Кіріспе

Құлыптың бөліктерін бастапқы кілтсіз ашу үшін манипуляциялау. Құлыпты ашу – бұл құлып механизмінің бөліктерін бастапқы кілтсіз манипуляциялау арқылы құлыпты ашу тәсілі. Құлыпты ашу қылмыстық мақсаттармен байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл құлыпшы мамандығы үшін қажетті дағды, сондай-ақ заңмен өмір сүретін азаматтар үшін пайдалы білім немесе әуесқойлық (құлып ашу спорты) ретінде де қызығушылық тудырады. Кейбір елдерде, мысалы Жапонияда, құлып ашу құралдарын көпшілікке иеленуге тыйым салынған, бірақ көптеген басқа елдерде олар қолжетімді және заңды, егер оларды қылмыстық мақсатта қолдану ниеті болмаса.

Тарих

Кілттер – бұл белгілі бір нәрсені, сәйкес кілтпен ғана қол жеткізуге болатындай етіп бекіту немесе байлау құрылғылары. Дегенмен, қылмыстық құлып бұзу, алғашқы құлыптармен бірге пайда болған болуы мүмкін. Белгілі құлыпшы Альфред Чарльз Хоббс 1800 жылдардың ортасында былай деген:

Кәсіби және хобби деңгейінде құлып бұзудың да ұзақ тарихы бар. Франция королі Людовик XVI (1754–1793) құлыптарды жасау, бұзу және манипуляциялау ісінде шебер болған, ал физик Ричард Фейнман 1940 жылдары Манхэттен жобасында жұмыс істеген кезінде әдемілік үшін құлыптарды бұзған. MIT студенттерінің шатырлар мен туннельдерді бұзу дәстүрі құлып бұзуды да қамтыды, ал олардың осы сала бойынша нұсқаулығы 1991 жылы кеңінен таралды. 1997 жылдан бастап, ұйымдастырылған хобби құлып бұзу дамып, «құлып спорты» деген бәсекелестік сала пайда болды, сондай-ақ Locksport International атты басқарушы ұйым құрылды.

Үлгі кілттер

Қалқалы кілт, сондай-ақ "қаңқа кілт" деп те аталады, қалқалы құлыптарды ашуға қолданылады. Ол әдетте, құлыпты ашуға арналған нақты кілтке қарағанда қарапайым, жалпыланған пішінде жасалады; мұндай қарапайым пішін ішкі манипуляциялар жасауға мүмкіндік береді. Қалқалы құлыптарға арналған кілттерді ашу үшін тек кілттің артқы бөлігін – яғни, құлыпты ашатын бөлігін ғана өңдеу қажет. Ал қалған бөліктері құлыптың түрлерін ажырату үшін қолданылады. Мысалы, қалқалы құлыпты жәшік үшін, сол құлып түріне арналған қаңқа кілтті, жапырақшаның екі жағындағы соңғы бір немесе екі тісін қырып тастау арқылы жасауға болады. Сонымен қатар, кілт жапырақшасының екі жағындағы ойыстар кілттің қай құлыпқа сыйып кіретінін шектейді. Кілт кілт тесігі арқылы құлыпқа енгенде, қалқалар кілт профиліндегі ойыстармен сәйкес келіп, құлып цилиндріне кіруге рұқсат етеді немесе тыйым салады.

Шілтектерді іріктеу

Тісті тарамдар барлық кілт және жетек пиндерді қиып алу шегінен жоғары итеріп, құлыпты ашуға мүмкіндік береді.

Кернеулі кілт

Кернеулік немесе бұралу кілті, көбінесе шыналы немесе пластиналы құлыптарды ашу кезінде қолданылады. Ол құлыптың цилиндріне айналу моментін беру арқылы ашылған шұңқырларды орнында ұстау үшін пайдаланылады. Барлық шұңқырлар ашылғаннан кейін, кернеу кілті цилиндрді бұру және құлыпты ашу үшін қолданылады. Кернеудің екі негізгі түрі бар: "кілт саңылауының төменгі жағы" және "кілт саңылауының жоғарғы жағы". Кілт саңылауының төменгі жағына арналған кілттер әдетте "L" әрпіне ұқсайды, бірақ әрпің тік бөлігі көлденең бөлігінен ұзын болады. Басқа кернеу құралдары, әсіресе автомобильдерде қолданылатындары, қысқышқа ұқсайды және пайдаланушыға құлыптың жоғарғы және төменгі жағына айналу моментін қолдануға мүмкіндік береді. Бұлар көбінесе екі жақты пластиналы құлыптармен қолданылады.

