Кіріспе

Тұрақтау құрылғылары
Тұрақтау құрылғылары

Қолғаптар – адамның екі білегін бір-біріне жақын қамтамасыз етуге арналған тұрақтау құрылғылары. Олар тізбек, иілім немесе қатты табан арқылы байланысқан екі бөліктен тұрады. Әрбір қолғаптың айналмалы тетігі бар, ол адамның білегіне жабылып, ашылуына кедерес келтіретін механизммен жұмыс істейді. Кілтсіз, қолғаптарды арнайы білімсіз алу мүмкін емес, ал қолғаппен байланған адам білегін бірнеше сантиметрден немесе дюймнан артық қозғалта алмайды, бұл көптеген жұмыстарды қиын немесе орындауға мүмкін емес етеді. Құқық қорғау органдары дүние жүзінде күдікті қылмыскерлердің полиция күзетінен қашуын болдырмау үшін жиі қолғаптарды пайдаланады.

Металл қолқаптар

Қазіргі кездегі металл қолғаптардың үш негізгі түрі бар: тізбекті (қолғаптар қысқа тізбекпен біріктіріледі), шарнирлі (шарнирлі қолғаптар тізбекті қолғаптарға қарағанда аз қозғалуға мүмкіндік беретіндіктен, олар көбінесе қауіпсіз деп есептеледі) және қатты, бір түйір металл табанды қолғаптар. Көтеріп жүуге ыңғайсыз болғанымен, қатты қолғаптар қолғап салудың бірнеше әдісіне мүмкіндік береді. Hiatts Speedcuffs – Ұлыбританиядағы көптеген полиция күштері қолданатын қатты қолғаптар. Қатты және шарнирлі қолғаптарды бір қолмен қолданып, тізбекті қолғаптармен қолдану мүмкін емес, ауырсыну арқылы бақылау/үлгіге келтіру әдістерін жүзеге асыруға болады. Қауіпсіздікті арттыру немесе қолғаптардың беріктігін жоғарылату үшін түрлі қосымшалар бар, олардың ішінде тізбек немесе шарнирдің үстіне кигізілетін және құлыппен жабылатын қораптар да бар. 1933 жылы Корольдік Канада атты полициясы қылмыскерлердің офицердің тапаншасын ұстауына жол бермеу үшін "Миттен қолғаптар" деп аталатын түрді қолданды. Құқық қорғау органдарында кейбіреулер қолданғанымен, ол кең таралған жоқ. Қолғаптар көміртекті болат, тот баспайтын болат және алюминий сияқты әртүрлі металдардан немесе синтетикалық полимерлерден жасалуы мүмкін. Кейде ерекше кең белдісі бар адамды ұстау үшін екі жұп қолғап қажет болады, себебі қолдарды жеткілікті жақынға келтіруге болмайды; мұндай жағдайда бір жұп қолғаптың біреуі екінші жұптың біреуіне бекітіледі, содан кейін әр жұптың қалған ашық қолғабы адамның білегіне салынады. Көптеген өндірушілерден үлкен өлшемді қолғаптарды алуға болады. Австралияның Ұлттық мұражайының коллекциясында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жасалған бірнеше қолғаптар бар. Оларға 'T' типті 'Come Along', 'D' типті және '8-сурет' қолғаптар жатады.

