Кіріспе

Синкретикалық афрокубалық дін Пало, сондай-ақ Лас Реглас де Конго деп аталады, Кубада 19 ғасырдың соңында немесе 20 ғасырдың басында дамыған африкалық диаспоралық дін. Бұл дін Орталық Африканың дәстүрлі Конго діні, христиандықтың Рим-католиктік тармағы және спиритизм арасындағы синкретизм процесінде пайда болды. Пало – палеростар (еркектер) және палералар (әйелдер) ұстанатын бастамашылық дін, ол мунансо конго деп аталатын шағын автономды топтар арқылы ұйымдастырылған, әрқайсысын тата (әке) немесе яи (ана) басқарады. Пало Нсамби немесе Самбия деген құдайдың бар екеніне сенсе де, бұл тұлғаны адам істеріне араласпайтын деп санайды және назарын өлгендердің рухтарына, жалпы Калунга деп аталатын рухтарға аударады. Палоның орталық орны – нгага немесе пренда, әдетте темір қазаннан, саз ыдыстан немесе аққудан жасалған ыдыс. Көптеген нгандалар мпунгу деп аталатын белгілі бір құдайлардың материалдық көрінісі ретінде қарастырылады. Нгандада әдетте көптеген заттар болады, ең маңыздысы – таяқтар мен адам сүйектері, соңғысы нфумбе деп аталады. Палода нфумбе болса, өлген адамның рухы нгандада мекендеп, оны ұстаушы палероға немесе палераға қызмет етеді. Пало тәлімгері нгага арқылы нфумбеге өз тілегін орындауға бұйрық береді, әдетте емдеу үшін, бірақ сондай-ақ зиян келтіру үшін де. Жақсылыққа арналған нгандалар шомылдырылады, ал жамандыққа арналған нгандалар шомылдырылмайды. Нгага құрбандық шалынған малдың және басқа да сыйлықтардың қанымен "тамақтандырылады", ал оның қалауы мен кеңесі түрлі болжаулар арқылы түсіндіріледі. Пало 16-19 ғасырлардағы Атлантикалық құл саудасынан кейін афрокубалық қауымдастықтары арасында дамыды. Бұл Кубаға Орталық Африкадан құлдыққа түскен баконголықтардың дәстүрлі діндері мен Испанияның отарлаушы үкіметі аралдағы жалғыз заңды дін ретінде рұхсат берген Рим-католиктік діннің идеяларының қосылуы арқылы қалыптасты. Минкиси, әртүрлі Баконго емдеу қоғамдарының кілті болған рухтар ыдыстары, Палоның нгандасының негізін құрады. Дінді ерекше түрі 19 ғасырдың соңында немесе 20 ғасырдың басында қалыптасты, сол кезде Кубада йорубаның діни дәстүрлері Рим-католиктік және спиритизм идеяларымен бірігіп, Сантерияны тудырды. Кубаның тәуелсіздік соғысы нәтижесінде 1898 жылы тәуелсіз республика құрылғаннан кейін, оның жаңа конституциясында дін бостандығы бекітілді. Дегенмен, Пало Кубаның Рим-католиктік, еурокубалық элитасы тарапынан шеттетілді, олар оны әдетте brujería (сиқыр) деп қарастырды, бұл көптеген Пало тәлімгерлері қабылдаған ұғым. 1960 жылдары Куба революциясынан кейін эмиграцияның өсуі Палоны шетелге таратты. Пало бірнеше дәстүрге немесе рамаларға бөлінеді, соның ішінде Майомбе, Монте, Бриюмба және Кимбиса, олардың әрқайсысы дінге өзгеше көзқарас ұстанады. Көптеген тәлімгерлер өздерін католиктер деп санайды және Сантерия немесе Абакуа сияқты қосымша афрокубалық дәстүрлерді ұстанады. Пало көбінесе шығыс Кубада таралған, бірақ ол бүкіл аралда кездеседі және Американың Венесуэла, Мексика және АҚШ сияқты басқа да елдеріне тарады. Көптеген елдерде Пало тәлімгерлері өздерінің нгандалары үшін адам сүйектерін алу үшін қабірлерді тонағандары үшін құқық қорғау органдарымен қақтығысқа түсті.

