Кіріспе

Тік осьте айналатын есіктер жиынтығы. Айналатын есіктер әдетте цилиндр тәрізді корпуста тік осьте айналатын, орталық білікке ілінген үш немесе төрт есіктен тұрады. Айналатын есікті пайдалану үшін адам екі есіктің арасына кіріп, қалаған шығуға қарай есіктермен бірге үздіксіз қозғалады. Айналатын есіктер жоғары қабатты ғимараттар арқылы ауа ағынының (қабаттасқан әсер қысымы деп аталады) тудырған қысымды азайту және көптеген адамдардың ішке және сыртқа өтуіне мүмкіндік беру үшін ойлап табылды. Олар сондай-ақ энергияны тиімді пайдаланады; олар ауа өткізбеу үшін шлюз ретінде жұмыс істейді, стандартты есіктерге қарағанда ғимараттың жылыну немесе салқындау шығындарын азайтады.

Құрылыс

Көбінесе айналмалы есіктің орталық осінің айналасында "қанат" немесе "жапырақ" деп аталатын үш немесе төрт панель орналасады. Үлкен диаметрлі айналмалы есіктер коляскалар мен дөңгелекті багаж тіректерін қабылдай алады. Кейбір "айналмалы есік дисплейлері" кішкентай шыны қоршауды қамтиды, бұл арқылы мүсін, сән үлгілері немесе өсімдіктер сияқты кішкентай заттарды есіктен өтетін жаяу жүргіншілерге көрсетуге болады. Мұндай қоршаулар орталық оське немесе айналмалы есіктің қанаттарына бекітілуі мүмкін. Айналмалы есіктердің қанаттары көбінесе шыныдан жасалған, бұл есіктен өтетін адамдар бір-бірін көріп, алдын ала сезуіне мүмкіндік береді. Қолмен айналатын айналмалы есіктер итеру таяқшаларымен айналады, соның салдарынан барлық қанаттар да айналады. Айналмалы есіктерде әдетте "жылдамдық реттегіші" (губернатор) болады, ол адамдардың есікті тым жылдам айналдыруына жол бермейді. Автоматты айналмалы есіктер орталық осьтің үстінен/астынан немесе периметр бойымен қуат алады. Автоматты айналмалы есіктерде қауіпсіздік сенсорлары бар, бірақ кем дегенде бір адамның қаза болған жағдайы тіркелген. Бұйымдардың жобасы, мысалы қасқырқұрылыстың құрылысында, жоғары жылдамдықпен ауа сорудың және ғимарат жылытылғанда төбедегі тежеулер арқылы ауаны шығарып тастаудың, немесе салқындатылғанда тежеулер арқылы ауа сорып, есіктер арқылы шығарып тастаудың алдын алу үшін, айналмалы есіктер сияқты ауа ағынын тоқтату құралдары қажет. Қазіргі заманғы айналмалы есіктер құраманың жеке қанаттарын орталық осьтен босатуға мүмкіндік береді, бұл екі бағытта да еркін қозғалысқа жол ашады. Бұл мүмкіндік, "ашылу" немесе "бөліну" деп аталады, көбінесе төтенше жағдайларда немесе үлкен заттарды кіргізу үшін қолданылады. Бұл үшін ең тиімді әдіс – "кітапшаға бүктеу" дизайны, ол барлық 3 немесе 4 қанатты бірге ажыратуға мүмкіндік береді. Әдетте айналмалы есік әрқашан жабық болады, сондықтан жел мен ағын ғимаратқа кірмейді, бұл жылыту және кондиционер жүктемесін тиімді түрде азайтуға мүмкіндік береді. Оң жақтан қозғалыс елдерінде айналмалы есіктер әдетте сағат тіліне қарсы айналады (жоғарыдан қарағанда), бұл адамдарға есіктің оң жағынан ғана кіруге және шығуға мүмкіндік береді. Австралия және Жаңа Зеландия сияқты сол жақтан қозғалыс елдерінде айналмалы есіктер сағат тілімен айналады, бірақ Ұлыбританияда есік айналымы әртүрлі. Айналу бағыты көбінесе есік басқару механизмімен немесе есік тығыздағыш щеткасының (weatherstrips) бағытымен реттеледі.

