Марио Бава: Қорқыныш жанрының шебері

Кіріспе

Италиялық кинорежиссер (1914–1980)

«I Vampiri» (1957), «Hercules» (1958) және «Caltiki – The Immortal Monster» (1959) сияқты туындыстарда арнайы эффектілер жұмысын және басқа да көмек көрсеткеннен кейін, Бава 1960 жылы шыққан «Black Sunday» готикалық қорқыныш фильмімен өзінің толыққанды режиссерлік дебютін жасады. Одан кейін ол «Көп білетін қыз», «Қара шәмбе», «Жартық және дене» (барлығы 1963 жылы шықты), «Қан мен қара кружево» (1964), «Вампирлер планетасы» (1965), «Өлтір, сәби, өлтір» (1966), «Қауіп: Диаболик» (1968), «Қанды шығанақ» (1971), «Барон қан» (1972), «Лиза және Шайтан» (1974) және «Жыртқыш иттің тобы» (1974) сияқты фильмдерді түсірді. Британдық кино институтының мәлімдемесіне сәйкес, «Бава қазіргі заманғы қорқыныш фильмінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Егер үлкен экранның жаңа қызықты және қорқынышты түрін бастаған төрт режиссерге арналған Рашмор тауы стиліндегі ескерткіш болса, онда тау беткейінде гранитке қашалған алып жүздер: Бава, Альфред Хичкок, Жорж Франжу және Майкл Пауэлл болар еді». Марио Баваның ұлы және жиі көмекші режиссер болған Ламберто Бава кейіннен өзінің фантастикалық және қорқыныш фильмдерімен танымал режиссер атанды.

Өмірбаян

Марио Бава 1914 жылғы 31 шілдеде Лигурияның Сан-Ремо қаласында дүниеге келді. Ол итальяндық үнсіз кино индустриясында арнайы эффекттер фотографы және оператор ретінде жұмыс істеген мүсінші Эудженио Баваның (1886-1966) ұлы болды. Марио Баваның алғашқы арманы суретші болу еді. Ол картиналарды табысты бағамен шығара алмағандықтан, Массимо Терцано сияқты басқа итальяндық кинематографистердің көмекшісі болып жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Бенито Муссолинидің «Иституто Луче» кинофабрикасының арнайы эффекттер бөлімінде әкесіне көмектесті. 1939 жылы Бава өзі оператор болып, Роберто Росселлинимен екі қысқа фильм түсірді. Ол өзінің көркем фильмдік дебютын 1940-шы жылдардың басында жасады. Баваның камералық жұмысы Джина Лоллобриджида, Стив Ривз және Альдо Фабрици сияқты сол кезеңнің жұлдыздарының экрандық бейнесін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1950 жылдардың аяғында оның режиссерлік мансабының басталуы, оның әріптесі Риккардо Фреда және басқа да кино түсірушілер бастаған немесе авторлық құқығы берілген жобаларды аяқтау үшін оған сенім артылған кезде басталды, соның ішінде «Вампирлер» (1957) (дыбыстық дәуірдегі алғашқы итальяндық қорқыныш фильмі), «Аспан жарылған күн» (1958) (алғашқы итальяндық ғылыми-фантастикалық фильм), «Калтики – Өлмейтін монстр» (1959) және «Марафондық алып» (1959). 1966 жылғы «Kill, Baby Kill!» фильмінің көптеген элементтері, Мартин Скорсезе Баваның шедеврі деп санайтын, «J-horror» деп аталатын азиялық қорқыныш фильмінің түрінде де кездеседі. 1971 жылғы «Қанды шығанақ» ертедегі слэшер фильмдерінің бірі болып саналады және «Жұманың 13-і» 2-бөлімінде нақты еліктелді. Бава кейінірек түсірген кейбір фильмдерінің театрларда көрсетілуіне көңілі толмады. Оның «Лиза және Шайтан» (1972) фильмі ешқашан дистрибьютордың таңдауына ілікпеді. Ақырында, оны шығару үшін продюсер фильмді «Экзорцист» клонына қайта өңдеп, 1975 жылы түсірілген кадрларды қосып, «Экзорцизм үйі» деп атады. Баваның «Семафоро Россо» (1974) фильмі оның өмірінде театрларда көрсетілмеді, ал 1990-шы жылдардың аяғында ол қайта өңделіп, жаңа кадрлар қосылып, қайта аталды; ол «Rabid Dogs» деп аталып, видеода шығарылды. Ол 2007 жылы DVD-де жарық көрді, сәл өзгертілді және қайтадан «Kidnapped» деп аталды. 1977 жылы Бава өзінің соңғы қорқыныш фильмін – «Шок» түсірді. Оның ұлы Ламберто Бава – аталмаған режиссердің бірі болды. Ағасы Бава кейіннен Дарио Аржентоның 1980 жылғы «Inferno» фильмінде арнайы эффекттер бойынша жұмыс істеді. Бава 1980 жылғы 27 сәуірде 65 жасында жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болды. Дәрігер оған бірнеше күн бұрын тексеру жасап, денсаулығы жақсы деп мәлімдеген болатын. Өлген кезде Бава «Жұлдызды жолаушылар» атты ғылыми-фантастикалық фильм түсіруді бастамақшы еді, ал Луиджи Коцци онымен жұмыс істеуге үміттенген болатын.

