Кіріспе

Құс түрі
Африканың қызғылт сары жамбасты тотығы

Қызғылт сары жамбасты тотық (Neophema chrysogaster) – Оңтүстік Австралияға ендемик шағын тотық, және көшіп-қонып жүретін бар болғаны үш тотық түрінің бірі. Оны 1790 жылы Джон Лэтам сипаттаған. Шамамен ұзындығы бар, бұл шағын тотық жыныстық диморфизмді көрсетеді. Ересектеген аталықтарының жоғарғы бөлігі ашық көк жасыл, астыңғы бөлігі сары, ал жамбасы қызғылт сары түсті. Ересектеген аналықтары мен жас құстардың түсі көкшіл жасыл. Барлық құстардың айқын екі түсті көк алдыңғы жолағы және көк сыртқы қанат қауырсындары бар. Қызғылт сары жамбасты тотықтар Тасманияда көбейеді және Австралияның оңтүстік жағалауында қыстайды, тұзды батпақтардың түрлерімен, жағажай және құмды өсімдіктермен, сондай-ақ әртүрлі экзотикалық бұршақтармен қоректенеді. Олардың рационы шағын жағажай шөптері мен бұталарының тұқымдары мен жидектерінен тұрады. 2017 жылдың ақпан айының басында жабайыда 14 құс қалғандықтан, бұл түр өте қауіпті түр ретінде қарастырылады. Қызғылт сары жамбасты тотық Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Жойылуға жақын түрлердің қызыл тізімінде өте қауіпті деп тіркелген. Қызғылт сары жамбасты тотықтар Тасманиядағы Тароонада, Хелесвилл қорығында, Аделаида хайуанаттар бағында, Мунлит қорығының жабайы табиғатты қорғау паркінде және Приам тотығын өсіру орталығында тұтқындықта өсірілуде. Тұтқындықтағы құстардың саны шамамен 300-ге жуық, ал 2016–2017 жылдарға дейін 350 құсқа жеткізу жоспарланған.

Таксономия және атау беру

Апельсин түсті қарны бар тотықты алғаш рет 1790 жылы орнитолог Джон Латэм Psittacus chrysogaster деп сипаттады. Бұл үлгі (кейін жоғалған) 1773 жылғы наурыз айында немесе 1777 жылғы қаңтарда Джеймс Куктың екінші сапарында Тасманиядағы Әдемиет шығанағынан жиналған, содан кейін Джозеф Бэнкстің коллекциясына қосылған. Түрдің атауы ежелгі грек тіліндегі chrysos ("алтын") және gaster ("қарны") сөздерінен шыққан. Джон Гулд 1841 жылы оңтүстік-шығыс Тасманиядан алынған ересек еркек үлгісінен оны Euphema aurantia деп сипаттады, ол лектотипке айналды. Neophema туысына жататын алты шөп тотығының бірі, ол Neonanodes кіші туысына жататын төрт түрдің бірі. 2021 жылы жарияланған митохондриялық ДНК талдауы апельсин түсті қарны бар тотықтың ата-тегі әсем, көк қанатты және тас тотықтарына әкелген туыстан шамамен 2,35-3,48 миллион жыл бұрын бөлінгенін көрсетті. Халықаралық орнитологтар одағы (ХОО) "апельсин түсті қарны бар тотық" деп ресми атау берді. Гулд оны "апельсин түсті шөп парақұсы" деп атаған. Бұрын ол "апельсин түсті кеуделі тотық" деп белгілі болған – 1926 жылы Корольдік Австралиялық орнитологтар одағы (RAOU, қазір Birdlife Australia) "қарны" сөзін әдепсіз деп есептеген кезде берілген атау. Басқа атаулары: сары қарны бар тотық, апельсин түсті шөп парақұсы және көкпек.

