Кіріспе

Екінші Пуникалық соғыстың алғашқы ірі шайқасы, француз революциялық соғыстарындағы Треббия шайқасы.

Треббия шайқасы (немесе Треббия) – Екінші Пуникалық соғыстың алғашқы ірі шайқасы. Бұл шайқас б.з.д. 218 жылдың 22 немесе 23 желтоқсанында Карфагеннің Ханнибалы бастаған әскері мен Семпроний Лонг бастаған рим армиясы арасында өтті. Әрбір армия шамамен 40 000 сарбаздан тұрды; карфагендіктер атты әскерде, ал римдіктер жаяу әскерде басымдық танытты. Шайқас Требия өзенінің төменгі ағысындағы батыс жағалауда, Плаценция (қазіргі Пьяченца) қаласынан қашықта болды және римдіктер үшін ауыр жеңіліспен аяқталды. 218 жылдың б.з.д. жылы Карфаген мен Рим арасында соғыс басталды. Карфагеннің бас қолбасшысы Ханнибал Ибериядан (қазіргі Испания мен Португалия) үлкен әскерді алып шығып, Галлия арқылы Альпі тауларын басып өтіп, Цизальпин Галлиясына (Солтүстік Италия) кірді. Римдіктер марш кезінде қиындықтарды бастан өткерген әскерге қарсы шабуылға шықты, ал Публий Сципион жеке өзі қолбасшылық еткен армияның атты және жеңіл жаяу әскерін Тицин шайқасында карфагендік атты әскерге қарсы шайқасқа жіберді. Римдіктер жеңіліске ұшырады және Сципион жараланды. Римдіктер Плаценцияға шегініп, лагерін нығайтып, күшін күтті. Семпронийдің Сицилиядағы рим армиясы солтүстікке қайта орналастырылып, Сципионнің әскерімен бірікті. Бір күндік қатыгез шайқастан кейін, римдіктер басымдыққа ие болды. Семпроний шайқасқа асықты. Ханнибал нумидиялық атты әскерін пайдаланып, римдіктерді лагерінен шығарып, өзі таңдаған жерге әкелді. Карфагендік атты әскер римдік атты әскерін жеңіп, карфагендік жеңіл жаяу әскер римдік жаяу әскерін айналып өтті. Бұрыннан жасырылған карфагендік әскер римдік жаяу әскеріне артынан шабуыл жасады. Римдік бөлімдердің көпшілігі құлдырады, ал римдіктердің көпшілігі карфагендіктер тарапынан өлтірілді немесе тұтқынға алынды, бірақ Семпронийдің 10 000 сарбазынан тұратын тобы Плаценцияның қауіпсіздігіне дейін жол ашты. Карфагендіктердің Цизальпин Галлиясындағы басым күш екенін мойындаған галлдық жауынгерлер оларға қосылды, ал Ханнибалдың әскері 60 000 адамға дейін өсті. Келесі көктемде ол Оңтүстік Италияға жылжып, Тразимен көлі шайқасында тағы бір жеңіске жетті. 216 жылы Ханнибал Оңтүстік Италияға барып, римдіктерге Канна шайқасында ауыр жеңіліс сыйлады, бұл қазіргі тарихшылар соғыстың алғашқы үш жылында римдіктерге келген үш үлкен әскери апаттың соңғысы деп сипаттайды.

Соғысқа дейінгі кезең

Бірінші Пуникалық соғыс 264-241 жылдары Карфаген мен Рим арасында өтті: б.з.д. III ғасырда Батыс Жерорта теңізіндегі бұл екі күшті держава негізінен Сицилия аралы мен оның төңірегіндегі теңіздерде, сондай-ақ Солтүстік Африкада үстемдік үшін күресті. Соғыс Карфагендіктер жеңілгенге дейін 23 жылға созылды. Бес жыл өткен соң Карфагеннің бас генералы Хамилкар Барка бастаған әскер Карфаген Ибериясына (қазіргі оңтүстік-шығыс Испания) қонды, оны кеңейтіп, Баркидтер әулеті басқаратын жартылай монархиялық, дербес аймаққа айналдырды. Бұл кеңейу Карфагенге күміс кендерін, ауыл шаруашылығының байлығын, еңбек ресурстарын, кеме жасау орналасқан әскери базаларды және стратегиялық тереңдікті сыйлады, бұл оларды болашақ римдік талаптарға қарсы тұруға ынталандырды. Хамилкар Карфаген Ибериясын 228 жылы қайтыс болғанға дейін дербес басқарды. Одан кейін оның күйеу баласы Хасдрубал, ал 221 жылы оның ұлы Ганнибал билікке келді. 226 жылы Ебро шарты бойынша Ебро өзені Карфагеннің Ибериядағы ықпал аймасының солтүстік шекарасы болып белгіленді. Біраз уақыттан кейін Рим Ебродан оңтүстікке орналасқан Сагунтум (қазіргі Сагунто) тәуелсіз қаласымен жеке келісім жасады. Б.з.д. 219 жылы Ганнибал басқарған Карфаген әскері Сагунтумды қоршап алып, жаулап алып, тонады, осыдан кейін Рим Карфагенге соғыс жариялады.

