Кіріспе

Мавританияның римдік клиент патшасы (б.з. 20-40 жж.)

Мавританиялық Птолемей (Птолемей; Гай Юлий Птолемей; б.з. дейінгі 9 ж. шамамен – б.з. 40 ж.) – Рим үшін Мавританияны билеген соңғы римдік клиент патшасы. Ол Нумидия патшасы Джуба II-нің ұлы, бербер Массил тайпасының мүшесі, сондай-ақ анасы Клеопатра Селена II арқылы Птолемей әулетінің ұрпағы болған.

Өмір

Птолемей – Мавритания патшасы Юба II мен патшайым Клеопатра Селена II-нің ұлы. Оның туған күні нақты белгісіз, бірақ анасы қайтыс болғанға дейін болған болуы керек, ол шамамен б.з.д. 5 жылы болған деп есептеледі. Афиналық жазуда айтылған әпкесі болған (мүмкін, кіші), бірақ оның есімі сақталмаған. Ол Друзилла деп аталған болуы мүмкін. Әкесі Юба II – Солтүстік Африка берберлерінен тараған және Рим триумвирі Помпейдің одақтасы болған Нумидия патшасы Юба I-нің ұлы. Анасы Клеопатра Селена II – Египеттің Птолемейлік грек патшайымы Клеопатра VII мен Рим триумвирі Марк Антонийдің қызы. Птолемейдің тегі бербер, грек және римдік. Птолемей мен оның әпкесі Юба II мен Клеопатра Селена II-нің есейген жалғыз балалары болды және Марк Антонийдің кіші немерелерінің қатарында еді. Анасының әжесі арқылы Птолемей Юлий Цезарь мен Юлий-Клавдий әулетімен туыс болды. Птолемей Германмен және Рим императоры Клавдиймен бірінші туыс, император Калигуламен, император Агриппина Кішімен, император Валерия Мессалинамен және император Неронмен екінші туыс еді. Птолемей Рим империясының Мавритания патшалығының (қазіргі Шершель, Алжир) астанасы Кесарияда туған болуы мүмкін. Оған анасының тегін, әсіресе Птолемей әулетін еске алу үшін осы ат берілді. Ол сондай-ақ анасы мен оның туыстарының туған жері, Клеопатра VII-нің құрметіне де аталды. Ұлының атын таңдағанда Клеопатра Селена II грек-египеттік мәнді күшейтіп, Птолемей әулетін жалғастыратын монарх ретіндегі рөлін көрсетті. Ол күйеуінің тегіндегі есімдерді пайдаланбады. Ұлына берберлік есімнің орнына Птолемей деп ат қою арқылы, Птолемей ежелгі тарихта сирек кездесетін, әсіресе бірінші мұрагер болып табылатын ұлдың әкесінің есімін емес, анасының отбасын таңдауының мысалын келтірді. Бұл оның анасы Птолемейлердің мұрагері және Птолемей үкіметінің эмиграциядағы басшысы деген ойды нығайтты. Птолемейдің ата-анасы оны білім алу үшін Римге жіберді. Анасы шамамен б.з.д. 5 жылы қайтыс болған болуы мүмкін және оның ата-анасы салған Мавританияның корольдік мавзолейіне қойылды. Римде Птолемей жақсы римдік білім алды. Ол Рим империясының шекараларын және клиенттік мемлекеттердің істерін саяси тұрғыдан сақтауға көмектескен түрлі ханзадалар мен ханшайымдардың кең шеңберін басқарған ықпалды аристократ, аналық әпкесі Антония Минордың әсерлі сарайының мүшесі болды. Марк Антонийдің кіші қызы және император Августтың кіші немересі Антония Минор, Птолемейдің қайтыс болған анасының жартылай қарындасы, сондай-ақ Марк Антонийдің қызы болды. Антонияның анасы Октавия Кіші, Марк Антонийдің төртінші әйелі және Октавианның (кейіннен Август) екінші әпкесі еді. Птолемей 21 жасқа дейін Римде тұрып, содан кейін Мавританиядағы қартайған әкесінің сарайына оралды.