Сипаттама

Жасылқұйрық тотық - шамамен ұзындығы бар кішкентай тотық; ересек аталықтарының басы, мойны және үстіңгі жағы жарқын жасыл, ал кеудесі, құрсағы және қабырғалары сары жасыл. Ерекшелік қауырсындары жасыл түсті, ұштары лайм жасылымен шеңберленген, сондықтан құс қауырсыны ауысқанда жарқырап, тозығы жеткенде сарғыш түске енеді. Бас қауырсындары жарқын жасыл, ұштары қара жасыл. Онда екі түсті көк маңдай жолағы бар, көк шекарасы көлденең қара көк жолақтың үстінде де, астында да орналасқан. Құрсағында диаметрі шамамен 2 см болатын овал пішіндес қызғылт сары жамбасы бар. Құйрық астындағы қауырсындары сарыдан ақшыл сарыға дейін. Үстіңгі құйрығы жасыл-көк, бүйірлері сары. Қанат астындағы қаптамалары мен ұшу қауырсындары қою көк, ал ортаңғы қанат қаптамалары ақшыл көк. Жоғарғы томсығы қара сұр, негізі мен кескіш шеті сұр, қызғылт қоңыр немесе лосось түсті, ал төменгі томсығы қоңыр-қызғылт түсті, ұшы қара сұр. Көздің айналасы қара сұр, мұрын тесігінің айналасы ашық қоңыр, көздің айналдырағы ашық сұр, ал көз қара қоңыр. Аяқтары мен табандары қара сұр, қабықтары арасында қызыл рең бар. Ересек аналығының жалпы жасыл түсі сәл бозғыл, ал маңдай жолағы ақшыл көк. Оның қызғылт сары жамбасы шамамен 30% кішірек және аздап көрінеді. Құс қыс соңында және көктем басында қауырсынын ауыстырады. Жасы кішкентай құстың жалпы түсі көк жасылдан сары жасылға дейін, көздерінен жоғары көк маңдай жолағы нашар көрінеді. Оның томсығы сары немесе қызғылт сары, үш айлық болған кезде қоңыр түске дейін күңгірт болады. Жасылқұйрық тотығы көбінесе бір рет қайталап, бір-үш секунд сайын естілетін, гуілдеген дыбыс шығарады, бұл байланыс шақыруы болып табылады. Бұл әдетте ұшып бара жатқанда шығарылады, сондай-ақ басқа құстарды ұшып бара жатқанда көргенде де шығарылады. Дабыл шақыруы - тез қайталап тұратын, гуілдеген дыбыс. Құстар жасырынған жерден қозғалғанда бұл дыбысты шығара алады. Тамақтандыру орындарында күзетшілік қызмет атқаратын құстар гуілдеген-шақыратын дыбыс шығарады, ол дабыл шақыруымен және сөйлеу мен сызылудың араласуынан тұрады. Тамақтанғанда жасылқұйрық тотығы жұмсақ, төменгі дыбысты шығарады. Көк қанатты және әдемі тотықтарды жасылқұйрық тотықтан жаңылыстыруға болады, бірақ олардың қоңыраулары мен ашық зәйтүн жасыл үстіңгі жағы оларды ерекшелендіреді. Олардың көк маңдай жолақтарының бір жағында ғана ақшыл көк шекарасы бар. Көк қанатты және әйел әдемі тотықтардың көздерінің артында және үстінде сары қауырсындары бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Көшіп-қонушы попугайлардың үш түрінің бірі, ал қалған екі түрі – көк қанатты және жылдам попугайлар. Материктегі сирек кездесетін орындар – өзен сағалары мен лагуналар, олар олардың сүйікті тұзды батпақ мекенін қамтиды және әдетте жағалаудан 3 км ішінде орналасқан. Бұларға Порт Филлипке жақын немесе жақын жерлердегі Верриби канализациялық шаруашылығы, Спит табиғатты қорғау қорығы, Суан шығанағының жағалаулары, Суан аралы, Конневарр көлі мемлекеттік жануарлар қорығы, Виктория көлі және Лад аралдары, сондай-ақ Батыс портындағы Француз аралы кіреді. 2017 жылдың соңында Оңтүстік Австралиядағы Канунда ұлттық паркінде болуы мүмкін екені хабарланды; штат ішіндегі соңғы расталған жағдай бес жыл бұрын Порт МакДоннеллде тіркелген. 2021 жылдың шілдесінде Тасманияның солтүстік-батысындағы Артур өзенінде екі дара тіркелді; олардың материктен ерте оралғандары ма, әлде Басс бұғазы арқылы көшпегені белгісіз.