Mario Bava was born in Sanremo, Liguria on 31 July 1914. He was the son of Eugenio Bava (1886 1966), a sculptor who also worked as a special effects photographer and cameraman in the Italian silent movie industry. Mario Bava's first ambition was to become a painter. Unable to turn out paintings at a profitable rate, he went into his father's business, working as an assistant to other Italian cinematographers like Massimo Terzano. He also helped his father at the special effects department at Benito Mussolini's film factory, the Istituto Luce. Bava became a cinematographer himself in 1939, shooting two short films with Roberto Rossellini. He made his feature debut in the early 1940s. Bava's camerawork was an instrumental factor in developing the screen personas of such stars of the period as Gina Lollobrigida, Steve Reeves and Aldo Fabrizi. During the late 1950s, his eventual career trajectory as a director began when he was relied upon to complete projects begun by or credited to his colleague Riccardo Freda and other filmmakers, including I Vampiri (1957) (the first Italian horror film of the sound era), The Day the Sky Exploded (1958) (the first Italian science fiction film), Caltiki – The Immortal Monster (1959) and The Giant of Marathon (1959). Many elements of the 1966 film Kill, Baby Kill!, regarded by Martin Scorsese as Bava's masterpiece, also appear in the Asian strain of terror film known as J horror. 1971's A Bay of Blood is considered one of the early slasher films, and was explicitly imitated in Friday the 13th Part 2. Bava was disappointed with the theatrical distribution of some of his later films. His Lisa and the Devil (1972) never was selected by a distributor. Eventually, in order to get it released, the producer reedited the movie into an Exorcist clone, adding footage shot in 1975, and retitling it House of Exorcism. Bava's Semaforo Rosso (1974) never was released theatrically during his lifetime, and in the late 1990s, it also would be reedited, with new footage added, and retitled; it was released on video as Rabid Dogs. It was released on DVD in 2007, slightly altered and again retitled, as Kidnapped. In 1977, Bava directed his last horror film, Shock. His son, Lamberto Bava, was an uncredited co director. The elder Bava later did special effects matte work on Dario Argento's 1980 film Inferno. Bava died suddenly of a heart attack on 27 April 1980, at age 65. His doctor had given him a physical just a few days before, and had pronounced him to be in perfect health. At the time of his death, Bava was about to start shooting a science fiction film titled Star Riders, on which Luigi Cozzi had hoped to collaborate.