Анықтамалар

Пало – афрокубалық дін, және кеңінен алғанда афроамерикандық дін. Оның аты испан тіліндегі palo – таяқ деген сөзден шыққан, бұл осы заттардың діннің амалдарында маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Діннің тағы бір атауы – Ла Регла де Конго («Конго ережесі» немесе «Конго заңы») немесе Регла Конго, бұл оның Орталық Африканың баконго халқының дәстүрлі конго дінінен бастау алатынына сілтеме. Палоны кейде сырттан келгендер де, тіпті кейбір жақтастары да брухерия (сиқыршылық) деп атайды. Оның түбі конго дініне тығыз байланысты болғанымен, Пало Кубаға әкелінген батыс африкалық йоруба сияқты басқа африкалық халықтардың дәстүрлі діндерінен де әсер алады. Бұл африкалық элементтер рим-католицизмімен және спиритизмнің француз түрі – спиритизммен бірікті. Палоның африкалық тегі бар деген идея жақтастары үшін маңызды. Олар өздерінің діни отанын көбінесе Нгола деп атайды, бұл Палоның шығу тегі ретінде тарихи Конго патшалығына сенімді көрсетеді, ол жерде рухтар күштірек саналады. Палода қасиетті мәтін жоқ, бірақ көбінесе ауызша беріледі. Діннің басқаруында орталық билік жоқ, бірақ дербес жұмыс істейтін жақтастардың жеке топтары бар. Онда жүйеленген ілім, жалпыға ортақ дәстүр және қатаң рәсімдер протоколы жоқ, бұл жақтастарына жаңашылық пен өзгерістерге кең мүмкіндік береді. Әртүрлі жақтастар дінді әртүрлі түсіндіреді, нәтижесінде практикалардың алуан түрлілігі пайда болады. Палоның бірнеше ерекше дәстүрі немесе тармағы бар, олар рама деп аталады, олардың негізгілері – Майомбе, Бриюмба, Монте және Кимбиса. Жақтастарды еркек болса палеро, ал әйел болса палера деп атайды, бұл терминдерді «ағаш бұтақтарымен жұмыс істейтін адам» деп аударуға болады. Жақтастарды атаудың тағы бір түрі – майомберо. Кубада Пало жақтастарына қолданылатын тағы бір термин – нгагулеро және нгагулера, яғни «нгагамен жұмыс істейтін адам». Бұл термин кубалық қоғамда жағымсыз мағынаға ие болғанымен, кейбір жақтастар оны мақтанышпен қабылдайды. Осыған ұқсас жағымсыз термин, кейбір жақтастар қолданатыны – брухо (сиқыршы).

Афро-кубалық діндермен қарым-қатынасы

Пало – аралдағы үш негізгі афрокубалық діннің бірі, қалған екеуі – Сантерия, ол негізінен Батыс Африканың йоруба дінінен туындаған, және Абакуа, оның бастаулары Эфик Ибибио тайпалары арасындағы құпия ерлер қоғамдарында жатыр. Палоның көптеген жаңадан кірушілері сонымен қатар Сантерия, Абакуа, Спиритизм немесе Рим католиктігімен де айналысады; кейбір Пало тәлімгерлері тек қана шомылдырылған Рим католиктері ғана осы дәстүрге қабылдануы керек деп есептейді. Тәлімгерлер көбінесе осы әртүрлі діндерді проблемаларды шешуге көмектесетін толықтыратын дағдылар мен тәсілдер ретінде, немесе әртүрлі проблемаларға әртүрлі шешімдер ұсынатын құралдар ретінде қарастырады. Егер біреу Сантерия мен Палоның екеуін де орындаса, әдетте екі дәстүрдің ритуалдарын бөлек сақтайды, ал кейбір Пало жаңадан кірушілері Сантерия элементтерін өз діндеріне енгізуге қарсы шығады. Егер біреу екеуіне де қабылдануы керек болса, көбінесе алдымен Палоға қабылданады; кейбіреулер бұл Сантериядан Палоға өтудің рухани төмендеуді білдіретінін айтады, ал басқалары Сантерия қабылдауы кезінде жаңадан кірушінің денесіне орналастырылған ориша рухы, Палоға қабылдану үшін қажетті ет кесу процесін көтере алмайды деп санайды. Пало Ямайкада пайда болған Обеамен де ортақ белгілеріне ие, және Пало мен Обеа 1925 жылдан бастап Ямайкадан Кубаға көшіп келгендер арқылы өзара ықпалдасқан болуы мүмкін.

