Кіріспе

Қытай Халық Республикасының жылдам бағыттар желісі, Қытайдың жылдам бағыттар жүйесі, ұлттық деңгейдегі жылдам бағыттар жүйесі ресми түрде Ұлттық магистральдық жүйе (; қысқартылған NTHS) деп аталады, бұл Қытайдағы ұлттық және провинциялық деңгейдегі жылдам бағыттардың біріктірілген жүйесі. 1984 жылдың 7 маусымында Шэньян мен Далянь қалалары арасындағы Шэньян-Далянь тас жолының құрылысы басталғаннан кейін Қытай үкіметі ұлттық жылдам бағыттар жүйесіне қызығушылық таныта бастады. Қытайдың ең алғашқы қазіргі заманғы ұлттық автомобиль жолдары – 1988 жылдың қазанында ашылған Шанхай-Цзиадин тас жолы. 1990 жылдардың басында елдің жол желісін жаңарту жөніндегі үлкен жоспары басталды. 2005 жылдың 13 қаңтарында Қытайдың көлік министрі Чжан Чунсян 7918 желісін ұсынды, кейін 71118 желісі деп аталды, ол Бейжіңтен 7 радиалды жылдам бағыттан, 9 солтүстік-оңтүстік жылдам бағыттан (11 дейін көбейтілді) және 18 шығыс-батыс жылдам бағыттан тұратын желіден тұрады. Бұл ұзындығы бойынша әлемдегі ең үлкен автомобиль жолдары жүйесі, 2011 жылы Американың мемлекетаралық автомобиль жолдары жүйесінің жалпы ұзындығынан асып түсті. Қытайдың Ұлттық магистральдық жүйесінің жоспарланған ұзындығы 2020 жылға дейін. Көптеген ірі магистральдар ескі Қытай ұлттық магистральдарының бағыттарымен қатар жүреді. 2022 жылдың соңына қарай Қытайдың жылдам бағыттар желісінің жалпы ұзындығы жетті.

Шығу тегі

1980 жылға дейін жүк және жолаушылар тасымалы көбінесе темір жол арқылы жүзеге асырылды, автомобиль жолдары екінші орында тұрды. 1980 және 1990 жылдары көлік құралы ретінде автомобиль жолдарына қызығушылық артып, темір жол көлігінен көшті. 1978 жылы Қытайдағы жалпы жүк айналымының 54,4 пайызы темір жолмен, ал 2,8 пайызы ғана автомобиль жолымен тасымалданды. 1997 жылы автомобиль жолының жүк тасымалындағы үлесі 13,8 пайызға дейін өсті, ал темір жолдың үлесі 34,3 пайызға төмендеді. Сол сияқты, жолаушылар тасымалында автомобиль жолының үлесі 29,9%-дан 53,3%-ға дейін артты, ал темір жолдың үлесі 62,7%-дан 35,4%-ға дейін азайды. Темір жолдан автомобиль жолына көшудің себебі Қытайдағы жылдам бағыттар желісінің қарқынды дамуы болды. Қытайдың жылдам бағыттарға қатысты жоспарлары 1984 жылдың 7 маусымында Шэньян мен Далянь қалалары арасында Шэньян-Далянь жылдам бағытының құрылысы басталған кезде іске асты. Саяси шектеулерге байланысты, жылдам бағыттың құрылысының бастапқы кезеңінде бірінші санаттағы арнайы автомобильдік тас жол стандарты қолданылды, демек, техникалық тұрғыдан алғанда бұл жылдам бағыт емес еді. Дегенмен, 1988 жылдың қазан айында, төрт жыл өткен соң, Шэньяннан Аншанға және Даляньнан Саншилипуге дейінгі екі толық жылдамдықты, толық жабық, бақыланатын кіруге болатын жылдам бағыт бөлімдері аяқталды, ал жылдам бағыттың орталық бөлігі автомобиль жолы ретінде қалды. Жылдам бағыттың барлық бөлімдерінің толыққанды жылдам бағытқа айналуы үшін 1990 жылдың 20 тамызына дейін күтуге тура келді. Қазіргі таңда бұл жылдам бағыт G15 Шэньян-Хаикоу жылдам бағытының бір бөлігі болып табылады.