Билік

Птолемей Мавританияға оралғанда, Юба II оны өзінің әріптес билеушісі және мұрагері етіп тағайындады. Юба II-нің ұлымен бірге билік құрған кезінен ақшалар сақталған. Тәңкелердің бір жағында латын тілінде «Патша Юба» деген жазуы бар Юба II-нің орталық бейнесі бейнеленген. Екінші жағында Птолемейдің орталық бейнесі және латын тілінде «Юбаның ұлы, патша Птолемей» деген жазу бар. 23 жылы қайтыс болған Юба II, Клеопатра Селене II-нің қасына Мавританияның корольдік мавзолейіне қойылды. Птолемей Мавританияның жалғыз билеушісі болды. Юба II-мен бірге билік құрған және жалғыз билік құрған кезінде Птолемей, әкесі сияқты, өнер, білім, әдебиет және спорттың меценаты болды. Грекияның Афина қаласындағы гимназияда Юба II және Птолемейге ескерткіштер орнатылды, сондай-ақ Птолемейдің әдебиетке деген құштарлығына құрмет ретінде ескерткіш орнатылды. Птолемей Акропольге өзінің ескерткіштерін орнатты. Афиналықтар Птолемей мен оның отбасын оларға арналған жазулармен құрметтеді, бұл афиналықтардың Римнің клиент-монархтары мен олардың отбасыларына деген құрметін көрсетеді, бұл 1 ғасырда кең таралған. 17 жылы жергілікті бербер тайпалары, нумидиялық Такфарина және Гараманттар Мавритания патшалығына және Римге қарсы көтеріліске шықты. Соғыс Африканы қиратты, ал бербер әскерлерінің арасында Птолемейдің үйінен шыққан, көтеріліске қосылған құлдар да болды. Птолемей әскери жорықтары арқылы берберлердің көтерілісін тоқтата алмады. Соғыс Птолемейдің Африканың римдік губернаторы Публий Корнелий Долабелланы және оның әскерін көтерілісті тоқтатуға көмектесуге шақырған сәтке жетті. Соғыс 24 жылы аяқталды. Птолемейдің әскері мен римдіктер жеңіске жетсе де, екі тарап та жаяу әскер мен атты әскерден ауыр шығынға ұшырады. Рим Сенаты Птолемейдің адал мінез-құлқына тәнті болды және оған римдік сенаторды жіберді. Римдік сенатор Птолемейдің адал мінез-құлқын мойындап, оған фил сүйегінен жасалған патшалық таяқ, әшекейленген жеңіс киімі сыйлады және Птолемейді патша, одақтас және дос деп құттықтады. Бұл Римнің одақтастарын мойындап, сыйлық беру дәстүрі болды. Птолемей әскери жорықтары арқылы Римнің адал одақтасы және клиенті ретінде өзінің қабілетін және адалдығын дәлелдеді. Ол берберлердің танымал монархы болды және Рим империясының барлық аймақтарына, соның ішінде Александрия, Египет және Италияның Остия қалаларына кең саяхаттар жасады. Кесарияда Сатурн ғибадатханасында Птолемейдің денсаулығы үшін дұғалар айтылды. Мавритания ауыл шаруашылығымен өте бай аймақ болды, ал Сатурнға теңестірілген құдай - ауыл шаруашылығының құдайы. Бұл культ патшалық үшін маңызды болды. 30 жылға дейін Кесарияда Сатурнға арналған ғибадатхана мен киелі орын салынды, ал Мавританияда Сатурнға арналған түрлі ғибадатханалар болды. Оның анасы Египеттен шыққан, онда фараондар мен олардың туыстарына арналған түрлі императорлық культтер болған, және оның әкесінің корольдік нумидиялық ата-бабаларына да арналған императорлық культтер болған болуы мүмкін. Мавританияда сақталған жазуда Юба II немесе Птолемей бұрынғы нумидиялық патша және Юба II-нің әкесінің әкесі Гиемпсал II-ге құрмет көрсету үшін императорлық культ құрғандығы айтылған. Жазу деректеріне сәйкес, Птолемей өзін және қайтыс болған ата-анасын құрметтеу үшін Мавритания патшалық культын құрған болуы мүмкін (бербер мифологиясын қараңыз). Бір жазу оның дарынына арналған, ал екіншісінде