Қауіпсіздік

Айналатын есіктер, егер есіктер арасындағы кеңістік жеткілікті кіші болса, бір уақытта бір адамның кіруін шектеу үшін қауіпсіздік құрылғысы ретінде де қолданылуы мүмкін. Бұл, әдеттегі есіктен өзгеше, екінші адамға уәкілетті адамның артынан оңай "ілесіп кіруге" мүмкіндік береді. Ерекше қауіпсіздік үшін оқтан қорғалған шыны қолданылуы мүмкін. Кейде айналатын есіктер бір бағытты қозғалыс үшін жасалады. Мысалы, әуежайларда кең таралған қолданылуы, адамдардың әуежай қауіпсіздік тексеру пунктерін айналып өтуіне жол бермеу үшін, шығу есігі арқылы өтуді болдырмау үшін. Мұндай есіктер сенсормен іске қосылатын тежегішпен жабдықталған, егер біреу қате жақтан кірсе, ол тежегіш қосылады. Есік сондай-ақ кері айналып, сол адамға шығуға мүмкіндік береді, сонымен қатар қауіпсіздік қызметіне осы әрекет туралы хабарлайды. Айналмалы шығу есіктері метрода және басқа да жылдам көлік жүйелерінде жиі қолданылады. Олар ірі спорт стадиондарында, ойын-сауық парктерінде және басқа да ұқсас орындарда жаяу жүргіншілерге еркін шығуға мүмкіндік береді, бірақ кіру үшін төлемсіз өтуге жол бермейді. Бұл есіктер көбінесе механикалық түрде жұмыс істейді, олардың панельдері көлденең таяқшалардан жасалған, олар бір-бірімен келісіп (араласып) орналасқан таяқшалардан тұратын "қабырғадан" өтеді, бұл есік жапырақтарының өтуіне мүмкіндік береді, бірақ адамдардың заңсыз кіруіне кедергі келтіреді.

Төтенше жағдайда пайдалану

1942 жылдың 28 қарашасында Бостон қаласында (Массачусетс штаты) орналасқан Cocoanut Grove атты танымал түнгі клуб өртеніп, 492 адам қаза тапты. Құрбандардың көп болуының басты себептерінің бірі кіреберісте орналасқан бір ғана айналма есік болды. Паникаға түскен клиенттер қашып шығу үшін сол есікті пайдалануға тырысқанда, ол тез тығылып қалды, көптеген адамдар есік пен оған қарай итермелеген қалың жұрттың арасында қалып қойды. Соның салдарынан, көптеген адамдар түтіннен уланып қайтыс болды, себебі олар өртенген түнгі клубтан шыға алмады. 1943 жылы Массачусетс штатының заңымен айналма есіктің екі жағына сыртқа қарай ашылатын есік қойылуы немесе айналма есікті құлап түсетіндей етіп жасау (яғни 180 градусқа дейін екі бөлікке бөлінетіндей) талап етілді, бұл адамдарға екі жақтан өтуге мүмкіндік берді. Америкадағы айналма есіктер енді құлап түсетін болып жасалады. Кейбір елдерде олардың кем дегенде бір жағынан сыртқа қарай ашылатын есікпен жабдырылуы әдеттегі практика немесе заң талабы болып табылады. Мысалы, Онтарио құрылыс кодексінің 3.4.6.14 тармағында айналма есіктер "(а) құлап түсуі керек, (б) оған іргелес орналасқан, шығу қабілетін қамтамасыз ететін сыртқа қарай ашылатын есіктер болуы керек" деп көрсетілген.