Өсіру

Табиғи ортада қызғылт сарыбелді тотығасы көбінесе моногамды болады, бірақ егер оның бұрынғы жұбайы өлсе, құс жаңа серік іздейді. Дегенмен, тұтқындықта еркек бірнеше мешітпен жұптаса алады. Жұптар көші-қон алдында немесе Тасманияға келгеннен кейін құрлықта құрылуы мүмкін. Қызғылт сарыбелді тотығасы өмірінің бірінші жылында көбейе алады. Табиғаттағы ең ескі жеке тұлға көк/қара F деп белгілі. Тоғыз жылдан асып, ол Басс бұғазынан 20 рет өтіп кеткен деп есептеледі. Көбею Тасманияның оңтүстік-батысымен шектеледі, әдетте Мелалеукадан 20 км (12 миль) ішінде. Көбею маусымы қарашадан ақпанға дейін созылады, құстар қазан айының басында Мелалеукаға келіп, содан кейін ұя салуға қолайлы жерлерді іздей бастайды. Олар піскен ағаштардың қуыстарында ұялайды – әдетте Смиттон пиперминты (Eucalyptus nitida) немесе кейде батпақ эвкалипты (E. ovata). Кіреберіс – сынған тармақ немесе діңгектегі кең тесік, ал қуыс өзінің тереңдігімен сипатталады. 1991 жылдан бері ұя салуға қолайлы орындардың санын арттыру үшін ұя қораптары салынып келеді. Мешіт қуысты тазартады және шіріген ағаш қабатына дерлік дөңгелек ақ жұмыртқаларын салады. Бір ұяда 3-тен 6-ға дейін (орташа 4,5) 21,6 мм × 18,1 мм өлшемді жұмыртқа болады, жұмыртқалар екі күн сайын салынады. Жұптар сәтті ұя салған жерді қайта пайдаланады, кейбір жерлер алты жылға дейін қолданылады. Мешіт көбінесе жұмыртқа салу алдында бірнеше күн ұяда қалады. Мешіт 21-24 күн жұмыртқаны жарып шығарады. Осы уақыт ішінде еркек ғимараттан азық іздеп шығады. Жұмыртқалар 1-2 күн аралықта жарылады, ал жас құстар нидиколосты және жартылай альтрициалды болып келеді, яғни олар көмексіз және соқыр туады және ұзақ уақыт бойы ұяда қалады. Бастапқыда олар ақ түсті жұмсақ қауырсындармен жабылады. Мешіт тағы 10 күн ұяда қалады, оны еркек тамақтандырады, содан кейін олар екеуі де жас құстарды тамақтандырады. Екі апталық шақта үлкен балапандар тамақтану үшін қуыстың аузына келеді. Жас құстар 4-5 апталық шақта ұядан ұшып кетеді.