Цизальпин Галлиясындағы соғыс

Римдіктер жыл сайын екі адамды жоғары лауазымды шенеуніктер ретінде, яғни консулдар ретінде сайлап, соғыс кезінде әрқайсысы әскерге жетекшілік ететін. Б.з.д. 218 жылы римдіктер Иберияда консул Публий Сципион басшылығымен, оның інісі Гнейдің серігі ретінде, жорық жүргізу үшін әскер жинады. По өзенінің екі жағындағы Солтүстік Италиядағы ірі галл тайпалары, Цизальпин Галлиясы деп аталатын аймақта, сол жылдың басында дәстүрлі галл жеріне римдік отаршылдардың Пьяценция (қазіргі Пьяченца) және Кремонаға қоныстануына наразылық білдірді. Олар көтеріліс жасап, римдіктерге шабуылдап, бірнеше қаланы басып алды. Олар римдік көмекші күштерге бірнеше рет шабуыл жасап, Таннетумды қоршауға алды. Рим Сенаты Иберияға жіберуге арналған күштен бір римдік және бір одақтас легионды бөлді. Сципиондар оларды алмастыру үшін жаңа әскер жинауға мәжбүр болды, сондықтан қыркүйекке дейін Иберияға аттана алмады.

Карфаген Италияға басып кіреді

Осы арада, Ханнибал 219 жылдың соңы мен 218 жылдың басында Иберияның Жаңа Карфаген қаласында (қазіргі Картагена) Карфаген әскерін жинады. Бұл 218 жылы мамыр айында солтүстікке қарай жүріп, Пиренейдің шығысында Галлияға кірді, содан кейін жағалау бойындағы Рим одақтастарының алдын алу үшін ішкі жолды таңдады. Ханнибал Карфагеннің Ибериядағы мүдделерін өз ағасы Хасдрубал Баркаға қалдырды. Сципион ағайындыларының әскерін тасымалдайтын римдік флот қыркүйек айында Рона өзенінің сағасында Римнің одақтасы Массалияға (қазіргі Марсель) қонды, шамамен сол уақытта Ганнибал Рона өткелінің шайқасында өзеннен өтіп, жергілікті Аллоброгтардың күштеріне қарсы соғысып жатты. Римдік ат әскері патрулі Карфаген ат әскерінің күшін шашыратты, бірақ Ганнибалдың негізгі әскері римдіктерден қашып шықты, ал Гней Сципион Рим күштерімен Иберияға қарай кетті; Публий Италияға оралды. Карфагендіктер 38 000 жаяу әскері мен 8 000 атты әскерімен қазан айында Альп тауларын кесіп өтіп, климаттың, жердің және жергілікті тайпалардың партизандық тактикасының қиындықтарын жеңді. Ханнибал 20 мың жаяу әскерімен, 6 мың атты әскерімен және 30 соғыс пілімен Италияның солтүстігіндегі Пьемонт аймағына келді. Римдіктер қыстауға қайтқан еді, ал Ханнибалдың келуі оларды таңғалдырды. Карфагендіктер сапар барысында азық-түліктері таусылып қалғандықтан, жаңадан тамақпен қамтамасыз етілуі керек еді. Олар солтүстік Италияның галликалық тайпалары арасында одақтастар табуды және өздерінің әскерін римдіктерге қарсы күресуге мүмкіндік беретін мөлшерге дейін көбейтуді қалаған. Жергілікті тайпа, Таурини, қарсылық көрсеткендіктен, Ганнибал дереу олардың астанасын қоршап алды (қазіргі Туриннің маңында), шабуыл жасады, халықты қырғынға ұшыратты және мұндағы азық-түліктерді басып алды. Осы қатыгез әрекеттерімен Ганнибал басқа галликалық тайпаларға ынтымақтастық жасамаудың салдары қандай болатынын анық көрсетті. Публий Сципионның аймақта әрекет етіп жатқанын естіген Ханнибал, Иберияға бара жатқан деп сенген Массалиядағы Рим әскері Италияға оралып, солтүстікте орналасқан әскерді нығайтты деп ойлады. Сондықтан ол күткеннен әлдеқайда үлкен римдік әскермен бетпе-бет келеді деп сенген Ганнибал Цизальпин галлдарынан көптеген сарбаздар жинауға деген қажеттілікті одан да зор сезінді. Ол өзіне деген сенімділікті көрсету керек деп шешіп, По өзенінің аңғарына батыл қадам басты. Алайда Сципион да өз әскерін Карфагенге қарсы батыл шабуылға шығарды, бұл галлдарды бейтарап болуға мәжбүр етті. Екі қолбасшы да жиналған әскерлеріне қызу сөздер айтып, оларды алдағы шайқасқа дайындыққа шақырды. Ханнибал өз әскерлеріне, қандай жағдай болмасын, жеңіске жету керектігін, өйткені олар шегінуге тұрарлық жер жоқ екенін айтты.

