия империясының құрамына енді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Бірінші дүниежүзілік соғыста Императорлық Германия жеңілгеннен кейін 1921 жылғы 20 наурызда Оппельн қаласында халықтың пікірін білу үшін референдум өтті. Референдумның мақсаты – қаланың Веймар Республикасының құрамында болуы ма, әлде жаңадан тәуелсіздік алған Екінші Польша Республикасының бөлігіне кіруі ме, оны анықтау болды. Дауыс беруге қатысқандардың 20 816-сы (94,7%) Германияны, 1 098-і (5,0%) Польшаны қолдады, ал 70 (0,3%) дауыс жарамсыз деп танылды. Сайлауға қатысу деңгейі 95,9% құрады. Оппельн округіндегі референдум нәтижелері басқаша болды – халықтың 30% Польшаны қолдады. Оппельн қаласында жергілікті «Oppelner Nachrichten» газеті жарық көрді. 1919–1939 жылдары Оппельн Жоғарғы Силезия провинциясының әкімшілік орталығы болды. 1928–1931 жылдары неміс аймақтық әкімшілігінің шешімімен Пиаст қамалы бұзылды. Бірақ жергілікті поляк қауымының қарсылығы мен Германиядағы поляктар одағының ұйымдастырған наразылықтарының арқасында қамалының мұнарасы сақталды. Бүгінде Пиаст мұнарасы қаланың танымал нысандарының бірі. 1929 жылы Катовицеден келген поляк театры Ополеде Станислав Монюшконың «Халка» операсын қойды. Көрсетілімнен кейін актерлер неміс милициясы тарапынан, неміс полициясының үнсіз келісімімен қатыгездікпен ұрып-соғылды. 1937 жылдан бастап жергілікті поляк белсенділеріне қарсы қудалау күшейді. Жергілікті гестапо Жоғарғы Силезияның неміс бөлігінде поляктардың қызметін қадағалап, террорлық шаралар қолданды, ал Польшаның поляк бөлігінде тыңшылық және саботажға қатысты, сондай-ақ Польшаға қарсы шекаралық провокациялар ұйымдастырды. Қала мен аймақта поляктарға қарсы үгіт-насихат жүргізілді. 1938–1939 жылдары жергілікті гестапо аймақтан поляк белсенділерін қуғынға түсірді, бұл туралы жергілікті поляк баспасөзінде хабарланды. 1939 жылғы 2 шілдеде нацистік милиция поляктарға шабуыл жасап, қасиетті Себастьян шіркеуіне бара жатқандарды қатты ұрып-соқты. Құрықталғандардың арасында белсенділер, кәсіпкерлер, журналистер, редакторлар, скауттар жетекшілері, жергілікті поляк банкінің директоры және жергілікті поляк кітапханасының директоры болды. 1 қыркүйекте «Nowiny Codzienne» газеті жабылды, ал оның редакциялық алқасы, бас редактор Ян Ланговский қоса, концлагерьлерге депортацияланды. 1939 жылдың қыркүйегінде жергілікті поляк ұйымдары неміс полициясы мен гестапосы тарапынан жабылды, ал жергілікті поляк банкінің мүлкі тәркіленді. 1939 жылғы 13 қыркүйек пен 4 қазанда тұтқынға алынған поляктар қаладан концлагерьлерге депортацияланды, еркектер Бухенвальдқа, ал әйелдер Равенсбрюкке жіберілді. Кейбір поляктар тұтқындалудан бұрын Польшаға қашып құтылды. Неміс 10-шы және 14-ші армиялары қаладан Польшаға шабуыл жасады, ал Einsatzgruppe I және II әскерлерді Ополеден Польшаның әртүрлі қалаларына еріп, поляк халқына қарсы қылмыстар жасады. Польша жеңілгеннен кейін Польшаның Шығыс Жоғарғы Силезиясы Жоғарғы Силезия провинциясына қайта қосылды, ал Оппельн провинциялық астана мәртебесін неміс оккупациясы астындағы Катовицеге (Kattowitz деп аталды) жоғалтты. Қаладан келген поляк тұтқындары Бухенвальдта құпия қарсылық қозғалысын құрды, ал қаладан қашып шыққан поляктар оккупацияланған Польшадағы поляк қарсылығына қатысты. Жергілікті поляк қарсыластарының мүшелері қаладан қуылды. Соғыс кезінде нацистер қалада одақтас әскери тұтқындары үшін Stalag VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің он үш қосымша еңбек лагерін, ал қазіргі Гросзовице ауданында екі лагерь ұстады. Жаңа синагога 1893–1897 жылдары Феликс Генридің жобасы бойынша салынды. 1938 жылғы 9–10 қарашада Кристалл түнінде нацистер рабби Ханс Хиршбергті ғимаратты өртеп жіберуге мәжбүр етті.