Құдайлар мен рухтар

Пало мифологиясы толыққанды болмаса да, оның дүниетанымында ең жоғарғы жаратушы құдай – Нсамби немесе Самбия бар. Діннің мифологиясында Нсамби әлемді, алғашқы ер және әйелді жаратуға жауапты деп есептеледі. Бұл құдайлық адамзаттан алыс және қол жетімсіз саналады, сондықтан оған дұғалар мен құрбандықтар шарықталмайды. Пало Брайумбаның бастауыш мүшесі, антрополог Тодд Рамон Очоа Нсамбиді «материядағы күш, ол адамның манипуляциясына қарсы тұрып, адамның еркіне қарсы өзін танытады» деп сипаттады. Афрокубалық діндер контекстінде Нсамби Сантериядағы Олофимен және Абакуадағы Абасимен салыстырылады. Палода құлшылық ата-бабаларға да, табиғаттың рухтарына да бағытталған, олардың екеуі де мпунгус деп аталады. Антрополог Катерина Керестеццидің айтуынша, мпунгу – «бір түрлі кіші құдайлық». Әр мпунгудің өзіндік аттары мен эпитеттері болады, және олардың әрқайсысы нақты аттары бар бірнеше аспектілерді немесе көріністерді көрсете алады. Гаванадағы ең танымал мпунгулардың арасында Лусеро, Сарабанда, Сiete Rayos, Ma' Kalunga, Mama Chola, Centella Ndoki және Tiembla Tierra бар. Басқаларына Nsasi, Madre de Agua, Brazo Fuerte, Lufo Kuyo, Mama canata, Bután және Baluandé кіреді. Әр мпунгудің өзіндік ерекше байланыстары болуы мүмкін; мысалы, Лусеро жолдарды ашып, жабады, ал Сарабанда күшті және жабайы болып көрінеді. Табиғаттың мпунгулары өзендер мен теңізде, сондай-ақ ағаштарда мекендейді, ал орманның өңделмеген аймақтары рухани күштің ерекше қуатты орындары болып саналады. Практиктер осы табиғат рухтарымен келісімдер жасауы керек. Кейбір мпунгулар көбінесе Сантериядан шыққан нақты ориша рухтарымен, сондай-ақ рим католиктік қасиеттілермен байланыстырылады. Мысалы, Сарабанда Оггун оришасымен және Әулие Петірмен байланысты, ал Луфо Куйо Охоси оришасымен және Әулие Норбертпен байланысты. Дегенмен, Палодағы мпунгулар Сантериядағы оришаларға қарағанда аз маңызды рөл атқарады, ал Палодағы рухтармен жасалатын келісімдер Сантерия практиктерінің өз құдайларымен жасайтын қарым-қатынастан гөрі көбінесе уақытша және сирек болады. Бұл құдайлықтардың арасындағы қарым-қатынас орнатылуында да айырмашылық бар; Сантерияда оришалар адамдарды өзіне құлшылық етуге шақырады деп есептеледі, оларды ауру немесе бақытсыздық тудыру арқылы осыған мәжбүрлейді, ал Палода рухпен қарым-қатынасты құруды қалайтын және бастайтын адамның өзі болады. Кубада Пало көбінесе Сантерияға қарағанда қарапайым, жабайы және қатыгез болып есептеледі, оның рухтары қатал және бағынбайды. Оришалармен де, Пало рухтарымен де жұмыс істейтін бастауыштар Гаити вудусының практиктеріне ұқсас, олар лава рухтарының Рада және Петво тармақтарына арналған рәсімдерді өткізеді; Оришалар, Рада сияқты, тынышталған, ал Пало рухтары, Петво сияқты, хаотикалық және тәртіпсіз.