оның денсаулығына тілектер жазылған. Птолемейдің Юба II-ні өлімінен кейін құдай еткенін көрсететін дәлелдер III ғасырдың христиан жазушысы Маркус Минуций Феликстің жазбаларынан алынған. Феликс «Октавиус» кітабында Сыртадан келген христиан мен бутпарастың әңгімесін жазған. Бұл әңгіме құдайлықтың өлімдік үшін мүмкін емес екенін дәлелдеуге бағытталған христиандық аргументтің бір бөлігі болды. Феликс құдайға айналды деп саналатын адамдарды атады: Сатурн, Юпитер, Ромул және Юба. Птолемейдің Юба II-ні құдайландыруын көрсететін қосымша әдеби дәлелдер 3 ғасырдың христиан әулиесі Киприанның «Бұттардың бекершілігі туралы» атты қысқаша эухемеристік жаттығуынан алынған. Киприанның айтуынша, мавританиялықтар өз патшаларына табынып, олардың есімдерін жасырмаған. Қолда бар дәлелдерге сүйенсек, Юба II мен Птолемейдің өлімінен кейін берберлер тарапынан құдайлық құлшылыққа ие болғандығы ықтимал. Птолемейдің жалғыз билік құрған кезіндегі ақшалары Птолемейдің Юба II-мен бірге билік құрған кезіндегі ақшалардан өзгеше. Оның тәңкесіндегі патшалық атағы латын тілінде «Патша Птолемей» деп жазылған, ал оның патшалық атағы грек тілінде жазылған ақшалар сақталған жоқ. Оның ақшаларында ежегіт египеттік бейнелер жоқ. Оның жалғыз билік құрған кезіндегі ақшаларында түрлі тақырыптар бейнеленген. Птолемей өзін ақшаларда піл ретінде бейнелеген. Пілді бейнелеу - бұл оның қайтыс болған ата-аналары Мавританияны билеген кезде қолданған ежелгі ақша салты. Пілдің символдық функциялары бар: Африканы бейнелейтін белгі және эллинистік кезеңнен келіп, ықпал мен күшті көрсететін ақша белгісі. Птолемей ақшаларда қолданатын тағы бір жануар - арыстан, ол жануарлар патшалығының символы және Африканы бейнелейтін символ. Басқа ақшаларда римдік тақырыптар бейнеленген. 39 жылмен дауланған сирек алтын ақша Птолемейдің билікке келуін, оның билігін және Римге адалдығын тойлайды. Ақшаның бір жағында латын тілінде «Юбаның ұлы, патша Юба» деген жазуы бар Юба II-нің орталық бейнесі бейнеленген. Юба II Птолемейлік әулетінен шыққан египеттік фараон сияқты бейнеленген. Ақшаның екінші жағында нұрлы найзағда қанаттарын жайып тұрған бүркіт бейнеленген, ал Птолемейдің әріптері латын тілінде жазылған. Әкесінің бейнесі мен жазуы арқылы Птолемей отбасы мен билігінің жалғасуын тойлайды және әкесінің тегіне құрмет көрсетеді. Птолемей бүркіт арқылы рим тыныштығын тойлайды, Рим империясының билігіне құрмет көрсетеді және Римге адалдығын көрсетеді. 40 жылмен дауланған тағы бір ақша оның сенаттан алған шешімін тойлайды. Ақшаның бір жағында гүлмен безенілген және таяғы сүйенген күрсі бейнеленген. Ақшаның екінші жағында Птолемей басында лентамен бейнеленген. Птолемейдің қымбат талғамдары мен сәнді заттарды ұнатуы белгілі болды. Оның арнайы жасалған цитрус ағашынан жасалған шарап үстелі болған. Мавританияда көптеген цитрус ағаштары өсірілген және цитрус ағашынан жасалған үстелдер жиі аристократтар мен монархтардың сұранысқа ие болған. Птолемей Юлия Урания атты әйелге үйленді, оның тегі белгісіз. Ол тек Кесарияда табылған оның босатылған әйелі Юлия Бодинаның жерлеу жазуы арқылы белгілі. Бодина Юлия Уранияны «патшайым Юлия Урания» деп атады. Юлия Уранияның Эмеса (қазіргі Хомс, Сирия) патшалық отбасының мүшесі болуы мүмкін. Птолемей Юлия Уранияға 1 ғасырдың белгісіз күнінде үйленді. Ол шамамен 38 жылы Птолемейге Друзилла атты қыз тудырды.