Қауіпсіздік

2008 жылы Қытайдың жылдам бағыттарындағы қаза болғандардың көрсеткіші 100 миллион көлік-шақырымға 3,3 адамды құрады. Дегенмен, Қытайдың жылдам бағыттарындағы қаза болу көрсеткіші Батыс елдеріндегі 0,7 көрсеткіштен бес есе жоғары. 2010 жылы жалпы жылдам бағыттардың ұзындығы барлық автомобиль жолдарының ұзындығының тек 1,85 пайызын құрады, бірақ жылдам бағыттардағы апаттар автомобиль жолдарындағы жол-көлік оқиғаларынан туындаған өлімдердің 13,54 пайызын құрады. 2011-2015 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 10 пайызды құрады. Апаттардың басты себептері – алшақтық сақтамау, жүргізушінің шаршауы және жылдамдықпен жүру.

Тез жүрісті жолдар номенклатурасы

Қытайда бұл жолдар бұрын "тез бағыттар" деп аталған. Осы мағынада "тез" сөзі, қозғалыстың үздірілмейтінін білдіреді; яғни, келіп-кетуші қозғалыс бөлек деңгейде ұйымдастырылған және тез бағыттағы көлік қозғалысына светофорлар мен тоқтау белгілері сияқты жол бақылау құралдары кедергі келтірмейді. 1990 жылдардың біраз уақытында "экспресс-жолдар" ресми терминге айналды. "Автожолдар" Қытайдың ұлттық автожолдарын білдіреді, олар экспресс-жолдар емес екенін ескеріңіз. "Экспресс-жолақтар" та бар; олар экспресс-жолдарға ұқсас, бірақ көбінесе қала ішінде орналасқан. "Экспресс-жолақ" атауы қытай тіліндегі kuaisu gonglu атауынан туындаған (экспресс-жол, gaosu gonglu-мен салыстырыңыз). Ресми түрде "экспресс-жол" термині экспресс-жолдар мен экспресс-жолақтардың екеуіне де қолданылады, және осы стандарт осы жерде де қолданылады. Жеке экспресс-жолдардың атаулары көбінесе жолдың басталу және аяқталу нүктелерін көрсететін екі таңбадан тұрады, мысалы, "Jingcheng" экспресс-жолы "Jing" (Пекин) мен Ченгде арасындағы жолды білдіреді.

Жылдамдық шектері

Қытай Халық Республикасының Жол қозғалысы қауіпсіздігі туралы заңы 2004 жылдың 1 мамырынан бастап күшіне енген жылдамдық шектеуін белгілейді. Ең төменгі жылдамдық шегі де қолданылады. Бірақ, озу жолағында бұл көрсеткіш одан да жоғары болуы мүмкін. Белгіленген жылдамдық шегінен кем немесе артық жылдамдықпен жүргені үшін айыппұл салынды. Кейбір тас жолдардың жобалық жылдамдығы төмендеу, .

Заңнама

Тек моторлық көліктерге ғана жылдам бағыттарға кіруге рұқсат етіледі. 2004 жылдың 1 мамырынан бастап, "жаңа жүргізушілерге" (яғни, қытайлық жүргізуші куәлігі бір жылдан кем уақытқа ие болғандарға) жылдам бағыттарда жүруге рұқсат берілді, бұл 1990-шы жылдардың ортасынан бері тыйым салынған болатын. Оң жақтан озу, жылдамдықпен жүру және авариялық тоқтау жолағын (немесе жол жиегін) заңсыз пайдалану жазаланады. Бұзушыларға қатаң айыппұл салынады.