Бірінші байланыс

Плаценцияда орналасқаннан кейін римдіктер Тицин өзенінің төменгі ағысында понтон көпірін салып, батысқа қарай жол тартты. Карфагендіктердің жақын маңда жүргенін хабарлаған тыңшыларынан кейін Сципион әскеріне лагерь құруға бұйрық берді. Карфагендіктер де солай жасады. Ертесі күні екі қолбасшы да қарсы әскердің күшін және құрамын жеке бақылау үшін шықты, олар туралы бұрын шамалы ғана білген еді. Сципион үлкен күшті жеңіл жаяу әскер (velites) пен негізгі ат әскерімен біріктірді, ірі шайқасқа дайындалды. Ханнибал өз әскерінің ортасына жақын тұратын ат әскерін, ал қанаттарына жеңіл нумидиялық ат әскерін орналастырды. Римдік жаяу әскерін көргенде, карфагендіктер бірден шабуылға көшті, ал найза тастаушылар ат әскерінің қатарынан кері шегінді. Ұзақ және қаһарлы шайқас басталды, көптеген атты әскерлер жаяу соғысу үшін түсіп, ал римдік найза тастаушылардың көп бөлігі шайқас шебін нығайтты. Бұл шешімсіз жалғасты, содан кейін нумидиялық ат әскері шайқас шебінің екі шетін айналып өтіп, әлі де ұйымдаспаған жеңіл жаяу әскерге, Сципионның өзіне қосылған шағын римдік ат әскеріне және бұрыннан шайқасқан римдік ат әскерінің артқы қатарына шабуыл жасады, оларды қысқа уақыт ішінде дүрліксітіп жіберді. Римдіктер ауыр қатысулармен қашып кетті. Сципион жараланды және оны өлімнен немесе тұтқынға алынудан 16 жасар ұлы, сондай-ақ Публий Корнелий Сципион құтқарды. Сол түні Сципион лагерін тастап, Тицин өзенінен шегінді; карфагендіктер ертесі күні оның артқы жасағынан 600 әскерді тұтқынға алды. Римдіктер Плаценцияға дейін шегінді. Осы қақтығыстан екі күн өткен соң карфагендіктер По өзенінен өтіп, Плаценцияға қарай бет түзеді. Олар римдік лагерінің сыртында жиналып, шайқасқа шақырды, бірақ Сципион бас тартты. Карфагендіктер өз лагерін алысқа орналастырды. Сол түні римдік әскерге қызмет ететін 2200 галлдық әскер римдіктерге шатырларының жанынан шабуыл жасап, олардың басын кесіп, карфагендіктерге сенімнің белгісі ретінде әкеп берді. Ханнибал оларды марапаттап, жаңа сарбаздар жинау үшін үйлеріне қайтарды. Ханнибал галлдық тайпасымен алғашқы ресми келісімге келді, содан кейін оларға қажетті жабдықтар мен сарбаздар жеткізіле бастады. Римдіктер лагерін тастап, түнде жасырынып шегінді. Келесі күні таңертең карфагендік ат әскері оларды қууды дұрыс жоспарламады, ал римдіктер Требия өзенінің жанындағы биік жерде, қазіргі Ривергаро маңында, Плаценциядан оңтүстік-батысқа қарай лагерь құрды. Дегенмен, олар көптеген жүктерін және ауыр жабдықтарын тастап кетуге мәжбүр болды, ал артта қалғандардың көп бөлігі өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Сципион күш күтіп отырды, ал Ханнибал өзеннің арғы жағындағы жазықта алыс лагерь құрып, азық-түлік жинады және өзінің туына жиналған галлдарды жаттықтырды.

