Кіріспе

207 б.з.д. Екінші Пуникалық соғыс кезінде болған шайқас

Метавр шайқасы – Рим мен Карфаген арасындағы Екінші Пуникалық соғыстың шешуші шайқасы, Италиядағы Метавр өзенінің жанында б.з.д. 207 жылы болған. Карфагендіктерге Ганнибалдың інісі Хасдрубал Барка басшылық етті, ол Ганнибалға қамал құру үшін қажетті жабдықтар мен күштерді жеткізіп беруі тиіс болған. Рим әскерлерін консулдар Марк Ливий, кейін "Салинатор" атымен танылған, және Гай Клавдий Нерон басқарды. Клавдий Нерон Метавр өзенінен оңтүстікке қарай жүздеген шақырым жердегі Грументумда Ганнибалмен шайқасып, Ганнибал мен Хасдрубалдың сезбейтіндей, жылдам марш жасап Марк Ливийге жетті. Осылайша, карфагендіктер күтпеген жерден өзінің санының аз екенін байқады. Шайқаста римдіктер сандық артықшылығын пайдаланып, карфагендік әскерді қоршап, талқандады. Карфагендіктер 15 400 салдарын өлтіріп немесе тұтқынға алды, олардың ішінде Хасдрубал да болды. Бұл шайқас Италиядағы Римнің басымдығын бекітті. Хасдрубалдың әскерінің қолдауы болмағандықтан, Ганнибал Римнің қысымына қарсы оңтүстік Италияның көп бөлігіндегі карфагендік қалаларды тастап кетуге мәжбүр болды және келесі төрт жылға Бруттиумға шегінді.

Өмірбаян

Осы уақытқа дейін Хасдрубалдың Италиядағы бауырына көмек көрсету жорығы өте табысты болды. Баэкулада Публий Сципионнан шеберлікпен қашып, Цельтиберияда жалдамалы әскерлерді жинап, 208 жылдың қысында Галлияға кірген соң, Хасдрубал 207 жылдың көктеміне дейін Альп таулары арқылы Солтүстік Италияға жол таба алды. Хасдрубал бауырына қарағанда тез ілгеріледі, себебі бұл он жыл бұрын Ганнибал әскері қалдырған құрылыстардың арқасы болды, сондай-ақ Ганнибалға қиындық тудырған галл қаупі де жойылды. Галлиялықтар енді карфагендіктерден қорқып, оларға құрмет көрсетті. Хасдрубалға Альп тауларынан аспанияда өсіріліп, жаттықтырылған соғыс пилдерін алып өтуге де мүмкіндік болды. Рим әлі де он жыл бұрын Ганнибалдан күйреген жеңілістердің әсерінен сақайнап, бірден "Найза тастаушы" (Гамилкар Барканың тегінің шамамен аудармасы) екі ұлымен күресу перспективасынан қорқып отырды. Шақырылған консулдар Клавдий Нерон мен Марк Ливий сәйкесінше Ганнибал мен Хасдрубалға қарсы жіберілді. Екеуі де бастапқыда өз мақсаттарына шабуыл жасамады. Клавдий Неронның 40 000-нан астам салдаты Ганнибалмен ашық шайқасуға тым күшті болды, сондықтан олар Бруттиумда тиімсіз мысық пен тышқан ойынына түсті; ал Марк Ливий, Италияға шашырап кеткен көптеген рим әскерлерінің екеуінің қосымша нығайтуына қарамастан, Хасдрубалға сақтықпен ыңғайласып, оған Метаврдан оңтүстікке қарай Сена қаласына, қазіргі Сенигаллияға дейін ілгерілеуге рұқсат берді.

Кіріспе

Тек Хасдрубал Ханнибалға елшілерді жібергеннен кейін ғана шешуші шаралар қабылданды. Хасдрубал Оңтүстік Умбрияда бауырымен кездесуді қалады. Хасдрубалдың елшілері тұтқындалды, ал оның жоспарлары консул Клавдий Неронның қолына тиді. Карфагендік бауырлардың әскерлері біріксе, Римге қаншалықты үлкен қауіп төнетінін білген Нерон Сенаттың билігін айналып өтіп, өздерін қорғау үшін әскер жинауды ұсынды. Өзінің легаты Квинт Катийдің басқаруында лагерін қалдырып, 7000 таңдаулы әскермен, оның 1000-ы атты әскермен, Марк Ливийге қосылу үшін Солтүстікке қарай жылдам жорық жасады. Жол бойында атты әскерлер елді мекендерге жіберілді, олар ауыл тұрғындарына тек қару-жарақ алып жүретін әскерлерге қажетті жабдықтарды дайындауды тапсырды. Неронның әскеріне жас және тәжірибелі еріктілер қосылды. Клавдий Нерон Сенада претор Порций Лициниймен бірге орналасқан Марк Ливийге тез жетті. Хасдрубал солтүстікке қарай шамамен жарты шақырым жерде лагерь құрды. Клавдий Нерон түнде келгендіктен, оның келгені келесі күні, римдіктер шайқасқа дайындалғанда ғана байқалды. Хасдрубал да өз әскерін жинады, бірақ алдында жиналған күштерді мұқият қарап көргеннен кейін, Марк Ливийдің әскері түні бойында айтарлықтай өскенін және оның атты әскерінің көп екенін байқады. Хасдрубалдың есіне Рим лагерінде екінші сигнал таңбасы естілгені түсті, ол маңызды тұлғаның келгенін хабарлады. Бұл дыбыс оған Испанияда римдіктермен болған шайқастарда таныс болды. Жеңілістен қорқып, шайқастан шегінді. Күннің қалған бөлігі ешқандай оқиғасыз өтті. Түн түскенде Хасдрубал әскерін Галлияға қарай тыныш шегіну үшін лагерьден алып шықты, онда ол Ханнибалмен қауіпсіз байланыс орната алатын еді. Жолға шыққаннан кейін Хасдрубалдың жол көрсетушілері оны сатып кетіп, Метавр өзенінің жағасында адасқан күйде, өткел іздеп шарлады. Түнде Хасдрубалдың бақытсыздығы өзгермеді, ал таңертең оның әскері шатасқан, ұйқыдан айырылған және Метавр өзенінің жағасында қоршалып, көптеген галлдық әскерлері мас болды. Римдік атты әскері жақындап келе жатса, екі консулдың легиондары да алыс емес еді, Хасдрубал өте ойсырап шайқасқа дайындалды.