Ұзақ метражды фильмдер

Атауы Жыл Есімдері Ескермелер Сілтеме(лер) Режиссер Сценарист Сценарий авторы Оператор БасқаScipione l'africano1937 Атауы көрсетілмеген суретші. Il dottor Antonio1938 Оператордың көмекшісі, есімі көрсетілмеген. Тараканова ханшайымы1938 Оператордың көмекшісі, есімі көрсетілмеген. Джузеппе Верди1938 Оператордың көмекшісі, есімі көрсетілмеген. Inventiamo l'amore1938 Оператордың көмекшісі, есімі көрсетілмеген. Il socio invisible1939 Қосымша түсірілім, есімі көрсетілмеген. 1940 Оператордың көмекшісі, есімі көрсетілмеген. 1941 Оператордың көмекшісі, есімі көрсетілмеген. Uomini sul fondo1941 Қосымша түсірілім және арнайы эффекттер. Capitan Tempesta1942 Оператордың көмекшісі. La nave bianca1942 Оператордың көмекшісі және арнайы эффекттер. Alfa tau!1942 Қосымша түсірілім және арнайы эффекттер. Uomini e cieli1943 Қосымша түсірілім және арнайы эффекттер. Le avventure di Annabella1943 Sant'Elena, piccola isola1943 Montecassino nel cerchio di fuoco1946 Қосымша түсірілім, есімі көрсетілмеген. Il barbiere di Siviglia1946 Оператордың көмекшісі, есімі көрсетілмеген. Elisir d'amore1947 Natale ai campo 1191947 Follie per l'opera1948 1948 Арнайы эффекттер. Antonio de Padova1949 Арнайы эффекттер. Miss Italia1950 1950 Арнайы эффекттер. 1950 Арнайы эффекттер. Canzone di primavera1950 Арнайы эффекттер. Quel bandito sono io!1950 Арнайы эффекттер. Vita da cani1950 Guardie e ladri1951 Amor non ho, pero pero 1951 Арнайы эффекттер. 1951 Арнайы эффекттер. 1952 Қосымша түсірілім, есімі көрсетілмеген. Арнайы эффекттер жұмысы. Papà diventa mamma1952 Арнайы эффекттер. Gli eroi della domenica1952 Sins of Rome1953 Оператор ретінде есімі көрсетілмеген. Perdonami!1953 1953 Арнайы эффекттер. Balocchi e profumi1953 Villa Borghese1953 Terza liceo1954 Cose da pazzi1954 Арнайы эффекттер. Graziella1954 Hanno rubato un tram1954 Арнайы эффекттер. Theodora, Slave Empress1954 Қосымша түсірілім және арнайы эффекттер суретшісі, есімі көрсетілмеген. Buonanotte avvocato!1955 Non ch'e amore piu grande1955 1955 1955 Арнайы эффекттер суретшісі. Da qui all'ereditta1955 Қосымша түсірілім және арнайы эффекттер, есімі көрсетілмеген. Beatrice Cenci1956 Арнайы эффекттер жасаушы. Mio figlio Nerone1956 Roland the Mighty1956 Арнайы эффекттер. 1957 Фреда түсірілімнен кеткеннен кейін фильмді аяқтады. Сондай-ақ, арнайы эффекттер жасады, есімі көрсетілмеген. Hercules1958 Арнайы эффекттер суретшісі. Città di notte1958 1958 Арнайы эффекттер жасаушы. Паоло Хьюштің еңбегі аталып жүрсе, түсірілім алаңындағы актерлер Баваның режиссерлік еткенін айтады. Toto in Paris1958 Hercules Unchained1959 Арнайы эффекттер суретшісі. Sheba and the Gladiator1959 Оператор ретінде есімі көрсетілмеген. 1959 Caltiki – The Immortal Monster1959 Арнайы эффекттер. Фредадан басшылықты алды. The Giant of Marathon1959 Бава фильмнің премьерасына 10 күн бұрын кейбір интерьерлерді түсірді. Black Sunday1960 Бава матты суреттер мен арнайы эффекттерді әзірледі, есімі көрсетілмеген. Hercules in the Haunted World1961 Арнайы эффекттер жасаушы. Erik the Conqueror1961 Арнайы эффекттер жасаушы. 1962 Арнайы эффекттер жасаушы. 1963 Арнайы эффекттер жасаушы. Black Sabbath1963 Бава кейбір көріністерде оператор ретінде танылмаған. 1963 Blood and Black Lace1964 Арнайы эффекттер жасаушы. 1964 Арнайы эффекттер жасаушы. Planet of the Vampires1965 Арнайы эффекттер жасаушы. Knives of the Avenger1966 Арнайы эффекттер. Kill, Baby, Kill1966 Dr. Goldfoot and the Girl Bombs1966 Арнайы эффекттер жасаушы. Danger: Diabolik1968 Арнайы эффекттер жасаушы. Five Dolls for an August Moon1970 Арнайы эффекттер жасаушы және киноредактор. Hatchet for the Honeymoon1970 Roy Colt & Winchester Jack1970 Арнайы эффекттер жасаушы. Four Times That Night1971 Арнайы эффекттер жасаушы. 1971 Арнайы эффекттер жасаушы. Baron Blood1972 Lisa and the Devil1974 Shock1977 Бава оператор ретінде есімі көрсетілмеген. Inferno1980 Бава кейбір оптикалық эффекттерді, макеттерді және басқа да трюктерді жасады, есімі көрсетілмеген. Rabid Dogs1998 Оператор, есімі көрсетілмеген және тұрақ орнындағы адам рөлінде.