Кіріспе

Римнің екінші консулы Семпроний Лонг Сицилияның батысында әскер жинап, келесі жылы Африкаға шабуыл жасауды жоспарлап отырды. Ганнибалдың келуі мен Сципионның жеңіліске ұшырауынан қорқып, Сенат бұл әскерге Сципионға көмекке солтүстікке қарай жылжуға бұйрық берді. Олардың бір бөлігін теңіз арқылы жеткізген болуы мүмкін, себебі олар 40 күннен кейін ғана Ариминге (қазіргі Римини) жетті. Семпронийдің әскері Сципионның әскерімен қосылу үшін Требияға барып, оның жанына орналасты. Сципионның жараларының әсері толыққанды жазылмағандықтан, Семпроний басқаруды өз қолына алды. Осы уақытта Ганнибал батыстағы Кластидиумда (қазіргі Кастеджио) үлкен астық қоймасын күзетіп тұрған Бриндизиумдық (қазіргі Бриндизи) римдік одақтастарын сатып алып, олардың қорғауын бұзды. Бұл карфагендіктердің логистикалық қиындықтарын толығымен шешті. Пуникалық соғыстардағы ресми шайқастардан бұрын, екі әскер бірнеше күн немесе апта бойы екі-он екі шақырым (1–8 миль) қашықтықта орналасып, лагерь құруы әдеттегі жағдай еді, кейде шайқасқа дайын күйде тұратын. Осы кезеңде әскерлер жақын орналасқанда, олардың жеңіл әскерлері шайқасып, бір-бірінің күштері туралы ақпарат жинап, моральдық көтеріңкілікке жеткізетін шағын жеңістерге қол жеткізуі мүмкін еді. Бұл көбінесе өте өзгермелі шайқастар болатын және кез келген келесі шайқасқа дайындық деп қарастырылатын. Мұндай жағдайда, егер екі қолбасшының екеуі де шайқасуға дайын болмаса, шайқас болмай, әскерлер кері шегінуі мүмкін еді. Шайқасқа дайындалу күрделі және алдын ала жоспарланған іс-әрекет болатын, бірнеше сағатқа созылатын. Жаяу әскерлер әдетте шайқас шебінің орталық бөлігінде орналастырылып, алдарында жеңіл жаяу әскерлер, екі жағында атты әскерлер тұратын. Көптеген шайқастар бір жақтың жаяу әскерлері толығымен немесе жартылай қоршалып, қанаттан немесе арттан шабуылға ұшырағанда шешілді. 218 жылға қарай екі әскер Требия өзенінің екі жағында, бір-бірінен алшақ лагерьлер құрды. Римдіктер Требияның шығысында, ал карфагендіктер батысында, биік жерде орналасқан. Семпронийдің не істейтінін күтіп отырған Ганнибал, жақын маңдағы галлдардың римдіктермен байланысқа түскенін сезді. Ол сол аймақты қиратып, олардың елді мекендерін тонап, 3000 адамнан тұратын әскерін жіберді, оның құрамында галлдар да болды. Семпроний оларға қарсы 1000 велитпен қолдау көрсетілген үлкен, бірақ нақты саны белгісіз атты әскерін жіберді. Карфагендіктер көптеген елді мекендерге таралып, тонау мен олжамен ауырлағандықтан, оларды жеңіліп, лагеріне қайтарылды. Римдіктер оларды қуалады, бірақ карфагендік резервтік күштері лагерьде кезекшілікте болғандықтан, кері шегінуге мәжбүр болды. Римдіктер күш шақырып, ақыры 4000 атты әскері мен 6000 жеңіл жаяу әскері жиналды. Карфагендіктердің саны белгісіз болды, бірақ жазықтықта кеңінен тараған үлкен, жылдам шайқас болды. Ганнибал бұл шайқастың толыққанды шайқасқа айналып, оның бақылауынан шығып кетуінен қаушады, сондықтан әскерін шақырып алып, лагерінің сыртында оларды қайта құруға жеке басшылық етті. Бұл шайқасты тоқтатты, өйткені римдіктер лагерьтен оқ-дәрімен қолдау көрсетілетін жауға қарсы төбеге шабуыл жасауға дайын емес еді. Римдіктер кері шегінді, жеңіске жеткендерін мәлімдеді: олар көбірек шығын келтірді және карфагендіктер шайқас алаңын оларға қалдырды. Ганнибал шайқасты әдейі тоқтатты, бірақ Семпроний оқиғаны римдік атты әскері карфагендіктерді жеңген деп түсіндірді. Семпроний толыққанды шайқасқа құштар болды: ол Сципион толыққанды жазылып, күтілетін жеңістің даңқын бөлісе алу үшін одан бұрын шайқас өткізуді қалады. Ол сондай-ақ үш айдан кейін жаңа консулдар қызметке кіргенде, оның орнына басқа біреу тағайындалатынын білді. Ганнибал да шайқасқа дайын болды: ол жаңа галл одақтастарының жалықпай, қысқы ауа райы басталар алдында жеңіске қатысуын қалады, сондай-ақ жақын маңдағы галлдың сатқындығына қатысты күдіктерді де ескерді. Ол сондай-ақ, римдік ауыр жаяу әскерінің үстемдігін жеңілдетуге болатын Требияның жазық және ашық алқаптарында, өзеннен алыс төбелі жерде шайқасуды жөн көрді. Семпронийдің атты әскерін күшейткенін көрген Ганнибал, өзі таңдаған уақытта және жерде шайқас бастай алатынына сенімді болды.