Тарих

Берлиндегі Х. Бокхакерге 1881 жылдың 22 желтоқсанында "Tür ohne Luftzug" немесе "Жел өткізбейтін есік" үшін DE18349 патенті берілді, ол кіргеннен кейін пайдаланушының шығу бағытына бұрылатын айналмалы цилиндрді пайдаланды. Филадельфиялық Теофилус Ван Каннелге 1888 жылдың 7 тамызында "Дауылдық есік құрылымы" үшін 387 571 АҚШ патенті берілді. Патентке қоса берілген суреттерде үш бөлімді айналмалы есік көрсетілген. Патентте ол "бір-бірінен тең арақашықтықта орналасқан үш қанатты, ауа өткізбейтін жабындармен немесе тығыз жабылуын қамтамасыз ететін басқа да құралдармен жабдықталған" деп сипатталған. Есік "қалыпты есік құрылымына қарағанда көптеген артықшылықтарға ие – ол толығымен шусыз, желдің, қардың, жаңбырдың немесе шаңның кіруін тиімді түрде болдырмайды". "Сонымен қатар, есікті жел аша алмайды, соқтығысу қаупі жоқ, бірақ адамдар бір уақытта кіре де, шыға да алады". Патентте айналмалы есіктің тағы бір артықшылығы ретінде "көше шуын жабу" мүмкіндігі көрсетілген. Онда айналмалы есіктен ұзын заттарды өткізу үшін бөлімдерді қалай ашуға болатыны туралы да сипаттама берілген. Патенттің өзінде "айналмалы есік" термині қолданылмаған. Шамамен 2008 жылға дейін тараған қалалық аңыз, бұл өнертабыстың себебі оның басқаларға, әсіресе әйелдерге есік ашудан қорқуы болғанын айтады; бірақ Snopes мәліметінше, мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. 1889 жылы Филадельфиядағы Франклин институты Ван Каннелге қоғамға қосқан үлесі үшін Джон Скотт мұрагерлік медалін табыс етті. 1899 жылы әлемдегі алғашқы ағаш айналмалы есік Манхэттендегі Таймс-сквердегі "Ректор" ресторанына орнатылды, ол Бродвей көшесінде 43-ші және 44-ші көшелер арасында орналасқан. 2007 жылы Теофилус Ван Каннел осы өнертабысы үшін Ұлттық өнертапқыштар даңқы залына енгізілді.

Зерттеу

Айналатын есіктерді пайдаланумен байланысты ауа және энергия алмасуын зерттеу бірнеше рет жүргізілді. Мұндай зерттеудің алғашқысын 1936 жылы сол кезде Van Kannel айналатын есік компаниясында жұмыс істеген Симпсон жүргізді. Симпсонның зерттеуінен кейін 2003 жылы Schutrum және авторлар зерттеу жүргізді. Бұл зерттеулер есік айналғанда бөлімдер ішінде ауа мен жылудың қандай мөлшерде беріліп-алынатынын егжей-тегжейлі өлшеуге бағытталған. Van Schijndel және авторлардың таза теориялық зерттеуін қоспағанда, басқа зерттеулер үшін алынған өлшемдер инженерлерге есіктің айналу жылдамдығы мен температура айырмасы бойынша ауаның қандай мөлшерде берілетінін бағалауға мүмкіндік беретін жобалау кестелерін жасауға пайдаланылды. Дегенмен, бұл зерттеулердің ешқайсысы қолданыстағы жобалау нормаларында көрсетілмеген. Аталған зерттеулер олар үшін жүргізілген есіктердің түріне – 2м x 2м өлшемді, төрт бөлімді есіктерге қатысты. Бұл өлшемдер сол кезде төрт бөлімді есіктер үшін стандартты болғанымен, қазіргі кезде олай емес. Жақында Schutrum және авторлар тағы да тәжірибелік зерттеу жүргізді. 2006 жылдың 25 мамырында MIT-те "Тұрақтылыққа қарай әдеттерді өзгерту: MIT кампусында айналатын есіктерді пайдалануды зерттеу" атты зерттеу жарияланды. Онда B. A. Cullum, Olivia Lee, Sittha Sukkasi және Dan Wesolowski мына тұжырымға келді: "Адамдар айналатын есіктерді итермелі есіктердің орнына пайдаланғанда айтарлықтай энергия үнемделеді – әдеттегі ең кішкентай өзгерістер энергияны сақтауға көмектеседі. Бір әдетті өзгертудің өзі болашақта әлемдік деңгейде қоршаған ортаға әсер етуге қабілетті". Ғимарат иелері энергияны үнемдеу үшін айналатын есіктерді ұнатса да, кейбір адамдар оларды пайдалану үшін қажетті физикалық күш-жігердің көптігіне байланысты пайдаланудан жаңқа қалуы мүмкін.