Өлім

Мавритания патшалығы Римнің ең бай клиенттік патшалықтарының бірі болды, ал 24 жылдан кейін Птолемей үзіліссіз билік етуін жалғастырды. 40 жылдың соңында Калигула Птолемейді Римге шақырып, оны лайықты құрметпен қарсы алды. Птолемей патша ретінде бекітілді және империяның одақтасы мен досы болды, бірақ ол Калигуланың бұйрығымен өлтірілді. Калигуланың ниеті белгісіз. Ежелгі тарихшылар Птолемейдің байлығына қызғанышпен қараған немесе театр көрермендерінің Птолемейдің қызғылт шапанына таңғалғандығын айтады. Кейінгі тарихшылар басқа да себептерді келтірді. Олардың кейбіреулері Суэтоннің қызыл плащ туралы айтқан сөзіне негізделген, ал басқалары ежелгі тарихшылардың мәлімдемелерінен тәуелсіз, мысалы, Птолемей Гетуликустың немесе Калигуланың Мавританияны толық бақылауға алу жоспарына қатысы болуы мүмкін деген пікірді айтты. Птолемейдің Римде өлтірілгенінен кейін, оның бұрынғы үй құлы Адемон, ашудан және бұрынғы қожайынына адалдығын көрсету үшін, Калигуладан кек алып, Берберлермен бірігіп Римге қарсы Мавритания көтерілісін бастады. Берберлер көтерілісі зорлықпен өтті, ал көтерілісшілер Рим әскеріне қарсы шебер жауынгерлер болды. Көтерілісті тоқтату үшін римдік генералдар Гней Хосидий Гетта мен Гай Суэтон Паулин қажет болды. Мавритания екі провинцияға бөлінді: Мавритания Тингитана және Мавритания Цезаренсис.

Танымал мәдениетте

Птолемей – Роберт Грейвстің «Мен, Клавдий» және «Құдай Клавдий» романдарындағы екінші дәрежелі кейіпкер. Ол Стефани Дрейдің «Нілдің қыздары» романында да кездеседі, бұл Птолемейдің анасына арналған трилогияны аяқтады. Алжир мен Мароккода Птолемейге тиесілі мүсіндер сақталған. Оның 1-ғасырға жатқан, жалаңаш мүсіні Мароккодағы Рабат қаласындағы Тарих және өркениеттер мұражайында қойылған. Оның мүсіндері жас келгендегі бейнесін көрсетеді, әсіресе Джуба II патшалығы кезінде жасалған алғашқы портреттері оның Юлий-Клавдий әулетімен байланысын аңғартқан. Бұл оның маңдайындағы үтір тәрізді шаштардың орналасуынан анық көрінеді. 2004 жылы Нью-Йорктегі Sotheby’s аукционында 15 жастағы Птолемейдің 17,8 сантиметрлік (7 дюйм) бронзадан жасалған бюсті 960 000 долларға сатылды.