Римдік

Рим азаматтарының көпшілігі әскери қызметке тартылатын және жаяу әскер болып қызмет ететін, ал жақсы жағдайдағы аз бөлігі атты әскер құратын. Дәстүр бойынша, соғыс кезінде римдіктер екі легион құратын, әрқайсысы 4200 жаяу әскер мен 300 атты әскерден тұратын. Шамамен 1200 жаяу әскердің – қару-жарақ сатып алуға шамасы келмейтін немесе жас жауынгерлер – стандартты легионерлер ретінде қызмет ететін. Олар велиттер деп аталатын, жартақымен шабуылдайтын жеңіл әскерлер еді; әрқайсысы бірнеше жартақы, қысқа қылыш және дөңгелек қалқан алып жүретін. Қалғаны ауыр жаяу әскер ретінде, дене бронясы, үлкен қалқан және қысқа пышақ қылыштармен жабдықталған. Олар үш қатарға бөлінді, алдыңғы қатар, хастати деп аталатын, екі жартақыны да алып жүрді; екінші және үшінші қатарлар, сәйкесінше принцепс және триарийлер, оның орнына сұғымдау найзасын алып жүрді. Легиондық бөлімшелер де, жеке легионерлер де салыстырмалы түрде ашық ретпен шайқасқа түсетін. Консулдық әскер әдетте римдік легионды латын одақтастары ұсынған, сондай-ақ мөлшері мен жабдығы жақын легионмен біріктіру арқылы құрылатын; одақтас легиондар римдіктерге қарағанда көбінесе үлкен атты әскерге ие болған. Б.з.д. 218 жылы әр консул төрт легионнан тұратын үлкен әскерге басшылық етті, екеуі римдік, екеуі одақтастарынан, барлығы шамамен 20 000 адамды құрады. Семпроний басқарған әскерде төрт римдік легион болды. Толық күште болғанда олар 16 800 адамды, оның ішінде 4800 велитті құрауы керек еді; кем дегенде бір легион жеткіліксіз екені белгілі. Шамамен замандас грек тарихшысы Полибий римдіктердің саны 16 000 болғанын айтады, ал римдік тарихшы Ливий 200 жылдан кейін 18 000 деді. Бұған қоса, шамамен 20 000 одақтас жаяу әскер болды, олардың ішінде төрт латын одақтас легионы және галлдардың күшті күші болды. 6 000 жеңіл жаяу әскер туралы айтылады, бірақ олардың 36 000 немесе 38 000 жаяу әскерге қосылған-қосылмағаны белгісіз. Сегіз легиондағы велиттердің номиналды саны 9 600 болғандықтан және олардың көпшілігі Тицин шайқасында қаза тапқандығы белгілі болғандықтан, қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі 6 000-ды берілген жаяу әскердің жалпы санына енгізгенін болжайды. Сонымен қатар, римдіктер, латын одақтастары және галлдардан құралған 4 000 атты әскер болды.

Карфагендік

Карфаген азаматтары тек Карфаген қаласына тікелей қауіп төнсе ғана әскерде қызмет ететін. Көбінесе Карфаген әскерін құру үшін шетелдіктер жалданатын. Олардың көп бөлігі Солтүстік Африкадан келген, оларды көбінесе «ливиялықтар» деп атаған. Аймақ түрлі жауынгерлерді берді, олардың ішінде: үлкен қалқандармен, дулығалармен, қысқа қылыштармен және ұзын сүңгілермен жабдықталған тығыз қатардағы жаяу әскер; сүңгімен қаруланған жеңіл жаяу әскердің шабуылшылары; сүңгімен жүретін тығыз қатардағы соққылы атты әскер (кейде «ауыр атты әскер» деп те аталады); және найзаларды алыстан лақтырып, жақын шайқастан қашқан жеңіл атты әскердің шабуылшылары; ең соңғылары көбінесе нумидиялықтар болды. Африкалық жаяу әскерлері «фаланга» деп аталатын тығыз қатарда шайқасқан. Кейде жаяу әскерлердің бір бөлігі, әсіресе Ганнибал әскерлерінде, римдік қару-жарақ киетін. Сонымен қатар, Иберия және Галлия көптеген тәжірибелі жаяу әскер мен атты әскерді ұсынды. Бұл аймақтардан келген тығыз қатардағы немесе «ауыр» жаяу әскерлер қарусыз болған, атойлы шабуыл жасаған, бірақ ұзаққа созылған шайқаста ыдырап кететін болған. Галлиялық атты әскер, және мүмкін, ибериялықтардың бір бөлігі, қару киіп, тығыз қатарда шайқасқан; ибериялық атты әскердің көпшілігі немесе барлығы жеңіл атты әскер болды. Слингерлер көбінесе Балеар аралдарынан жалданатын. Карфагендіктер соғыс пілдерін де қолданған; сол кезде Солтүстік Африкада жергілікті пілдер болған. Көзінде олардың үстінде сауытты жауынгерлер отырған мұнаралар болған-жоқпыны белгісіз. Ганнибал Италияға 20 мың жаяу әскері мен 6 мың атты әскерімен келген. Требия шайқасында олардың саны 29 мың жаяу әскеріне (21 мың тығыз қатардағы және 8 мың жеңіл жаяу әскері) және 11 мың атты әскерге жеткен. Әр жағдайда олар африкалықтар, ибериялықтар және галлдардан құралған; олардың арақатынасы белгісіз, тек 8 мың тығыз қатардағы жаяу әскері галлдар болғаны ғана белгілі. Сонымен қатар, Ибериядан келген 37 пілдің қалған 30-ға жуық пілі болды.