Title Year Credited as Notes Ref(s) (Reference(s))Director Screenwriter Screen story writer Cinematographer OtherScipione l'africano1937 Uncredited title designer. Il dottor Antonio1938 Uncredited camera assistant. Princess Tarakanova1938 Uncredited camera assistant. Giuseppe Verdi1938 Uncredited camera assistant. Inventiamo l'amore1938 Uncredited camera assistant. Il socio invisible1939 Uncredited additional photography1940 Uncredited camera assistant1941 Uncredited camera assistantUomini sul fondo1941 Additional photography and special effectsCapitan Tempesta1942 Camera assistantLa nave bianca1942 Camera assistant and special effectsAlfa tau!1942 Additional photography and special effectsUomini e cieli1943 Additional photography and special effectsLe avventure di Annabella1943 Sant'Elena, piccola isola1943 Montecassino nel cerchio di fuoco1946 Uncredited additional photographyIl barbiere di Siviglia1946 Uncredited camera assistantElisir d'amore1947 Natale ai campo 1191947 Follie per l'opera1948 1948 Special effectsAntonio de Padova1949 Special effectsMiss Italia1950 1950 Special effects1950 Special effectsCanzone di primavera1950 Special effectsQuel bandito sono io!1950 Special effectsVita da cani1950 Guardie e ladri1951 Amor non ho, pero pero 1951 Special effects1951 Special effects1952 Additional photography, uncredited Special effects workPapà diventa mamma1952 Special effectsGli eroi della domenica1952 Sins of Rome1953 Uncredited as cinematographerPerdonami!1953 1953 Special effectsBalocchi e profumi1953 Villa Borghese1953 Terza liceo1954 Cose da pazzi1954 Special effectsGraziella1954 Hanno rubato un tram1954 Special effectsTheodora, Slave Empress1954 Additional photography and uncredited special effects artistBuonanotte avvocato!1955 Non ch'e amore piu grande1955 1955 1955 Special effects artistDa qui all'ereditta1955 Uncredited additional photography and special effectsBeatrice Cenci1956 Special effects creatorMio figlio Nerone1956 Roland the Mighty1956 Special effects1957 Completed the film after Freda left production. Also did uncredited special effects. Hercules1958 Special effects artist Città di notte1958 1958 Special effects creator. While credited to Paolo Heusch, actors on set state Bava directed the film. Toto in Paris1958 Hercules Unchained1959 Special effects artist Sheba and the Gladiator1959 Uncredited as cinematographer1959 Caltiki – The Immortal Monster1959 Special effects. Took over direction from Freda. The Giant of Marathon1959 Bava shot some interiors 10 days prior to the films premiere. Black Sunday1960 Bava developed the matte paintings and special effects uncredited. Hercules in the Haunted World1961 Special effects creatorErik the Conqueror1961 Special effects creator1962 Uncredited special effects creator 1963 Special effects creatorBlack Sabbath1963 Bava is uncredited as cinematographer on some scenes.1963 Blood and Black Lace1964 Special effects creator1964 Special effects creatorPlanet of the Vampires1965 Special effects creatorKnives of the Avenger1966 Special effectsKill, Baby, Kill1966 Dr. Goldfoot and the Girl Bombs1966 Special effects creatorDanger: Diabolik1968 Special effects creatorFive Dolls for an August Moon1970 Special effects creator and film editorHatchet for the Honeymoon1970 Roy Colt & Winchester Jack1970 Special effects creatorFour Times That Night1971 Special effects creator1971 Special effects creatorBaron Blood1972 Lisa and the Devil1974 Shock1977 Bava is uncredited as cinematographerInferno1980 Bava created some optical effects, painted maquettes, and other trick shots. Rabid Dogs1998 Uncredited cinematographer and on screen as the man in the parking lot.