Жазулар

Қытайдағы жедел жолдарға қарапайым қытай және ағылшын тілдерінде белгілер қойылады (Жинши жедел жолының тек қытай таңбаларына сүйенетін бөліктерін қоспағанда, және кейбір провинциялар, мысалы Ішкі Моңғолияда белгілер моңғол және қытай тілдерінде, ал Синьцзянда белгілер қытай және парсы-араб әліпбиін қолданатын ұйғыр тілдерінде). Қытай жедел жолдарындағы белгілер жасыл түсті фонға ақ әріптермен жазылған, жапондық автожолдар, итальяндық автострадалар, швейцариялық автобандар және АҚШ автожолдары сияқты. Жаңа белгілер шығу нөмірін шығу тақтасына белгінің оң жақ жоғарғы бөлігіне орналастырады, бұл оларды американдық автожол белгілеріне өте ұқсас етеді. Шығулар жақсы көрсетілген, шығулардан бұрын алыс жерде белгілер орналасқан. Келесі үш шығу туралы жиі хабарламалар бар. Әр шығу орнында келесі шығуға дейінгі қашықтықты көрсететін белгі қойылған. Шығу белгілері шығуға дейін, шығудың алдында және шығу орнында орналастырылған. Кейбір ескі, қалыптасқан жедел жолдарда қызмет көрсету және тамақтану аймақтары стандартты болып табылады және олардың саны артып келеді. Жанар май стансалары жиі кездеседі. Белгілер шығуларды, жол төлемі қабылдайтын орындары, қызмет көрсету/сауықтандыру орындарын, қиылыстарды көрсетеді, сондай-ақ көліктердің арасындағы қашықтықты сақтау туралы ескертеді. "Қашықтықты тексеру" жиі кездеседі; мұндағы мақсат – екі секундтық қағиданы сақтау (немесе, қытай заңдары талап еткендей, көліктер арасындағы ең кеміндегі қашықтықты сақтау). Жылдамдық бақылауы және жылдамдық тұзақтары жиі белгіленеді (әсіресе, Пекин бөліміндегі Цзиньшен жедел жолында тіпті камералардың үстінде ескерту белгілері бар), бірақ кейбіреулері тек қорқыту үшін қойылған белгілер болуы мүмкін. Көлік жүргізушілерін жылдамдықты азайтуға шақыратын, төбелі жерлер туралы ескертетін, авариялық полосада жүруге тыйым салатын немесе жолдың жағдайы әртүрлі екенін көрсететін белгілер де бар. Сонымен қатар, уақыт-уақытпен басқа көліктерді озуға арналған жолды көрсететін белгілер пайда болады (заң бойынша оны тек басқа көліктерді озу үшін пайдалану керек). Көптеген ағылшын тіліндегі белгілер түсінікті болғанымен, кейде ағылшын тілінде қателер кездеседі. Көптеген жедел жолдарда цифрлық дисплейлер орнатылған. Бұл дисплейлер жылдамдықпен шектеу туралы, жол жөндеу жұмыстары туралы, көлік қозғалысының тығырылуы туралы немесе жаңбыр жауғанын ескерте алады. Сонымен қатар, ұсынылатын басқа маршруттар да белгіленеді. Хабарлардың көп бөлігі тек қытай тілінде беріледі.

Шығу нөмірлері

Қытайда шығу нөмірлері бастапқыдан бері стандартталған. Қытайдың көптеген жылдам бағыттары, әсіресе ұлттық желідегілер, қашықтыққа негізделген шығу нөмірлерін пайдаланады, ондық нүктеден бұрынғы соңғы үш сан шығу нөмірі ретінде қолданылады. Мысалы, 982,7 шақырымдағы шығу 982-ші шығу болады, ал 3121,2 шақырымдағы шығу 121-ші шығу болады. Қытай жылдам бағыттарындағы шығу нөмірлері бағыттың жалпы ұзындығы бойынша өседі, бағыт қанша провинциялық шекарадан өтіп кетсе де. Кейбір, көбінесе аймақтық, бағыттар әлі де реттік шығу нөмірлерін қолданады, бірақ тіпті оларда да жаңа белгілер қашықтыққа негізделген шығу нөмірлерін көрсетеді. 2009-2010 жылдардағы нөмірлеуді өзгертуге дейін Қытайдың дерлік барлық жылдам бағыттары реттік нөмірлеуді қолданды, ал кейбіреулері тікелей қытайша атауларды пайдаланды. Бұл өзгертудің себебі – жаңа салынып біткен шығулар жылдам бағыт жүйесіне қосылғанда қашықтыққа негізделген шығу нөмірлері ыңғайлы болады. Реттік нөмірлеу қолданылса, жаңа шығудан кейінгі барлық шығулардың нөмірлерін өзгерту қажет, бұл қиын және қымбат жоба. Бірақ қашықтыққа негізделген нөмірлеуде мұндай мәселе туындамайды. Шығу нөмірі, қытай тіліндегі "出口" (chukou) сөзінің оң жағында жасыл әріптермен дөңгелек ішінде көрсетіледі.