Тамақтандыру

Қызғылт қоңыр қарны бар тотықұс жұптарда немесе шағын топтарда кездеседі және көбінесе тамақ іздеп жерде немесе төменгі жапырақтарда болады. Олар тамақтану мен тыныш демалысты кезектестіреді, таң алдында немесе таңнан кейін бастап, күндізгі ортасында тоқтайды. Көбейту маусымында еркектер ұялайтын жұбайларын тамақпен қамтамасыз ету үшін үнемі тамақтанады және азық іздейді, ал екі ата-ана да балаларын тамақтандырады. Көбейту маусымының басында олар 7-15 жыл бұрын өртенген аймақтарды ұнатады, ал маусымның ортасында өрттен кейін 3-5 жыл өткен аймақтарды іздейді. Олардың ең маңызды тамақ өсімдіктері – моншақ тәрізді шынышөп (Salicornia quinqueflora) және бұта тәрізді шынышөп (Tecticornia arbuscula). Басқа тағамдарына жағалаудың жусан шөбінің (Austrofestuca littoralis) тұқымдары, тұздық (Atriplex cinerea), оңтүстік теңіз шөбі (Suaeda australis) және теңіз жусанының (Frankenia pauciflora) тұқымдары, сондай-ақ Coprosma сияқты жидектер жатады. Олардың теңіз капустасын жегені туралы да хабарлар бар. Қызғылт қоңыр қарны бар тотықұс әдетте түнде тамақтанатын жерлерге жақын ағаштар мен биік бұталарда қыстайды.

Қорғау

Бір кездері қызғылт сары құрсақты попугай өте кеңінен таралған болатын. Оның таралу аймағы көбейту маусымынан тыс уақытта Сиднейден Аделаидаға дейінгі материк жағалауында кездесетін. Оның ареалы мекендеу ортасының жойылуы мен нашарлауы салдарынан қысқарды. 1889 жылы ол Сидней маңындағы түрлі жерлерде, соның ішінде Малабар, Пенсхёрст, Банкстаун, Блэктаун және Мидл-Хедте тіркелген. 1907 жылы Риверстоунда ұсталған екі құстың құс қорасынан қашып кеткендері болуы мүмкін. Викторияда ол 1967 жылға дейін Порт-Фейриге тұрақты түрде келіп тұрды. Оңтүстік Австралияда 1880 жылдары Йорк түбегінде көптеп кездесетін, ал 1940 жылдарға дейін Флерий түбегінде сирек кездесетін түрі ретінде хабарланған. 2018 жылғы зерттеуде бұл құс Австралиядағы құстардың жойылу қаупі төніп тұрған екінші түрі деп саналды. 2021 жылғы мәліметтер бойынша қызғылт сары құрсақты попугай Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Жойылып бара жатқан түрлердің қызыл тізімінде өте қауіпті түр ретінде тіркелді. 2019-2020 жылғы көбейту маусымында жабайы популяция сәуір айына қарай 118 жеке құсқа дейін қалпына келді. 2021 жылдың желтоқсанына қарай 70 құс 2021-22 маусымында көбейіп, өткен жылғы 51 құстан асып түсті. 2007 жылы оның статусы 1999 жылғы Ұлттық ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заң бойынша қауіпті түрден өте қауіпті түрге өзгертілді. 2000 жылғы Австралия құстарына қатысты іс-қимыл жоспарында ол өте қауіпті түр ретінде тіркелді (Garnett and Crowley 2000). 1992 жылғы Австралиядағы жойылып бара жатқан және жойылған құстар туралы есепте ол қауіпті түр ретінде тіркелді (Garnett 1992). 1990 жылғы Австралиядағы қауіпті құстар туралы есепте ол қауіпті түр ретінде тіркелді (Brouwer and Garnett 1990). Қызғылт сары құрсақты попугай Австралияның төрт штатында тіркелген: Тасмания, Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Оңтүстік Австралия. Оның консервациялық статусы Австралия штаты бойынша әртүрлі. Мысалы:

Қызғылт сары құрсақты попугай Викторияның Флора және фаунаны кепілдендіру туралы заңында (1988) қауіпті түр ретінде тіркелген. Осы заң бойынша, осы түрді қалпына келтіру және болашақта басқару жөніндегі іс-қимыл жоспары әзірленген. 2007 жылғы Викториядағы қауіпті омыртқалы жануарлардың кеңесші тізімінде қызғылт сары құрсақты попугай өте қауіпті түр ретінде тіркелген.