Пластмассадан жасалған қолқаптар

Жеңіл, бір рет қолданылатын пластмасса таспалар, қолға байлайтын белдіктер, көтеріліске қарсы қолқаптар, пластикуфтар, флексикуфтар, үш қабатты қолқаптар, запстраптар, зипкафтар немесе зип-таспалар деп аталатын бұл құралдар электр кабельдерін байлайтын таспаларға ұқсайды. Оларды солдаттар мен полиция қызметкерлері көп мөлшерде тасымалдай алады, сондықтан олар үлкен наразылық акциялары мен тәртіпсіздіктер сияқты көптеген құралдар қажет болатын жағдайлар үшін өте қолайлы. Соңғы жылдары әуе компаниялары тәртіпсіз мінез-құлық танытқан жолаушыларды ұстап тұру үшін пластикалық қолқаптарды таси бастады. Бір рет қолданылатын тұтқырлар шығынды тиімсіз деп есептелуі мүмкін, оларды босатуға болмайды және тұтқынға алынған адамға саусақ іздерін алуға немесе физиологиялық қажеттіліктерін орындауға мүмкіндік беру үшін кесіп тастау қажет. Тұтқындалған күнінің алғашқы сағаттарында бір адамға бес немесе одан да көп бір рет қолданылатын тұтқырлар берілуі мүмкін. Дегенмен, мұндай қолдану арзан қолқаптарды, әдетте болаттан жасалған қолқаптар ұзақ уақыт пайдаланылмаған жағдайларда қолдануға мүмкіндік береді. Жақында осы мәселені шешу үшін жаңа өнімдер енгізілді, соның ішінде кілтпен ашылатын немесе босатылатын бір рет қолданылатын пластикалық тұтқырлар; олар дәстүрлі пластикалық тұтқырлардан қымбатқа сатылады, тек шектеулі рет қолданылады және дәстүрлі бір рет қолданылатын тұтқырларға қарағанда мықты емес, тіпті заманауи металл қолқаптардан да нашар. Сонымен қатар, көптеген адамдар пластикалық тұтқырлар металл қолқаптарға қарағанда киген адамның жүйке және жұмсақ тіндеріне зиян келтіруі мүмкін деп санайды.

Аяқ-қолға арналған қолқаптар

Аяқ бұғаттары қол бұғаттарына ұқсас, бірақ олардың ішкі шеңбері үлкенірек болып, адамның білезіктерінің орнына тобықтарына кигізіледі. Кейбір үлгілері эллипстік пішіндес манжеттерден тұрады, бұл олардың тобықтың анатомиясына жақсы бейімделуіне және ахилл тырнауыншасына қысымды азайтуға мүмкіндік береді. Стандартты аяқ темірлерінің екі манжетін байланыстыратын тізбегі қол бұғаттарына қарағанда ұзынырақ болады. Күдікті өте агрессивті мінез танытқан жағдайларда, қол бұғаттарымен қатар аяқ темірлері де қолданылуы мүмкін. Кейде аяқ темірлерін бір-бірімен байланыстыратын тізбек қол бұғаттарының тізбегіне оралып, содан кейін аяқ темірлері кигізіледі, нәтижесінде адам "тобықтап байланады". Шамалы жағдайларда, қарнымен жатқан "тобықтап байланған" адамдар позициялық тұншығудан қайтыс болған, бұл тәсілді жоғары даулы етіп, көптеген елдерде оны қатаң шектеуге немесе тіпті толығымен тыйым салуға алып келді. Аяқ бұғаттары тұтқындарды қауіпсіз аймақтан тыс тасымалдау кезінде қашпау үшін де қолданылады. Стандартты аяқ бұғаттары кигізілгенде, тұтқын қалыпты қадамдар жасауға және өздігінен жүруге мүмкіндік алады, бірақ жүгіруге тыйым салынады. Аяқ бұғаттарының арасын байланыстыратын тізбек қысқартылса, тұтқынға жүру қиынға түседі, бұл қашпау қаупін азайтады. Мұндай жағдайда, тұтқынды тасымалдаушы қызметкерлер көтеріп әкелуі немесе оны коляскамен тасымалдауы керек. Кейбір елдерде тұтқындар тіпті камерада отырғанда да аяқтарына тізбек салып бұғаттайды. Мұндай ұзақ мерзімді аяқ тізбектерін қолдану тұтқынның тобықтарында қысым іздерін қалдыруы және ауыр зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан, тұтқындарға осындай қатысуды қатыгез және ерекше жаза деп есептеу кең таралған.