Қарсылас күштер

Бұл шайқас Метавр өзенінің жағасында, Монтемадьоре-ал-Метауро маңында болды. Екі тараптың әскер санының нақты мәні белгісіз. Римдіктер Хасдрубал әскерінде 8 мың лигуриялық болғанын есептеді, бұл оның жаяу әскерінің үштен бірін құрады. Көне дереккөздердегі мәліметтер көбінесе жеткіліксіз немесе өте қайшылы. Мысалы, Аппиан Карфаген әскерінде 48 мың жаяу әскер, 8 мың атты әскер және 15 піл болғанын айтады. Ливийдің сөзіне сенсек, шайқас аяғында 61 400-ден астам Карфаген сарбазы қаза тапқан немесе тұтқынға алынған, ал қырғыннан аман қалғандар да көп болды. Бұл көрсеткіштер тым жоғары көрінеді, әсіресе Полибий Карфаген және галлдық жағынан тек 10 мың адам қаза тапқанын айтқан. Қазіргі зерттеулер Хасдрубал әскерінің шамамен 30 мың адамнан тұрғанын, ал Марк Ливий әскерінің де шамамен осы санда болғанын көрсетеді. Пропратор Л. Порций Лициний екі легионға қолбасшылық етті – консулдың санымен тең. Демек, Марк Ливий мен Порций Лицинийдің бірігіп төрт легионы болды, яғни 32 000–40 000 адам, одақтастарын қоса алғанда. Кейбір римдік клиенттердің көмекші күш беруден бас тартуына байланысты одақтас контингенттердің саны әдеттегіден азайған болуы мүмкін. Порцийдің легиондары толық құрамында болмады. Рим әскерінің саны Хасдрубалмен болған бұрынғы шайқастарда кеміген болуы мүмкін, оның дәлелі – Хасдрубал лагерінде 3 мың тұтқынның болуы. Клавдий Неронның 7 мың әскеріне шамамен 2 мың ерікті қосылды, оның келуімен римдіктерде Хасдрубалға қарсы 37 мың адам жинақталды. Көптеген Карфаген әскерлері сияқты, Хасдрубал әскері де түрлі мәдениеттер мен ұлттардың өкілдерінен құралды, олардың ішінде испандықтар, лигурлар, галлдар және африкалықтар да болды. Хасдрубалдың оң жақ қанаты Метавр өзенінде, ал сол жақ қанаты қол жеткізбес төбелі жерде орналасқан. Ол өзінің оң жақ қанатын римдік атты әскерінен қорғау үшін атты әскерін орналастырды. Хасдрубалдың сол жақ қанаты сол жақтағы төбелермен және алдындағы шатқалдармен жақсы қорғалған. Хасдрубалдың ең жақсы әскерлері – оның оң жақ қанатындағы испандық ардагерлері, оларды терең формацияда орналастырды. Орталық бөлімде лигурлар да терең қатарларға орналасты. Соңында, сол жағында шаршаған галлдарды төбеге орналастырды, алдындағы терең шатқал оларды қорғады. Хасдрубал сонымен қатар он пілді алдыңғы қатарға шығарды. Ол пілдермен соғысуда жаңалық енгізді, пілдер өз әскерлеріне қарсы бұрылған жағдайда, оларды өлтіру үшін махуттарына балға мен кескіш берді, мұндай жағдай жиі кездесетін. Марк Ливий Салинатор рим әскерін Карфаген әскерінің алдына орналастырды. Римнің сол жақ қанатына Марк Ливий басшылық етті, оң жақ қанаты Гай Клавдий Неронның басшылығында болды, ол қол жеткізбес галлдарға қарсы тұрды, ал орталық бөлім Порций Лицинийдің басшылығында болды. Римдік атты әскер сол жақ қанатқа, Карфаген атты әскеріне қарсы орналастырылды.