Жартылай алмас пішінді

Бұл әмбебап құрал дерлік барлық жиынтыққа кіреді және негізінен жеке шыналарды ашу үшін қолданылады, бірақ сонымен қатар шүмектеп ашуға, сондай-ақ пластиналы және дискілі құлыптарды ашуға да қолданылуы мүмкін. Үшбұрышты жартылай алмаз пішінді құрал әдетте ұзын болады. Жартылай алмаздың негізін құрайтын бұрыштар, көршілес шыналарға әсер етпеу қажет болғанда немесе жағдайға қарай шүмектеп ашу үшін тік немесе көлбеу болуы мүмкін. Әдеттегі жиынтыққа шамамен үш жартылай алмаз пікірі және бір толық алмаз пікірі кіреді.

Қалқаның тұтқасы

Қиғақ пик жартылай ромб пішіндес пикке ұқсас, бірақ жартылай ромб пішінінің орнына иілген ұшы болады. Қиғақ пикке кейде "сезуіш" немесе "саусақ" деп те айтылады, және оны құлыпты шауып ашу үшін қолданбайды. Бұл ең қарапайым құлып ашу құралы, және егер құлыпты дәстүрлі тәсілмен ашу керек болса, кәсіби маманға көбінесе осы ғана жеткілікті болады, құлыпты шауып немесе пик тапаншасымен ашудың орнына. Әдеттегі жиынтықта әртүрлі өлшемдегі және пішіндес иілген пиктер болады.

Топпен сору

Допты таңдағыш жартылай алмаз пішінді таңдағышқа ұқсас, бірақ таңдағыштың ұшы жартылай немесе толық шеңбер пішінде болады. Бұл таңдағыш көбінесе пластиналы құлыптарды ашу үшін қолданылады.

Қалқалы шүмектер

Бұл құралдар, мысалы, жиі қолданылатын жылан құрал, құлып ішіндегі тігіштерді тігіс сызығына жеткізу үшін тігіштердің барлығының үстінен жылдам сырғытып, қайта-қайта соқтыру арқылы тігіштерді жылжытуға арналған. Бұл әдіс жеке-жеке тігіштерді ашуға қарағанда әлдеқайда аз шеберлік қажет етеді және көбінесе арзан құлыптарда жақсы жұмыс істейді. Күрделірек құралдар бар, олар әртүрлі тігіштердің биіктігіне сәйкес келетін кілт позицияларын имитациялайды және дәстүрлі құралдарға қарағанда қолдануға оңай. Мұндай құралдар әдетте, кілттерді жасау процесін ескере отырып, жақын тігіштердің биіктігінің барлық мүмкін комбинациялары болмайтындықтан, кең таралған кілт конфигурацияларының үлгісінен жасалады.

Декодерлік пікірі

Декодерлік қапшық – тігіздерінің биіктігін өзгертуге бейімделген кілт, оларды тігіздің негізіне бұрау арқылы немесе кілт құлыпта тұрғанда тұтқадан реттеу арқылы өзгертуге болады. Бұл құлыпты ашуға ғана емес, сонымен қатар еңбегімен кілттің көшірмесін жасауға қажетті үлгі алуға да мүмкіндік береді.

Бетті кілттер

Құлыптың көптеген түрлерін ашудың ең оңай жолы – кілттің әрбір тігізігі тең болып, кілттің ең төменгі ойығына дейін кесілген кілтті (немесе түрлі кілттерді) енгізу. Содан кейін кілтке бұру күші қолданып, балғамен күшті соққы беріледі. Соққының күші кілт бойымен өтеді және (Ньютонның серпінді шарлары сияқты) тек драйверлік штырғыштарды жылғалыстады, ал кілт штырғыштары өз орнында қалады. Егер дұрыс жасалса, бұл кесу сызығының айналасында қысқа ғана бос кеңістік тудырады, бұл кілттің еркін айналуына мүмкіндік береді. Кейбір қазіргі заманғы жоғары қауіпсіздікті құлыптар, мысалы Master Lock-тың "BumpStop" және ILCO-ның "Bump Halt" технологиялары сияқты, соққыға қарсы қорғаныспен жабдықталған.