Құрастыру

Кейбір тұтқындар қамақтан тыс жерлерге, сотқа, медициналық мекемелерге және тағы да басқаларға тасымалданатын болса, құрсақ тізбегімен бірге қолғаптар тағылады. Мұндай жағдайда белге металл, былғары немесе матадан жасалған белбеу бекітіледі, кейде құлыптау механизмімен жабдықталады. Қолғаптар құрсақ тізбегіне бекітіліп, тұтқынның қолы бел деңгейінде ұсталады. Бұл тұтқынға ұзақ уақыт бойы бекіту құрылғысында болу кезінде белгілі бір деңгейде жайлылықты қамтамасыз етеді, сонымен қатар тек қолына қолғап салуға қарағанда қозғалысты күшті шектейді. Егер қолғаптар жасыратын қақпақпен жасырылса және құрсақ тізбегімен тұтқынның беліне бекітілсе, бұл комбинация одан да қатаң шектеуге алып келеді және қамауға алынған адам ыңғайсыздық немесе тіпті ауырсыну сезінуі мүмкін. Қосымша қауіпсіздік үшін кейбір тасымалдау құралдарында екі аяқ тізбегі қолғаптар жұбына немесе құрсақ тізбегіне ұзын жалғау тізбегі арқылы қосылады. Бұл комбинациялар тұтқындардың еркін қозғалуын одан әрі шектеп, қашып кетуіне кедергі келтіреді.

Кілттер

АҚШ, Ұлыбритания және Латын Америкасындағы көптеген қазіргі заманғы қолқаптарды бір стандартты әмбебап қолқап кілтімен ашуға болады. Бұл тұтқындарды тасымалдауды жеңілдетеді. Дегенмен, әртүрлі стандарттарға негізделген кілттерді пайдаланатын қолқап өндірушілер де бар. Жоғары қауіпсіздікті қамтамасыз ететін қолқаптарға арнайы кілттер қажет. Қолқап кілттері көбінесе саусаққа кигізілетін қолқаптармен (бас бармаққа арналған қолқаптармен) жұмыс істемейді. "Cuff Lock" қолқап кілті осы стандартты кілтті пайдаланады. Тұтқынның қолқап кілтімен қолқаптарды ашуына жол бермеу үшін, қолқаптардың кілт тесіктерін жасыру мақсатында қолқапқа арналған қақпақ қолданылуы мүмкін.

Қалқалы және қатты қолқаптар

Егер кілт тесіктері қолдардан алыс артқа қарай қолданылса, шарнирлі немесе қатты табанмен жалғастырылған қолқышаулар тізбекпен жалғастырылған қолқышаулардан гөрі әлдеқайда сенімді. Қолда кілт болған жағдайда да, осы кілтпен кілт тесіктеріне жету қиын немесе мүмкін емес.

Қолды орналастыру

Бұрын полиция қызметкерлері тұтқынға алынған адамды қолдарымен алдыңғы жағына бұғаулап қоятын, бірақ шамамен 1960 жылдардың ортасынан бастап артқы жағына бұғаулау қалыпты жағдайға айналды. Бүгінде АҚШ-тағы полиция академияларының көпшілігі жаңадан қабылданған курсанттарына қолқаптарды солай салуға үйретеді, осылай бұғауланғаннан кейін күдіктінің алақандары сыртқа қарай қарауына болатын. Флорида штатының Джексонвилл полиция бөлімі, Лос-Анджелес округінің шериф департаменті және тағы басқалары ерекшеліктерге жатады, себебі олар алақандарын біріктіріп бұғаулауды жақсы көреді. Бұл ұзақ уақыт бойы қолғаппен ұстап тұру кезінде радиалдық немесе қолқаптық невропатияның алдын алуға көмектеседі. Күдіктілерді кілт тесіктері жоғарыға қарай (қолдардан алыс) бұғаттап, оларды кілтпен немесе қолдан жасалған құралмен ашуды қиындатады. Адамның қолы құлау кезінде серпілу үшін қолданылатындықтан, тұтқынға қолқап салу оның құлап немесе жығылып кетуіне байланысты жарақат алу қаупін арттырады, сондай-ақ тым қысық қолқаптардан туындайтын қолқаптық невропатияға да әкелуі мүмкін. Полиция қызметкерлері тұтқынға алынған адамды ұстап тұруға дайын болуы керек. Қолқап салынғаннан бастап, офицер толық жауапкершілікке ие болады. Тұтқынның тепе-теңдігін жоғалту қаупі, қолдары алдыңғы жағына қарағанда артқы жағына бұғауланғанда жоғарырақ; алайда, қолдары алдыңғы жағына бұғауланғанда, тұтқалы қолдарды қару ретінде пайдалану қаупі артады.