Шығындар

Ұлттық жедел жол желісінің жалпы құны 2 триллион юань (2016 жылғы баға бойынша шамамен 300 миллиард АҚШ доллары) деп бағаланады. 2005-2010 жылдар аралығында жылдық инвестиция 140-150 миллиард юань (17-18 миллиард АҚШ доллары) көлемінде жоспарланған, ал 2010-2020 жылдар аралығында жылдық инвестиция шамамен 100 миллиард юаньды құрау жоспарланған. Құрылысқа қажетті қаржы көлік құралын сатып алу салығы, жергілікті биліктер жинаған алымдар мен салықтар, мемлекеттік облигациялар, ішкі және шетелдік инвестициялар есебінен түседі. Басқа тас жол жүйелерінен өзгеше, Ұлттық тас жол желісі / "7918 желісі" жолдарының көбісі жеке компаниялармен провинциялық үкіметтермен жасалған келісімшарт негізінде қаржыландырылатын ақылы жолдар болып табылады. Жеке компаниялар облигациялар мен акциялар шығару арқылы қаражат жинап, жол ақысы арқылы оны қайтарады. Мұндай компаниялардың мысалдары: Huabei Expressway Co., Ltd., Northeast Expressway Co., Ltd., Hunan Changyong Expressway Co., Ltd. және Guangxi Wuzhou Transportation Co., Ltd.

Жол ақысы төленеді

Қытайда кең көлемді ақылы жолдар жүйесі бар, ол дерлік барлық тас жолдарды және әлемдегі ақылы жолдардың 70% жуығын қамтиды. Жол ақысы шамамен километріне 0,5 юаньды құрайды, ал ең төменгі тариф (мысалы, 5 юань) қашықтығына қарамастан әдетте қолданылады. Дегенмен, кейбір жолдар қымбат (Жинжи тас жолының километріне шамамен 0,66 юань), ал кейбіреулері арзан (Бейжіңдегі Жинши тас жолының километріне шамамен 0,33 юань) тұрады. Арзан тас жолдардың жағдайы нашар болуы немесе жол ағлағының күшеюі дегенді міндетті түрде білдірмейтінін атап өткен жөн. Тибет және Хайнаньдағы жолдар ақысыз. Тибетте бұл экономикалық дамуды ынталандыру мақсатында жасалса, Хайнанда бұл шығын 1994 жылы енгізілген провинциялық жанармай салығы есебінен өтеледі. Жол ақысы ұлттық мерекелерде, мысалы, «Алтын апта» кезінде және аймақтық мерекелерде аймақтық деңгейде алынып тасталады. Мысалы, Шыңжаңда Ораза айт және Құрбан айт мерекелерінде барлық тас жолдарды пайдалану тегін. Тас жолдарды жоспарлауды Қытай Халық Республикасының Көлік министрлігі жүзеге асырады. Көптеген елдердегі жол желілерінен өзгеше, Қытайдың көптеген тас жолдары мемлекетке тікелей қарастырылмайды, олар пайда табуға бағытталған корпорацияларға (мемлекеттік және жеке меншіктің әртүрлі үлесімен) тиесілі, олар банктерден немесе бағалы қағаздар нарығынан жол ақысынан күтілетін кіріске сүйене отырып қаржы алады. Осы корпорациялардың мысалдары: Huabei Expressway Co., Ltd., Northeast Expressway Co., Ltd., Hunan Changyong Expressway Co., Ltd. және Guangxi Wuzhou Transportation Co., Ltd. Ұлттық халық конгресі көпірлердің құнын төмендетуді де қамти отырып, ақылы жолдар жүйесін реформалауды жоспарлады. Алайда, ақылы жолдар жүйесі құрылыс пен күтімге ынталандыру, жолдардың шамадан тыс пайдалануын шектеу және теміржол сияқты басқа көлік түрлеріне қарағанда жолдарға артық басымдық бермеу үшін Дүниежүзілік банк тарапынан мақтау алды.