Дзиггерлер немесе сынақ кілттер

Вафлилік құлыптардың көпшілігін джиггерлер немесе сынап көру кілттерімен ашуға болады. Оларды шүмеректерді таңдау құралдарымен да ашуға болады.

Қаруларды таңдау

Қолмен іске қосылатын құрал (немесе жылдам құрал) Элли Эпштейнмен ойлап табылды. Ол әдетте, кілттің инелеріне (пиндеріне) кенеттен күш жіберетін, сондай-ақ (соққы кілттер сияқты) осы күшті басқарушы инелерге жеткізетін механизмге ие. Бұл тек сол инелердің секіруіне себеп болады, цилиндрдің қысқа мерзімге еркін айналуына мүмкіндік береді, инелердің серіппелері оларды бастапқы құлыптау орнына қайтарғанша. Электрлі түрлері де жиі қолданылады, онда жай ғана түймеге басу арқылы инелер тербеледі, ал бұрағыш кілт қолданылады.

Құбыршалық тұйықтауыш

Құбырлы құлып ашатын құрал – құбырлы тісті құлыпты ашуға арналған мамандандырылған құрал. Құбырлы құлып ашатын құралдардың дизайны шамалы ғана ерекшеседі және 6, 7, 8 және 10 тісті құлыптар сияқты барлық негізгі құбырлы құлыптарға сәйкес келетін түрлі өлшемдерде болады. Құрал құлыпқа енгізіліп, орташа күшпен сағат тілі бойынша бұрылады. Құрал құлыпқа енген кезде, әрбір тіс біртіндеп төмен итеріледі, содан кейін тоқтап, құлыптың қию сызығының артындағы басқару тістерін бекітеді. Соңғы тіс төмен итерілгенде, қию жазықтығы босап, құлып ашылады. Бұл әдетте бірнеше секундтың ішінде орындалады. Көптеген құбырлы құлып ашатын құралдар "декодермен" бірге келеді, ол құлыпшыға тістердің қай тереңдікте қию жазықтығын бұзғанын анықтауға көмектеседі. Құлып ашылғаннан кейін декодтау кілтін пайдаланып, құлыпшы құбырлы кілтті дұрыс тереңдікте кесіп, құлыпты ауыстыру қажеттілігінен құтылуы мүмкін.

Ұрлауға қарсы әдістер

Құлыптардың, әсіресе қазіргі заманғы құлыптардың тарихы көбінесе құлып ашушылар мен құлып ойлап табушылар арасындағы қару-жарақ жарысынан тұрады. Бүгінгі күні стандартты тісті құлыптардағы құлып ашуға қарсы шараларға кілт саңылауын және "қауіпсіздік тістерін" немесе "карнавал тістерін" кедергілейтін бүйірлік бөліктерді пайдалану кіреді. Бұл тістер катушка, саңырауқұлақ немесе барабан тәрізді пішіндес болып келеді, нәтижесінде олар іс жүзінде орнатылмаған болса да, орнатылғандай сезім тудырады. Қауіпсіздік тістері басқа тістердің де қайта орналасуына әсер етуі мүмкін.

Австралия

Австралияда құлып ашу құралдарын иелену заңды. Дегенмен, егер полицияда қылмыс жасау ниетін көрсететін басқа да жағдайлар болса, бұл құралдар қылмыс жасау ниетінің дәлелі ретінде қарастырылуы мүмкін. Мысалы, Квинсленд штатының заңдарында мынадай мәлімдеме бар:

"Егер адамда құлып ашу құралдары, электронды автокөлік есігін ашу сканері немесе бұрыш болса, және оның иелігінде болуы оңай түсіндірілмейтін жағдайлар туындаса, мысалы, егер ол құлыпшы, ағаш шебері немесе үйін жөндеумен айналысатын адам болмаса, полиция бұл адамның құралдарды ұрлық немесе көлік ұрлау үшін пайдалануға ниеттенгеніне күдік тудыруы мүмкін. Әрине, полицияның күдігі негізді болуы керек, сондықтан ол адамның заттармен бірге табылған жағдайларға байланысты болады."