Қолдарына шынжыр байлаған күдіктілерді бейнелеуге қатысты ұлттық ережелер

Жапонияда қылмысқа күдікпен ұсталған адамның қолдары байланған күйде суретке түсірілген немесе бейнеленген жағдайда, егер бұл сурет теледидарда немесе газеттерде пайдаланылса, оның қолдары пикселденіп көрсетілуі тиіс. Бұған себеп, әйелін өлтірді деген күдікпен ұсталған Кадзуёси Миура сотқа шағымданып, қолдары байланған күйде суретке түсірілу кінәлі екенін білдіретінін және сот процесіне әсер ететінін дәлелдегені болды. Сол сияқты, Францияда заң бойынша, сот айып таққанша, қолдары байланған немесе қандай да бір тәсілмен шектелген адамдардың суреттерін таратуға бұқаралық ақпарат құралдарына тыйым салынған. Италиядағы қылмыстық процестік кодекс жеке бастың бостандығынан айырылған адамдардың, қолдары байланған немесе басқа да физикалық күш қолданылған жағдайлардағы суреттерін жариялауға тыйым салады. Италияның жеке деректерді қорғау бойынша тәуелсіз органы, егер қолқаптардың суреті пикселдендірілген жағдайда да осы тыйымның қолданылатынын мәлімдеді.

BDSM-де қолдану

Полиция қолқаптары кейде сексуалдық құлдықта және BDSM іс-шараларында қолданылады. Бұл қауіпті болуы мүмкін, себебі олар осы мақсат үшін жасалмаған және оларды пайдалану нервтердің зақымдануына (қолқап нейропатиясы) немесе басқа тіндердің зақымдануына әкелуі мүмкін. Құлдықтауға арналған қолқаптар осы қолдану үшін арнайы жасалған. Олар психиатриялық пациенттерде қолданылатын жұмсақ шектеулердің үлгісін пайдалана отырып жасалған, себебі оларды ұзақ уақыт бойы тағуға болады. Көптеген мұндай үлгілерді құлыптармен бекітуге болады.

Метафоралық қолданыстар

Қолқынаптар осы сөздің метафораларда қолданылуы үшін жеткілікті танымал, мысалы:
Алтын қолқынаптар – бұл компания қызметкерге беретін ынталандыру, егер қызметкер белгілі бір мерзім ішінде компанияны тастаса, оның көп бөлігі немесе барлығы компанияға қайтарылуы тиіс. Етістік ретінде, басқа біреудің іс-қимылы немесе іс-қимылсыздығы арқасында бірдеңе жасаудан шектелуді білдіреді – "Ол өзінің компьютерлік жұмысы интернет-провайдерінің zip файлдарын қабылдаудан бас тартуына байланысты қолқынапталғанын айтты". Фантастикалық футболдағы бір стратегия – команданың ойыншылар тізіміне жұлдыз ойыншысымен қатар оның қосалқы ойыншысын немесе "қолқынапты" қосу. Егер жұлдыз ойыншы жарақаттанса, "қолқынап" оның орнын басатын мүмкін болатын ойыншы болады.

Қолғап белгісі

"Қолқапты бейнелеу" қимылында қолдар білектерінен кеуденің алдында кесіліседі, бұл қолқаппен ұсталғандай болуды көрсетеді. Қолданылуы: Полиция қызметкерлері "Өзіңді қолқап салуға рұқсат бер" деген мағынада қолданады. Сондай-ақ, "Біз тұтқындалған әрідесімізді қолдаймыз" деген мағынада да қолданылған жағдайлар бар. Жозе Моуриньо Ф.С. Интернационале Милано футбол матчында осы қимылды жасаған.