Әдістер

Көптеген магистральдар карта жүйесін пайдаланады. Магистральға кіргенде (немесе магистральдің ақы төлеу бөлігіне кіргенде) жүргізушіге кіру картасы беріледі. Төленетін жол ақысы жүргізуші кіру картасын шығу қақпасына тапсырған кезде жүрілген қашықтыққа байланысты анықталады. Аз ғана магистральдар карта жүйесін қолданбайды, бірақ бірыңғай тарифтерді қолданады. Бұл магистральдармен өту салыстырмалы түрде жылдам, бірақ экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Мұндай магистральға мысал – Цзиньтоң магистралі. Қытайда электрондық жол төлемі (ЭЖТ) жүйесінің желісі кеңейіп келеді, ал магистральдағы жол төлемі қақпаларының соңғы нұсқасында жаңа ЭЖТ белгісі көбінесе кездеседі. Пекин, Шанхай және Гуандун провинциясы маңындағы ЭЖТ желілері картамен төлемді қабылдайтын аралас қақпалардан немесе толық қызмет көрсететін арнайы ЭЖТ жолақтарынан тұрады. Әсіресе Пекинде жол төлемі қақпаларының көп бөлігінде арнайы ЭЖТ жолағы бар. 2019 жылға қарай жол төлемінің 90% ЭЖТ жүйесі арқылы төленуі күтілуде. Қалалық көлік карталары кеңінен қолданылмайды; Пекиннің Икатонг картасымен жасалған алғашқы тәжірибелердің бірі қазіргі Цзиньцзян магистралінде (G6) жаңа ұлттық стандарт оны 2008 жылдың басында алмастырғанша бір жыл ғана сақталды.

G000 сериясы

Бұрынғы жүйе, 1992 жылғы "бес тік + жеті көлденең бағытты магистральдар" жүйесі негізгі магистральдық жолдар үшін пайдаланылды және мәні бойынша G0 сериясының магистральдары болып табылды (мысалы, G020, G025). Бұл жүйе қазіргі жаңа сандық жүйемен алмастырылды (төменде қараңыз).

Нөмірлеу ережесі

Бұл желідегі барлық жедел жолдар G әріпінен басталады (аймақтық жедел жолдар үшін оның орнына S әріпі қолданылады). Барлық магистральдардың жол белгісінің үстінде жұқа жолақ бар. Ұлттық магистральдарда қызыл, ал аймақтық магистральдарда сары-қоңыр түс қолданылады. Бейжіңтен басталатын немесе Бейжіңде аяқталатын радиалды жедел жолдар үшін 1-ден 9-ға дейінгі бір цифр қолданылады (мысалы, G1, G2). Солтүстік-оңтүстік магистральдары үшін 11-ден 89-ға дейінгі тақ сан қолданылады (мысалы, G11, G35). Батыс-шығыс магистральдары үшін 10-нан 90-ға дейінгі жұп сан қолданылады (мысалы, G20, G36). 7, 11, 18 желілеріндегі аймақтық сақиналық жедел жолдар үшін 91-ден 98-ге дейінгі сандар қолданылады (мысалы, G91, G93). Мегаполис аймағының сақиналық жедел жолдары үшін 99 саны және 01-ден 12-ге дейінгі сандар қолданылады (мысалы, G9901, G9912). Ескерту: G99 немесе Тайвань сақиналық жедел жолы 2022 жылы жобасы тоқтатылған Тайвань провинциясындағы жоспарланған жедел жол болды, оған Қытай Халық Республикасы талап етеді, бірақ оны Қытай Республикасы басқарады. (Сонымен қатар, ҚХР оның шығыс бөлігін жедел жол ретінде салмаған.) Тайваньның саяси мәртебесін қараңыз. Қазіргі Қытай Республикасының күтіп ұстауындағы Тайвань автокөлік жолдары жүйесі туралы ақпаратты Тайваньдағы автомобиль жолдары жүйесінен қараңыз, ол басқа нөмірлеу жүйесін қолданады. Қалалық сақиналық жедел жолдар үшін негізгі желі нөмірінен кейін "0" және реттік нөмір қолданылады, бастапқы сан ең кіші болуы керек (мысалы, G5001). Қосылатын жедел жолдар үшін негізгі желіден кейін тақ сан және реттік нөмір қолданылады (мысалы, G9411). Негізгі жедел жолдармен қатар жүретін параллельді жедел жолдар үшін негізгі желіден кейін жұп сан (0-ден басқа) және реттік нөмір қолданылады (мысалы, G0422, мұнда бір таңбалы сәйкес негізгі желі CNH-дан ажырату үшін "0" белгісінен кейін келуі керек).