Германия

Құлыпты ашуға қатысты заң немесе ереже жоқ, сондықтан егер құлып иесінің рұқсаты болса, құлыпты ашу заңды. Құлып ашу құралдарын еркін сатып алуға және сатуға болады. Құлып ашуды спорт түрі ретінде таныстыратын бірнеше клуб бар. Германияда құлып ашу геокешингтің танымал бөлігіне айналды. Геокешинг іс-шараларында құлып ашу бойынша семинарлар да ұйымдастырылады.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақтың көптеген елдері құлып ашу құралдарын иеленуді реттемейді. Осы құралдарды пайдалану арқылы жасалған қылмыстық немесе заңға қарсы әрекеттерге жауапкершілік құрал иесінде болады.

Венгрия

Еуроодақ елдері үшін ерекше жағдай ретінде, Венгрияда құлып ашатын құралдарды мемлекеттік мүлікте ұстауға тыйым салынған.

Жапония

Жапония заңдары кез келген құлып ашу құралдарын иеленуді тыйымдайды және бір жылға бас бостандығынан айыру немесе 500 000 иен айыппұл түрінде жаза қолданылады.

Нидерланды

Нидерландыда құлып ашуға арналған құралдарды иелену заңды, бірақ рұқсатсыз басқа біреудің құлыптарын ашу заңсыз. 2002 жылы басталып, әлемнің түкпір-түкпірінен келген қатысушыларды қамтитын Dutch Open (TOOOL ұйымдастырған) құлып ашу чемпионаты бар. Бұл жарыс жыл сайынғы құлыптар туралы LockCon конференциясы барысында өтеді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда құлып ашу құралдары заңсыз емес, бірақ оларды ұрлық жасау ниетімен иеленуге үш жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген.

Польша

Польшада, Қылмыстық кодекстің 129/1 бабына сәйкес: 1) кәсібі мен жұмысы оны қажет етпейтін адамның құлып ашу құралын иеленуі, өндіруі немесе алуы; және 2) кәсібі мен жұмысы оны қажет етпейтін адамға құлып ашу құралын тапсыруы қамауға алу, бас бостандығын шектеу немесе айыппұл салумен жазаланады. 3) Құлып ашу құралы, тіпті ол кінәлінің меншігі болмаса да, тәркіленеді.

Ұлыбритания

Англия мен Уэльсте, егер адам өз үйінде болмаса, ұрлық немесе тонауға қатысты немесе онымен байланысты қолданылатын кез келген затты иеленсе, ол қудалана алады. Қудалаудың сәтті болуы үшін, иелену кезінде құралдарды сол мақсатта пайдалану ниеті дәлелденуі керек. Бұл қылмысқа қатысты жаза, Корольдік сотта (Crown Court) 3 жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал Магистраттар сотында (Magistrates' Court) 12 айға дейін бас бостандығынан айыру көзделеді.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында құлып ашу құралдарын иеленуге қатысты заңдар штаттан штатқа өзгеше. Жалпы алғанда, құлып ашу құралдарын иелену және пайдалану, қарақшылыққа қолданылуы мүмкін немесе қолданылмауы мүмкін лом немесе кез келген басқа құралды иеленумен теңестіріледі. Құлып ашу құралдарын заңсыз мақсатта пайдалану ниетімен ұстау, әдетте, қарақшылық құралдарын иелену немесе осыған ұқсас заңдар бойынша қылмыс ретінде қудаланады. Көптеген штаттарда құлып ашу құралдарын жай ғана иелену толығымен заңды, себебі заңдар құлып ашу құралдарын иеленуді немесе құлып ашу әрекетін тек зұлым ниет болған жағдайда ғана тыйым салады. Бұл Аризона, Калифорния, Мэн, Массачусетс, Нью-Гэмпшир, Вашингтон (Округи Колумбиясы), Вашингтон штаты және Нью-Йорк штаттарында орын алады. Кейбір штаттар, мысалы, Калифорния және Нью-Йорк, бизнеске шектеулер қояды, мысалы, лицензиясыз құлыпшының бизнесін жүргізуге тыйым салады және құлып ашу құрылғыларын сату туралы тіркемелерді сақтау талаптарын енгізеді.