Алғашқы кезеңдер

Карфагендік лагерь мен Требия арасындағы жер ормансыз, су тасқынына ұшыраған жазық болды, онда тымырсық жасау мүмкін емес сияқты. Бірақ Ганнибал өзінің інісі Магоға 1000 атты әскер мен 1000 жаяу әскерді түнде шайқас өткізбек болған жердің оңтүстігіне жіберіп, бұталы ескі арнаға жасырынуға бұйырды. Келесі күні, 22 немесе 23 желтоқсан күні суық әрі қарлы болды. Таңға дейін Ганнибал Нумидия атты әскерін өзеннен өтізіп, римдік күзетін кері шегіндіріп, шайқасқа шақыру үшін жіберді. Осы уақытта оның әскерінің қалған бөлігі ерте таңғы асын жеп, шайқасқа дайындалды. Нумидиялықтар пайда болғанда Семпроний барлық атты әскерін оларды қуу үшін жіберді. Полибий былай деп жазады: «Нумидиялықтар оңай тарап, шегінді, бірақ кейін қайта жиналып, үлкен батылдықпен шабуыл жасады – бұл олардың ерекше тактикасы еді». Қақтығыс атты әскердің дөңгелектеп шабуылдасуына ұласты, бірақ нумидиялықтар шегінуге келмейтін болғандықтан, Семпроний дереу алдымен 6000 велитті, содан кейін бүкіл әскерін шайқасқа шығарды; ол шайқасқа қатысуға соншалықты құштар болды, сондықтан римдіктердің көбі, тіпті кейбіреулері таңғы асын жеуге үлкермеді. Нумидиялықтар баяу шегінді, ал Семпроний бүкіл әскерін үш ұзын колоннамен, Требияның мұзды сулары арқылы, су кеудеге дейін жететіндей, қуып жетті. Римдіктерді Карфагеннің жеңіл жаяу әскері қарсы алды, олардың артында Карфагеннің бүкіл әскері шайқасқа дайындалып тұрды. Римдіктер де шайқас формациясына ұйымдасып, алға жылжи бастады. Екі жақтың да атты әскері қанаттарға қайтты. Әр әскердегі жеңіл жаяу әскердің көптігі – римдіктерде тек найзагерлер, ал карфагендіктерде найзагерлер мен Балеар аралдарынан келген сүмбірелердің қосындысы – екі негізгі әскер арасында шайқасты. Римдік велиттер Карфаген атты әскеріне қарсы көптеген найзаларын қолданған, ал Карфаген шабуылшылары толық жабдықталған, ал Карфагендіктердің арасындағы сүмбірелер велиттерден әлдеқайда қашықтан оқ атар еді. Олардың қарсыластарынан айырмашылығы, велиттер аш болды, сонымен қатар Требияны кешіп өтуден шаршап, суықтап қалған. Осы себептерге байланысты Карфагендіктер бастапқы шайқаста басымдыққа ие болды және велиттерді ауыр жаяу әскерінің қолдауымен аралықтар арқылы кері шегіндірді. Карфагендік жеңіл жаяу әскері содан кейін өздерінің әскерлерінің қанаттарына қарай жылжиды және римдік атты әскерін зымырандарымен мазалады, содан кейін әскерлер арасындағы алшақтық жақындағанда өздерінің атты әскерінің артына қайтты.

Құрылымдар

Карфагендік әскер симметриялы түрде сапқа тұрды: 8,000 галлдық жаяу әскер ортада болды; олардың әр жағында 6,000 африкалық және ибериялық қарт жаяу әскердің құрамы орналасты; олардың әрқайсысының шетінде сақталған пілдердің жартысы тұрды; ал әр қанатта 5,000 атты әскер болды. Римдіктер де симметриялы түрде сапқа тұрды: римдік ауыр жаяу әскері ортада, шамамен 13,000 сарбазбен; олардың әр жағында одақтас әскерлерінің бір бөлігі болды, барлығы 17,000 адамды құрады – бұл әлі де адал Цизальп галлдарынан тұратын күшті қамтыды, бірақ олардың саны мен орналасқан жері туралы мәліметтер нақты емес. 6,000 жеңіл әскердің қалғандары олардың артына жиналды. Карфагендіктер сияқты, римдіктер де 4,000 атты әскерін екі қанатқа бөлді.