Шайқас

Соғыс римдік сол фланктің карфагендік оң фланга шабуылымен басталды, одан кейін римдік орталықтың ілгерілеуі болды. Сан жағынан кем карфагендік атты әскер римдік атты әскерге қарсы тұрды. Карфагендік оң жақ және орталық өз позицияларын ұстап тұрды, ал соғыс пілдері римдік қатарларын бұзып, үлкен дүрлікіді тудырды. Римдік оң фланктің қолбасшысы Клавдий Нерон Хасдрубалдың сол жағындағы сақ емес галлдарға жол ашуға кедерлес болатын жерді басып өтуге тырысты. Галлдарға жетудің бекер екенін түсінген ол, өзінің жарты әскерін когорталарға бөліп, римдік шайқас желісінің артынан айналып, карфагендік оң фланга күшті және кенеттен шабуыл жасады. Карфагендік оң қанат, испандықтардан құралған, Марк Ливийдің алдыңғы шабуылына және Клавдий Неронның флангалық шабуылына төтеп бере алмады. Олар кері шегінуге мәжбүр болды, карфагендік орталықтағы лигурларды да өздерімен бірге алып кетті. Пілдер ашуланып, римдіктер мен карфагендіктерді бірдей өлтірді. Хасдрубал өзінің әскерімен бірге соғысып, оларды күресуге шақырды, қашқан сарбаздарды қайта жинап, қай жерде болса да шайқасты жаңартты. Карфагеннің сол жағындағы галлдар үш жақтан шабуылға ұшырады: Порций Лициний алдыңғы жағынан, Марк Ливий оң жағынан, ал Клавдий Нерон арт жағынан. Осы кезде римдік атты әскер карфагендік атты әскерді толық жеңіп алды, карфагендік сол қанаттың шегінуімен Хасдрубал әскерінің жалпы шегінуі басталды. Алты піл өз жүргізушілерімен өлтірілді, ал қалған төртеуін римдіктер тұтқынға алды. Хасдрубал енді ештеңе істей алмайтынын түсініп, өзінің қашып құтылу мүмкіндігіне күмәнданып немесе тұтқынға түсуге ықыласы болмағандықтан, өзінің қалған испандық күзетшілерімен бірге атымен римдік қатарларына шабуыл жасап, қаза тапты. Полибий мен Ливий оны қолбасшы ретінде бар күшін салғаны үшін және одан кейін батыл өлімге қабылданғаны үшін мақтады. Декстер Хойос Хасдрубалдың өлімін ақымақтық деп санайды, өйткені ол карфагендік әскердің қалдықтарына ұйымдастыру және басшылық бере алатын еді, соның арқасында Солтүстік Италияда Римге қауіп төндіретін еді. Шамамен 10 000-ға жуық лигуриялықтар мен галлдар, шайқастан қашып кеткендер немесе қатыспағандар, ұйымдасқан күшке бірікті, бірақ кейін генералдың болмауынан тарап кетті. Карфагендіктердің кем дегенде бір офицері, Гамилькар, Хасдрубалдың жеңілісінен кейін бас иіп беруден бас тартты және б.з.д. 200 жылы римдіктерге қарсы 40 000 адамнан тұратын Цизальпілік галл әскерін ұйымдастырды, нәтижесінде Кремона шайқасы болды.

Шығындар

Полибий Хасдрубал әскерінен 10 000 адамның қаза тапқанын және белгісіз саны тұтқынға алынғанын мәлімдейді. Алты піл өлтіріліп, төртеуі қолға түсті. Римдіктер 2 000 адамнан астам шығынға ұшырады. Ливий болса римдіктер мен одақтастарынан 8 000 адамның қаза тапқанын, бұл Полибийдің мәліметімен келісуі мүмкін дейді, ал карфагендіктер 56 000 адамнан астам қаза тауып, 5 400 адам тұтқынға алынған. Ливийдің тұтқындар туралы көрсеткіштері қазіргі тарихшылар тарапынан қабылданып жүр, бірақ карфагендіктердің қаза болғандарының саны күмәнді. Карфагендіктердің жалпы шығыны шамамен 15 400 адамды құрады, оның ішінде 10 000 қаза тапқан және 5 400 тұтқынға алынған. Көптеген карфагендік офицерлер қаза тауып, қалғандарының көп бөлігі тұтқынға алынды.

Әдебиетте

Ф. Л. Лукастың "Карфагеннің байлығы" (Афинеум, 28 қаңтар 1921 жыл) атты әңгімесі Клавдий Неронның көзқарасымен соғысқа дейінгі жағдайды суреттейді. Ол Рим консулының Апулияда Хасдрубальдың Ганнибалға жіберген хатын тоқтатуға тырысқандағы қиындықтарына назар аударады. Әңгіменің соңында шайқастан кейін Ганнибалдың ой-пікірлері келтіріледі. Бұл әңгімені Т. Э. Лоуренс жоғары бағалаған.