Қазіргі Польшада

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Оппельн Германиядан Польшаға Потсдам конференциясының келісімдеріне сәйкес берілді және оған Ополе деген бастапқы славян атауы қайта берілді. Ополе 1946–1950 жылдар аралығында Катовице воеводтығының құрамына кірді, содан кейін Ополе воеводтығының құрамына енді. «Қайтарылған аумақтар» деп аталатын басқа аймақтардан өзгеше, Ополе және оның төңірегіндегі жергілікті тұрғындардың бір бөлігі қалды, ал қалғаны басқа жерлердегідей қуылмады. Тілі мен салты бойынша поляктар деп есептелген немесе билік тарапынан осылай танылған 1 миллионнан астам силезиялыққа, арнайы тексеруден өткеннен кейін поляк ретінде танылса, қалуға рұқсат берілді. Бұл поляк ұлтын жариялау және Польша ұлтына адалдық серт беруді білдірді. Сонымен қатар, бұрынғы Польшаның Крес далаларынан (мысалы, Львов) КСРО-ға қосылған көптеген поляктар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ополе және оның айналасына келіп қоныстанды. Алайда, кейінірек көптеген немістер (және неміс силезиялықтары) коммунистік Шығыс блогынан қашу үшін Батыс Германияға кетіп қалды (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшадан Германияға эмиграция қараңыз). Бүгінде Ополе, оны қоршаған аймақпен бірге, Польшадағы неміс азшылығының орталығы ретінде белгілі, ол негізінен теріс нәтиже бермеген жергілікті тұрғындардың ұрпақтарынан құралады. Дегенмен, 2002 жылғы соңғы халық санағы бойынша қала тұрғындарының тек 2,46% ғана неміс ұлтын атады. 2017 жылдың 1 қаңтарында Борки, Хмиеловице, Черновясы, Кряновице, Славице, Сверкле, Винув, Врзоски, Жерковице, сондай-ақ Бжезе, Добжень Малы және Карчоудың бір бөлігі Ополе құрамына қосылды, осылайша халық саны шамамен 9500 адамға, ал ауданы 5300 гектардан астамға ұлғайды, тұрғындардың наразылығына қарамастан.

Тарихи тұрғындар саны

20 ғасырдың басында Ополедегі поляк және екі тілді азаматтардың саны, ресми неміс статистикасы бойынша, 25-тен 31%-ға дейін ауытқып келді. (Польшадағы немістер туралы да қараңыз).

География

Ополе Польшадағы ең жылы қалалардың бірі. Польшаның абсолютті жылу рекорды Ополе қаласының жанындағы Прушкувта тіркелді. Климаты мұхиттық, бірақ континенттік әсер де зор.

Экономика

Ополе – Ополе воеводалығының сауда, банк, өнеркәсіптік кешендер және басқа да ірі қызмет көрсету салаларының орталығы. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ополе маңындағы ірі әк тас кен орындарының арқасында қала Германияда цемент өндірісінің ірі орталығына айналды, ал «Одра» цемент зауыды бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Француз құрылыс материалдары компаниясы Lafarge да аймақта белсенді, оның шатыр бөлімі Lafarge Roofing және неміс еншілес компаниясы Schiedel (мұржа жасау) Ополеде орналасқан. Қаладағы басқа компаниялар: неміс клапандар өндірушісі Kludi, неміс ерлер сәнін шығарушы Ahlers және американдық автокөлік өндірушісі Tower Automotive. Ополе воеводалығының барлық аймақтары сияқты, қалада да тамақ өнеркәсібі қызметтері жақсы дамыған. Тамақ секторындағы ірі компаниялар: Zott, голландиялық балалар тағамы және тамақтану компаниясы Nutricia (Danone азық-түлік корпорациясының бөлігі). Ополеде PKO, Pekao, Deutsche Bank және Raiffeisen Zentralbank сияқты барлық ірі банктердің филиалдары бар. Ополедегі бөлшек сауда секторына Metro AG брендінің ірі дүкендері: Metro Cash and Carry, Media Saturn Holding және Real кіреді. Қалада Biedronka, Lidl, Aldi және Netto сияқты поляк супермаркеттерінің желілері де бар. Басқа ірі брендтік дүкендерге аяқ киім сататын Deichmann және Rossmann дәріханалары жатады. Сонымен қатар, қалада үш ірі сауда орталығы бар. 86 дүкені бар Solaris орталығы 2009 жылдың мамыр айында Миколай Коперник алаңының орталығында ашылды. Қала шетінде, Вроцлавская көшесінде (ul. Wrocławska) Karolinka сауда орталығы (Centrum Handlowe Karolinka) орналасқан. 2008 жылдың қыркүйегінде ашылған орталықтың жалпы ауданы 38 000 м², онда 99 дүкен бар, олардың ішінде сән, шаруашылық тауарлары мен электроника дүкендері де бар. Қаланың шығысында, 46-шы ұлттық тас жол бойында, үш сауда орталығының ең кішісі – 50 дүкені бар Turawa Park орналасқан. Басқа сауда орталықтарына 1974 және 1981 жылдар аралығында салынған және аяқталысымен Польшадағы ең үлкен сауда орталығы болған Galeria Opolanin кіреді.