Қатысу

Римдіктердің саны шамамен 30 000 ауыр жаяу әскерін, ал карфагендіктердің саны 20 000-ды құрады. Римдіктердің күшті күштері карфагендіктердің қатарын бұзуы мүмкін еді. Осыдан сақтану үшін Ганнибал карфагендіктердің, әсіресе галлдардың қатарын жұқартты, орталық бөлігін ұзартып, римдіктерге тең болуға тырысты. Сонымен қатар, ол тактикалық алғырлықпен, пилдерді жаяу әскердің екі жағына орналастырды, бұл римдік жаяу әскерін қанаттарына тым жақын келуден сақтандырды. Әр қанатта 5 000 карфагендік және 2 000 римдік атты әскер бір-біріне қарсы шабуыл жасады. Римдік атты әскері тек сандар бойынша ғана емес, сонымен қатар аттары нумидиялық атты әскерді қуғаннан шаршаған еді, және көптегені карфагендік жеңіл жаяу әскерінің зымырандарынан жарақат алған. Екі шайқас та тез аяқталды, римдіктер Требия арқылы қашқан, ал карфагендік атты әскерінің көпшілігі оларды қуып жетті. Голдсуорти римдік атты әскерінің күресін «әлсіз» деп сипаттаса, әскери тарихшы Филип Сабин бұл екі жарысты «жылдам шешілді» деді. Карфагендік жеңіл жаяу әскері, кавалерияның артына шегініп, римдіктердің қапталын айналып өтіп, алға жылжи бастады. Римдік жеңіл жаяу әскері римдік ауыр жаяу әскерінің артына шегініп, карфагендіктердің осы күшейіп келе жатқан қатеріне қарсы тұрды. Бұл жаңа қауіпке қарсы тұру үшін екі жақтағы римдік одақтас ауыр жаяу әскердің көпшілігі өздерінің қапталдарына бұрылды, бұл олардың негізгі құрамының африкалық және ибериялық жаяу әскерге қарсы алға жылжуының күшін әлсіретті. Сол уақытта, шайқас қызуында байқалмай қалған Магоның 2 000 сарбазы су арнасынан төмен қарай жазыққа, римдіктердің сол қапталын шабуылдай алатын позицияға жетті. Осы оқиғалар болып жатқанда, екі ауыр жаяу әскер тобы арасындағы шайқас қызу жүрді, көбірек және жақсы қаруланған римдіктер басымдық танытты, олардың көптеген бөлімдері қапталға немесе артқа бұрылуға мәжбүр болғанына қарамастан. Магоның күштері карфагендік жеңіл жаяу әскерін қорғаған велиттерге шабуыл жасады, бірақ олардың қатары тұрды. Легиондардың кейбір арғы қатарындағы триарийлер велиттерге көмектесу үшін бұрылды. Карфагендік атты әскерінің саны артып, римдіктердің артына шабуыл жасап, қайта оралды. Ақырында, латын одақтастарының және қанаттардағы галлдардың, сондай-ақ арғы жақтағы велиттердің бөлімдері ыдырады. Осы уақытта орталықтағы римдік жаяу әскері қарсы тұрған 8 000 галлды, сондай-ақ африкалық ауыр жаяу әскердің бірлігін талқандап, карфагендік әскердің ортасын бұзды. Олар қуғын-сүргінді тоқтатып, қайта ұйымдасқан кезде, артында қалған әскерлері таралып, шайқастың жоғалғаны анық болды. Римдік жаяу әскерімен соғысып жатқан Семпроний оларды шайқас орнынан кетуге бұйырды, 10 000 сарбазы Требияны қайтадан кесіп өтіп, карфагендіктердің араласуынсыз Плаценцияның жақын маңдағы римдік бекінісіне жетті. Карфагендіктер римдік әскерінің жартылай қоршалған қалдықтарын қуып, жоюға күш салды.

Шығындар

Қазіргі тарихшылар арасында римдіктердің шығындары туралы пікірталас жүріп жатыр. Декстер Хойос римдіктердің тірі қалғандарының тек Карфаген орталығын бұзып өткен жаяу әскерлері болғанын айтады. Ричард Майлз осы топқа кірмеген "көптеген" адамның қаза болғанын хабарлайды; Найджел Багналл рим атты әскерінің тек азы ғана аман қалғанын жазады. Голдсуорти римдіктердің "ауыр қатысуға" ұшырағанын, бірақ 10 мыңдық тобына қоса, "солдаттардың саны" Плаценцияға немесе олардың лагерьлерінің біріне шашырап кеткенін мәлімдейді, ал Джон Лейзенби 12 500-ден басқа "азы" жаяу әскер қашып құтылғанын, бірақ Леонард Коттрелл сияқты "көпшілігі" атты әскер қашып құтылғанын айтады. Пауль Эрдкамптың сөзіне қарағанда, римдіктер шайқаста 20 000 адамды, яғни күштерінің жартысын жоғалтты; бұл тұтқынға алынғандарды қамтымайды. Карфагендіктердің шығындары туралы әдетте келісім бар: орталықтағы бірнеше мың галлдық жаяу әскері, олардың басқа жаяу әскерлері мен атты әскерлерінің саны аз болды, сондай-ақ бірнеше пілдер де жоғалды. Африкалық жаяу әскердің көп бөлігі тұтқынға алынған римдік қару-жарақтарымен қайта жабдықталды.

