Кіріспе

Креод немесе креод – 20 ғасырдағы ағылшын биологы К. Х. Уоддингтонның арнайы ағзаның бір бөлігін құру үшін өскен кезде клетканың даму жолын көрсететін жаңа сөз. "Қажетті" және "жол" деген грек тілінен алынған түбірлерді біріктіре отырып, бұл термин реттелу қасиетінен шабыттандырылды. Сыртқы күштер даму процесіне бөгет келтіргенде, ұрық өзінің қалыпты даму бағытына оралу арқылы өсуін және дифференциациялануын реттеуге тырысады.

Даму биологиясы

Уоддингтон бұл терминді канализация және гомеорезис терминдерімен бірге қолданды, бұл жүйе тұрақты траекторияға оралатын жүйеге, ал гомеостаз тұрақты күйге оралатын жүйеге сипаттама береді. Уоддингтон дамуды төбеден төмен дөңгелектеп келе жатқан доптың метафорасымен түсіндіреді, онда төбенің пішіні допты белгілі бір бағытта бағыттайды. Егер жол немесе креод төбеде терең ойылған болса, сыртқы кедергілер қалыпты дамуға кедергі келтірмейді. Ол креодтардың даму траекториясын өзгерту үшін сыртқы кедергілердің көбінесе жеткіліксіз болатын дамудың ерте кезеңінде тік жақтары болатынын атап өтеді. Доп төбедегі орналасуындағы шағын айырмашылықтар, төмен жеткен кезде, мүлдем басқа нәтижелерге әкелуі мүмкін. Бұл ерте эмбрионның көршілес аймақтарының түбірінен бөлек құрылымдармен әртүрлі мүшелерге дамуын көрсетеді. Мүшелер арасында аралық құрылымдар сирек болатындықтан, төбеден төмен дөңгелектеген әрбір доп басқа аймақтан ерекшеленетін аймаққа "каналданады", мысалы, көз құлақтан ерекшеленеді. Уоддингтон төбеге ойылған креодтар желісін "эпигенетикалық ландшафт" деп атайды, яғни дене құрылымы тек оның генетикалық құрамына ғана емес, сонымен қатар эмбрионның әртүрлі аймақтарында гендердің әртүрлі жолдармен өркендеуіне байланысты. Ол метафорасын эпигенетикалық ландшафттың төменгі жағын сипаттау арқылы кеңейтеді. Мұнда біз "ландшафттың" үсіп кететін алып жамылғыға ұқсайтынын көреміз, бірақ оны кернеуге төтеп беретін сымдар тізбегі ұстап тұрады. Сымдарды жерге бекітетін тіреулер – гендер. Ал сымдардың өзі – эмбрионның әртүрлі аймақтарында гендердің өркендеуіне әсер ететін эпигенетикалық факторлар. Каналдардың тереңдігі мен бағыты генетикалық құрам мен гендерді реттейтін эпигенетикалық кері байланыс циклдарының үйлесімімен анықталады. Уоддингтон даму процесі генетикалық түрде басқарылады деп мәлімдесе де, ол бұл қалай жұмыс істейтінін түсіндіруге тырыспайды және тіпті керісінше дәлелдер келтіреді. Мысалы, гендер көздің құрылымы сияқты "негізгі" емес, көздің түсі сияқты сыртқы қасиеттерді анықтайды. Сонымен қатар, генетикалық мутация негізгі құрылымдарға әсер еткенде, нәтижесі толыққанды өзгеріс болады, бөлшектеп өзгеріс емес, Уоддингтон осыны даму допының бір креодтан екіншісіне шығуымен көрсетеді. Осылайша, оның еңбегі гендер дамуға әсер етеді, мүмкін клеткалардың бір аймағының бағытын өзгертеді, бірақ эмбрионның дамуына жететін соңғы нүктелерді анықтамайды деген ойды тудырады. Бұл түсіндіруді Уоддингтонның гендік қордың ұйымдастырылуы туралы талқылауы одан әрі күшейтеді, онда ол "организмнің дамуы кезінде болатын эпигенетикалық процесс осылайша буферленген немесе каналданған болуы мүмкін, сондықтан оптималды нәтижеге қол жеткізіледі". Эпигенетикалық ландшафтқа креодтар неғұрлым терең ойылған сайын, гендердің дамуға әсері соғұрлым әлсіз болады. Оның айтуынша, терең креодтар тек генетикалық емес, сонымен қатар қоршаған ортаның бағытын өзгертуге қарсы тұрады. Бұл құбылысты ол "тұрақтандырушы таңдау" деп атайды, ол гендер мен қоршаған ортаны эпигенетикалық жүйемен салыстырғанда екінші деңгейдегі маңыздылыққа ие етеді. Уоддингтонның эпигенетикаға гендерден артық көңіл бөлгені эволюциялық даму биологиясына қазіргі қызығушылықты болжады. Шон Б. Кэрролл және басқалар түсіндіргендей, дамуға қатысы бар гендер барлық жануарлар түрлерінде, жәндіктерден приматтарға дейін шамамен бірдей. Эволюция даму гендеріндегі мутациялардың орнына гендердің өркендеуіндегі өзгерістер арқылы, атап айтқанда, дамушы организмде қай уақытта және қай жерде қай гендер өркендейтіні арқылы жүзеге асты.

Сәулет

Архитектуралық теоретик Санфорд Квинтер креод тұжырымдамасын "20 ғасырдың ең маңызды тұжырымдамасы" деп сипаттады. "Хреод" сөзі Кристофер Александр конфигурациялық кеңістік деп атаған шешімдер жолын да жақсы көрсетеді, оның терминін Стюарт Кауфман "фитнес ландшафты" деп атайды. Александрдың теориясы бойынша, саналы адамның дизайн шешімдері міндетті түрде осы креодтарды ұстанбағандықтан, саналы дизайн аралас нәтижелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан, ол архитектураның осы жолдарды ұстануына мүмкіндік берудің жолдарын табу – салынған ортада жақсы нәтижелерге жетудің ең тиімді жолы деп санайды. Александр өзінің "Негізгі процесс", "құрылымды сақтайтын трансформациялар" және "15 негізгі қасиет" теориялары, оларды "Тәртіптің табиғаты" еңбегінде баяндаған, конфигурациялық кеңістік арқылы жолдарды қалыптастыру құралы ретінде қарастырады.