Табысы мен мұрасы

Баваның режиссер ретінде түсірген фильмдерінің көпшілігі шығу кезінде үлкен коммерциялық табысқа жете алмаса да, көптеген фильмдері кейіннен культ классикасы ретінде танылды, олардың мазмұны мен өндіріс деңгейі Альфред Хичкок туындыларымен салыстырылды. Өмірінде талантты суретші ретінде жақсы танылғанына қарамастан, Баваның ұялшақ, өзін-өзі кемсітетін мінезі киноиндустриядағы халықаралық беделін арттыратын мүмкіндіктерді пайдалануына кедергі келтірді, ол Голливудта жұмыс істеудің бірнеше ұсынысын қабылдамады. Марио Баваның ұлы Ламберто Бава 14 жыл бойы Баваның режиссердің ассистенті болып жұмыс істеді («Вампирлер планетасынан» бастап) және қорқыныш фильмдерінің режиссері атанды. Марио бірнеше фильмінде Джон М. Олд ретінде көрсетілді. Кейін Ламберто да кейде Джон М. Олд кіші деп аталатын. Ламберто 1980 жылы өзінің алғашқы жеке фильмін – «Макабр» фильмін түсіріп, аяқталған туындысын әкесіне көрсеткенде, Марио Ламбертоға әзілде: «Мен сенің жетістігіңмен мақтан тұтамын. Енді мен көңіл толып өле аламын» деді. (Ол шындығында содан екі ай өткен соң қайтыс болды). Марио Бава туралы бірнеше кітап жарық көрді: Паскаль Мартинеттің «Марио Бава» (Edilig, 1984), Жан Луи Лютраттың редакциялаған «Марио Бава» (Éditions du Céfal, 1994) – француз тілінде; Альберто Пеццоттаның «Марио Бава» (Il Castoro Cinema, 1995) – итальян тілінде; Трой Ховарттың «Марио Баваның қорқынышты әлемдері» (FAB Press, 2002) және соңғысы – Тим Лукастың «Марио Бава: Қараңғылықтың барлық түстері» (Video Watchdog, 2007) – ауқымды сындық биографиясы. Ол туралы «Марио Бава: Макабр шебері» атты деректі фильм 2000 жылы шықты. Марио Баваның режиссерлік стилі Джо Данте, Мартин Скорсезе, Квентин Тарантино, Фрэнсис Форд Коппола, Джон Лэндис және Тим Бертон сияқты көптеген режиссерлерге зор әсер етті. Бава мен оның туындылары Дарио Арженто, Лусио Фулчи, Федерико Феллини, Джон Карпентер, Николас Виндинг Рефн, Роджер Корман, Эдгар Райт және Дженнифер Кентке де ықпал етті. Сатирикалық телесериал «Mystery Science Theater 3000» 1999 жылы «Danger: Diabolik» қойылымымен аяқталды.

Although most of Bava's films as director failed to achieve major commercial success upon release, many eventually found acclaim as cult classics, with their content and production values being favourably compared to the works of Alfred Hitchcock. Despite his reputation as a talented artist during his lifetime, Bava's shy, self deprecating demeanour prevented him from taking advantage of opportunities that would have furthered his international standing within the film industry, and he turned down multiple opportunities to work in Hollywood. Mario Bava's son Lamberto Bava worked for 14 years as Bava's assistant director (beginning with Planet of the Vampires), and became a horror film director. On several of Mario's movies, Mario was credited as John M. Old. Later, Lamberto was sometimes credited as John M. Old, Jr. When Lamberto directed his first solo film Macabre in 1980 and screened the completed work for his father, Mario commented jokingly to Lamberto: "I am very proud of you. Now I can die in peace". (He actually did die less than two months later.) Several books have been published about Mario Bava: Mario Bava by Pascal Martinet (Edilig, 1984) and Mario Bava edited by Jean Louis Leutrat (Éditions du Céfal, 1994) in French; Mario Bava by Alberto Pezzotta (Il Castoro Cinema, 1995) in Italian; The Haunted Worlds of Mario Bava by Troy Howarth (FAB Press, 2002) and most recently, the massive critical biography Mario Bava: All the Colors of the Dark by Tim Lucas (Video Watchdog, 2007; ). A documentary about him titled Mario Bava: Maestro of the Macabre was released in 2000. Mario Bava's directing style heavily influenced many directors, including Joe Dante, Martin Scorsese, Quentin Tarantino, Francis Ford Coppola, John Landis, and Tim Burton. Bava and his works have also influenced Dario Argento, Lucio Fulci, Federico Fellini, John Carpenter, Nicolas Winding Refn, Roger Corman, Edgar Wright and Jennifer Kent. The satirical TV series Mystery Science Theater 3000 concluded their show in 1999 with Danger: Diabolik.