Салдары

Сол кездегідей қалыпты жағдай бойынша, римдіктер лагерьлерінде күшті гарнизон қалдырды. Жеңіліс туралы хабарды естіген Сципион оларды жинап, Плаценцияға жорық жасады, онда Семпрониймен қосылды. Римге жеңіліс туралы жаңалық жеткенде, бастапқыда үлкен аласұру туды. Бірақ Семпроний келгеннен кейін жағдай сабасына келді, ол әдеттегідей консулдық сайлауды өткізді. Гней Сервилий Геминус және Гай Фламиний сайланды, содан кейін Семпроний 15 наурызға дейін мерзімін аяқтау үшін Плаценцияға қайтып келді. Карфагендік атты әскер Плаценция мен Кремонаны толық оқшаулады, бірақ оларға По өзені арқылы кемемен жабдықтар жеткізілуі мүмкін болды. Жаңа сайланған консулдар римдіктерден де, Римнің латын одақтастарынан да қосымша легиондар жинады; Карфагеннің шапқыншылығына немесе басып алуына қарсы Сардиния мен Сицилияны нығайтты; Тарент және басқа да жерлерге де осындай себептермен гарнизон орналастырды; 60 квинкеремадан (ірі кемелерден) тұратын флот құрды; және жыл соңында солтүстікке қарай жорық жасауға дайындық ретінде Этруриядағы Аримин мен Арретийде (қазіргі Ареццо) жабдықтау базаларын құрды. Екі әскер құрылды, әрқайсысында төрт легион болды – екі римдік және екі одақтас, бірақ әдеттегіден күшті атты әскер бөлімдерімен. Бірі Арретийде, екіншісі Адриатика теңізінің жағалауында орналасты. Олар Ганнибалдың Орталық Италияға енуіне кедергі келтіре алады және Цизальпин Галлиясында операция жүргізу үшін тиімді жағдайға ие болады. Полибийдің сөзіне сүйенсек, Карфагендіктер енді Цизальпин Галлиясындағы басты күш ретінде мойындалды және көптеген галл тайпалары Ганнибалдың лагеріне мол азық-түлік пен сарбаздар жіберді. Алайда Ливий карфагендіктердің қыс бойы азық-түлік жетіспеушілігінен қиындық көргенін айтады. Полибийдің баяндамасында қыс кезінде ұсақ шайқастар ғана болды және аман қалған римдіктердің көпшілігі По өзенімен эвакуацияланып, құрылып жатқан екі жаңа әскердің біріне жіберілді, ал галлдықтардың карфагендіктерге қолдауы күшейіп, олардың әскері 60 000 адамға жетті. Ливий қысқы қақтығыстар туралы драматикалық оқиғаларды баяндайды, бірақ Голдсуорти оларды «вероятно, ойдан шығарылған» деп сипаттайды.

Кейінгі науқандар

Б.з.б. 217 жылдың көктемінде, шамамен мамыр айының басында, карфагендіктер Апеннин тауларын қарсылықсыз кесіп өтіп, қиын, бірақ күзетілмеген жолмен жүрді. Ханнибал Гай Фламиниус басқарған Рим әскерін аймақты жойып, тікелей шайқасқа тартуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізбеді. Карфагендіктер Фламиниустың қоршап алып, Римге жабдық жеткізуін қиындатты, бұл оны тиісті барлаусыз асығыс қуып жете беруге мәжбүр етті. Карфагендіктердің жорық барысында шаруа қожалықтары мен ауылдарды қиратуы, Фламиниус пен оның әскерін оларды қууға одан әрі ынталандырды. Ханнибал шабуылға дайындалып, Тразимен көліндегі шайқаста римдіктерді толығымен жеңіп, Фламиниусты және тағы 15 000 римдік сарбазды қаза таптырды, ал 15 000-ын тұтқынға алды. Римнің басқа әскерінен келген 4 000 атты әскер де қатысып, жойылды. Римдік тұтқындарға қатыгездікпен қараса, тұтқынға алынған одақтастарына жақсы қарады. Көптегендері жақын арада босатылып, өз қалаларына қайтарылды, олардың Карфагеннің әскери күші мен оларға жасалған қарым-қатынас туралы жақсы айтуын үміттенеді. Ханнибал осы одақтастардың кейбіреулерін жаққа өтуге көндіруді жоспарлады және этникалық гректер мен итальяндық қала-мемлекеттердің бірін жеңіп алу ниетімен оңтүстікке қарай жорық жасады. Келесі жылы Ханнибал Канна шайқасында жеңіске жетті, оны Ричард Майлз "Римнің ең ірі әскери апаты" деп сипаттады. Тарихшы Тони Нако дель Хойо Требия, Тразимен көлі және Каннаны римдіктердің соғыстың алғашқы үш жылындағы үш "үлкен әскери апаттары" деп атады. Содан кейін карфагендіктер тағы 13 жыл бойы Оңтүстік Италияда жорық жүргізді. Б.з.б. 204 жылы Публий Корнелий Сципион, Тицин шайқасында жараланған Сципионның ұлы, Карфаген жеріне басып кірді, екі ірі шайқаста карфагендіктерді жеңіп, Солтүстік Африканың нумидиялық патшалықтарының адалдығын жеңді. Ханнибал мен оның әскерінің қалдықтары Италиядан шақырылып, оған қарсы тұру үшін жиналды. Олар б.з.б. 202 жылдың қазан айында Зама шайқасында кездесіп, Ханнибал шешулі жеңіліске ұшырады. Осының салдарынан Карфаген өзінің көп бөлігінен айрылып, билігі шектелген бейбіт келісімге келді.