Өлгендердің рухтары

Палода өлгендердің рухтары маңызды рөл атқарады, Керестеци Палоның басты ерекшеліктерінің бірі – «өлгендердің рухтары адамның іс-әрекеттері мен рәсімдерін басқарады және ұйымдастырады» деген сенім екенін атап өтті. Палода өлгендердің рухы нфумбе (немесе нфумби) деп аталады, бұл термин киконго тіліндегі өлген адамды білдіретін мвумби сөзінен шыққан. Палода өлгендерді атау үшін йоруба тіліндегі eggun сөзімен қатар испан тіліндегі el muerto («өлгендер») және сирек кездесетін espíritu («рух») сөздері де қолданылады. Кейде тәлімгерлер өздерін тірі адамдар ретінде «жүргізіп бара жатқан өлілер» деп атайды. Өлгендер, әсіресе жиынтық түрде, Калунга деп те аталуы мүмкін. Пало адамның физикалық денесі мен sombra («көлеңке») деп аталатын рухтан тұратынын үйретеді. Пало сенімі бойынша, олар «кордон де плата» («күміс арқан») арқылы байланысқан. Кубада баконголықтардың рух «көлеңкесі» туралы түсінігі, спиритизмдегі перисперм – адам денеін қоршаған рух буы туралы түсінікпен бірігіп кеткен. Палеролар/палералар өз ата-бабаларының рухтарын құрметтейді; топтық той кезінде үйдің ата-бабалары шақырылып, олардың келісімі сұралады. Өлгендердің табиғаттан тыс күш-қуаты мен алдын ала білу сияқты білімі бар деп саналады. Ата-бабалар тірілермен байланысып, оларға көмектесе алады, бірақ өлгендер тірілерге қиындықтар туғызуға да қабілді, көбінесе уайым мен ұйқысыздық сияқты проблемалар үшін кінәлі деп есептеледі. Пало тәлімгерлері өлгендермен байланысқа түсіп, олардан хабарлар алуы және мүмкіндігі болса, өздерінің жеке мүдделері үшін өлгендердің еркіне ықпал етуі күтіледі. Кейбір тәлімгерлер өлгендердің рухтарын сезіну қабілетіне ие екендерін айтады. Өлгендердің келісімін анықтау үшін Пало тәлімгерлері көбінесе спиритизмнен алынған болжау немесе рух медиумдығының түрлерін қолданады, ал өлгендермен байланысқанда оларды кейде muerteros («өлгендердің медиумдары») деп атайды. Палода өлгендер көбінесе Очоа айтқандай, «біркелкі және ажыратылмаған масса» ретінде қарастырылады, жеке тұлға ретінде емес. Очоа Калунганы «Пало мен оның сансыз өлі формалары пайда болатын имманентті орын» деп түсіндірді. Олар физикалық материяның ішінде де болуға қабілді деп есептеледі. Мысалы, оларды көбінесе ауланың немесе үйдің бұрышында орналасқан, үйде жиі кездесетін заттардың шағын жиынтығымен бейнелеуге болады. Оларды көбінесе rinconcito («кішкентай бұрыштар») деп атайды. Ринконцитоға көбінесе тамақ пен су шашпаланады, олардың шіруіне рұхсат етіледі. Бұл тәжірибе сонымен қатар Сантерияның көптеген жақтастары тарапынан да қолданылады, бірақ өлгендердің материалдық болуына баса назар аудару спиритизмнің қайтыс болған рухтарға деген көзқарасынан өзгеше.