Өнеркәсіптік дамуға әсері

Жасылқұйрық тотық 1990-шы жылдары Виктория премьер-министрі Джефф Кеннеттің наразылығына түсті. Код аралындағы химиялық сақтау нысанын Виктория штатының Point Wilson маңындағы жерге көшіру ұсынысы жасылқұйрық тотықтың мекендеу ортасына тигізетін әсерлерге байланысты қауіп төндірді. Кеннет бұл түрді "жасанды корэлла" деп сипаттады. Тасманияның солтүстік-батыс жағалауындағы Woolnorth жел электр стансасының экологиялық бағалауында жасылқұйрық тотықтар қарастырылды. Жоспарлау ұсынысы мемлекеттік және Комонвелл реттеуші органдарымен жан-жақты бағаланды (EPBC заңы бойынша бақыланатын әрекет деп танылды). Тотықтардың соқтығысу қаупін модельдеу, сондай-ақ түрге тигізетін әсерді бағалау үшін популяцияның тірі қалу мүмкіндігі талданды. Жел электр стансасы жасылқұйрық тотықтың ұшу жолында емес, бірақ олар жақыннан өтеді. 2001 жылы Австралияның федералдық қоршаған орта министрі Роберт Хилл жел электр стансасын мақұлдады. Бүгінгі күнге дейін жасылқұйрық тотықтардың турбиналармен соқтығысқан жағдайлары тіркелген жоқ. Жел электр стансасының маңына жасылқұйрық тотықтардың жақындауын азайту шаралары және мониторинг жұмыстары бүгінге дейін жалғасуда. 2006 жылы жасылқұйрық тотыққа төнген қауіптер Викторияның шығысындағы Bald Hills жел электр стансасын салу ұсынысын қабылдамаудың басты себебі ретінде көрсетілді. Түрге едәуір қауіп жоқ екені анықталды және шешім өзгертілді. Компанияға (белгілі бір шарттармен) жұмыс істеуге рұқсат берілді. Осы кездегі бұқаралық ақпарат құралдарының жоғары назары жасылқұйрық тотықты уақытша назар ортасына қойды. Келесі айларда тотықтың қалпына келтіруіне қосымша қаржы жұмсалды, ал оның 1999 жылғы Комонвелл қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау заңы бойынша мәртебесі жойылу қаупі төнген түрден қауіпті түрде жойылу қаупі төнген түрге көтерілді.

Құс шаруашылығы

Оранжевый қарынды тоқылдақ алғаш рет 1973 жылы Оңтүстік Австралиялық құс шаруасы Фред Левицканың бес жылдық сәтсіз әрекеттен кейін сәтті өсірілді. Ол 1974 жылы да сәттілігін қайталап, кейін билік тарапынан құстарды жабайы табиғатқа жіберуге бағытталды. Ол осы түрдің құс қорасында жайсыз болып, тау тоқылдағындай семіздікке бейім екенін анықтады. Викториялық құс бақылаушы, суретші және фотограф Лен Робинсон 1998 және 2006 жылдар аралығында Мельбурн маңында оранжевый қарынды тоқылдақтарды өсірді. Ол сегіз көбелек маусымында төрт жұпты ұстап, барлығы 47 жұпты ұшырды.

Жалпы көздер

Брауэр, Дж. және Гарнет, С. (ред.), 1990 ж. Австралияның қауіп төмендеген құстары. Анотацияланған тізім. RAOU есебі № 68. Австралия Корольдік орнитологтар одағы және Австралия Ұлттық парктері мен жабайы табиғат қызметі басылған. Гарнет, С. Т. (ред.), 1992 ж. Австралияның қауіп төмендеген және жойылған құстары. RAOU есебі № 82. Австралия Корольдік орнитологтар одағы және Австралия Ұлттық парктері мен жабайы табиғат қызметі басылған. Гарнет, С. Т. және Кроули, Г. М., 2000 ж. Австралия құстарына арналған 2000 жылғы іс-қимыл жоспары. Environment Australia, Канберра, ACT.