Кіріспе

Кілті бар құлыптың түрі. Қалқалы құлып (немесе ward lock деп те аталады) – дұрыс кілт енгізілмесе, құлыптың ашылуына кедергі келтіретін палаталар жиынтығын пайдаланатын құлыптың түрі. Дұрыс кілт құлып ішіндегі кедергілерге сәйкес келетін ойықтармен немесе саңылаулармен жабдықталған, бұл оның құлып ішінде еркін айналуына мүмкіндік береді.

Тарих

Қорғалған құлып – ежелгі Қытай мен Римдегідей, ең көне құлып түрлерінің бірі. Орта ғасырларда олар монастырьларда кеңінен қолданылды, себебі ақша мен уақыттың болуы олардың күрделілігінің артуына мүмкіндік берді. Бүгінгі күні Ұлыбритания мен Ирландияда олар төменгі деңгейдегі қауіпсіздік үшін, сондай-ақ көне ескерткіштер мен шіркеулер сияқты тарихи орындарда бастапқы сыртқы көрінісін сақтау мақсатында қолданылады, ал негізгі қауіпсіздік басқа құрылғылармен, мысалы, қосымша орнатылған иінтірек құлып механизмі арқылы қамтамасыз етіледі.

Дизайн

Негізгі қабатталған құлыпта, көбінесе сыртқа қарай шығып тұратын концентрлі пластиналардан тұратын кедергілер жиынтығы, сол құлыпқа арналмаған кілттің айналуын тоқтатады. Қабатталған құлыптарда бір қарапайым қабат немесе иілістері мен күрделі шығыңқылары бар көптеген күрделі қабаттар болуы мүмкін; принцип бірдей болып қалады. Егер кілттегі ойықтар немесе тесіктер құлыптағы қабаттармен сәйкес келмесе, кілт кедергіге тіреліп, айналмайды. Сонымен қатар, кілттің жиегіндегі ойыстар кілттің қандай құлыпқа сыйып кіретінін шектей алады. Кілт кілт тесігі арқылы құлыпқа енгенде, қабаттар кілттің пішініндегі ойыстармен сәйкес келіп, құлып цилиндріне кіруге рұқсат береді немесе тыйым салады. Бұл қабатталған құлыптарды талқылағанда көбінесе ескерілмейді, бірақ қазіргі құлып жасау саласында, мысалы, инелі немесе пластиналы құлыптарда көбірек қолданылады. Екі жақты құлып жиынтығында (яғни кілтті есіктің екі жағынан да салуға болатын құлып жиынтығында) кілт білігінің ортасы қатты болып, кілттің ұшынан асып, құлыптың қарама-қарсы жағындағы тесікке кіреді. Екі жақты қабатталған құлыптардың кілттері әрқашан толық симметриялы болады. Бір жақты құлыптар үшін құлыптың ортасында әдетте цилиндрлі тірек орналасқан. Оның мақсаты – кілтті айналдыру үшін күштің нүктесін және айналу осын қамтамасыз ету, сондай-ақ кілтті қабаттармен дұрыс сәйкестендіруге көмектесу. Кілтте тірекке сәйкес келетін тесігі болады. Дұрыс кілт енгізілгенде, ол қабаттарды асып өтіп, орталық тірекке айналады. Содан кейін кілт тұтқаға соғып, құлыптағы тісті немесе жылғыш құлыпты іске қосады, немесе ол өзі тісті немесе құлыпты итеріп жібереді. Екі бағытта әрекет ететін тұтқалы құлыпта кілт сонымен қатар серіппелі тұтқаға басып, жылғыш құлыпты орнында ұстап тұруы мүмкін.

Қауіпті жерлер

Құлыптың құрылысы ерекшелігіне байланысты, сапалы жасалған шеке кілт құлыптың тіректерін айналып өтуге мүмкіндік береді. Осы себепті, тіректі құлыптардың механизмдері көбінесе қауіпсіздік деңгейі төмен жағдайларда қолданылады. Бірегей кілттердің саны да өте шектеулі болғандықтан, көптеген кілттер оларға арналмаған басқа есіктерді де ашуы мүмкін. Бұғатты құлыптың (lever tumbler lock) ойлап табылуы бұл мәселені шешеді, себебі құлып механизмын іске қосу үшін әрбір бұғаттың белгілі бір биіктікке дейін көтерілуі қажет.