Кіріспе

Ежелгі Рим құлдарының көтерілісі (б.з.д. 135–132 ж.)

Б.з.д. 135–132 жылдардағы Бірінші құл соғысы – Рим Республикасына қарсы Сицилияда болған құлдар көтерілісі. Көтеріліс 135 жылы өзін пайғамбар деп жариялаған Сириялық құл Эунус 400 құлмен бірге аралдың ортасындағы Эна қаласын басып алғаннан кейін басталды. Содан кейін Киликиялық құл Клеон оңтүстік жағалаудағы Агригент қаласына шабуыл жасап, тұрғындарын қырды, сосын Эунус армиясына қосылып, оның әскери қолбасшысы болды. Эунус тіпті өзін туған Сириясының Селевкид императорларының атымен Антиох деп атап, патшалыққа ие болды. Бұрынғы құлдар шығыс жағалауға көшіп, Катания мен Тауромениум қалаларын бақылауға алды. Олардың осы қимылы Италияда және Эгей теңізіндегі Делосқа дейін бірнеше ұсақ көтерілістерге себеп болды. Эунус пен Клеон 134 жылы консул Публий Рупилий бастаған рим әскері Сицилияға келгенше және құлдар бақылаған қалаларды қоршағанша, римдіктердің көтерілісті басуға жасаған бірнеше әрекеттерін тойтарды. Көтеріліс 132 жылы Эна мен Тауромениум қалаларының түсуімен аяқталды.

Шығу тегі

Екінші Пуникалық соғысында карфагендіктердің толығымен қуылып шығуынан кейін Сицилияда жер иелігінде үлкен өзгерістер болды. Италиядан келген спекулянттар аралға асығып, үлкен жер учаскелерін төмен бағамен сатып алды немесе карфагендіктердің жақтастарына тиесілі поместьелерді басып алды. Бұл жерлер иелері өлімге кесілген немесе қашқаннан кейін Римге өткізілді. Жаңадан келген римдік сицилиялықтар өз құлдарын алдыңғы иелерінен гөрі әлдеқайда қатыгездікпен пайдаланды. Диодор Сицилийдің мәлімдемесінше, саяси беделді құл иелері, көбінесе римдік эквиттер, құлдарын жеткілікті тамақ пен киіммен қамтамасыз етпеді. Римнің Македонияны басып алуы, онда мыңдаған тұтқындар құлдыққа сатылды, осы кезде бақылаусыз болған крет және киликийлік қарақшылардың құл саудасы, сондай-ақ жемқор рим провинциялық губернаторларының, олардың төмендегі тапқа жататын провинциялықтарды (құл ретінде сату үшін) аулауды ұйымдастырғаны белгілі болды – бәрі де құлдардың тұрақты және арзан ағынына себеп болды. Осының салдарынан, құлдарды дұрыс күтіп, тамақтандыру, денсаулығын сақтау және жайлы жағдайда ұстаудың орнына, оларды толыққанды еңбекпен, қатыгездікпен, ауа райының әсеріне және дұрыс тамақтанбау арқылы тез тозуы тиімдірек болды. Нәтижесінде, Сицилияда қалыптасқан плантациялық жүйе жыл сайын мыңдаған құлдардың таңнан кешке дейін аяқтарына шынжыр салынған күйде егістіктерде шаршап жұмыс істеуіне және түнде тұншықтыратын жер астындағы ойықтарға қамалуына әкелді. Құлдар тірі қалу үшін қарақшылыққа жүгінуге мәжбүр болды.

Қызметші соғысы

Б.з.б. 135 жылы Сицилиядағы плантация құлдары соңында көтеріліс шығарды, олардың басында Сириядан шыққан Эунус тұрды. Ол сиқыршы және өзін пайғамбар деп жариялаған, ол патша болатынын көп бұрын болжаған еді. Оның қабілетін таныған плантация иесі оны симпозиумдарда ойын-сауықшы ретінде жұмысқа алды, онда ол отты жұтуды қосатын қолмен сиқыр трюктерін көрсетті. Ол өнер көрсету кезінде көрермендерін қызықтыратын сөздер айтатын, яғни Сицилиялық қоғамда рөлдер ауысып, оның аристократтық тыңдаушылары өлтіріліп немесе құлдыққа түсірілетінін, ал ол патша болатынын айтатын. Эунусқа сыйлық бергендерге патшалыққа ие болғанда оларды сақтап қалатынын уәде берді. Көтеріліс кезінде ол осы адамдардың кейбіреулерін тірі қалдырды. Көтеріліске бастама берген оқиға – бұл Дамофил атты иесінің қатыгездігінен зардап шеккен құлдардың тобы Еунустан кеңес сұраған кезде болды. Эунус өзінің болжамы енді орындалатынын мәлімдеп, 400-ге жуық құлды біріктіріп, аралдың ішкі бөлігінде орналасқан Энна қаласына және Дамофилдің үйіне шабуыл жасады. Дайындықсыз қала көтерілісшілер тарапынан басып алынып, тоналды. Олар барлық тұрғындарды өлтірді, бірақ темір ұстаушыларды тізбектеп, тұтқындарға қару жасауды тапсырды. Дамофил жергілікті театр арқылы қорланып, өмірі үшін жалбарынып, әйелі қызметшілері тарапынан азаптап өлтірілгеннен кейін қырғынға ұшырады. Бір кезде отбасының құлдарының азабын жеңілдетуге тырысқан қызы бұзылғандар тарапынан аман қалды және оны Катаниядағы римдік гарнизонға жеткізуге міндеттелген құрметті сүйемелдеуге ие болды. Эннаны басып алғаннан кейін Эунус өзін патша деп жариялады және кейіннен өзінің туған жері Сирияны билеген Селевкидтер қолданған Антиох есімін қабылдады. Ол өзінің он мыңдаған санын құрайтын ізбасарларын сириялықтар деп атады. Эннаны басып алғаннан кейін көтеріліс тез тарады. Ахай атты грек құлы Эунус тарапынан бас қолбасшы болып тағайындалды, ол бірден өзін Антиох, Сирия патшасы деп жариялады. Клеон басшылығымен аралдың оңтүстік жағында 5 мың құлдан тұратын топ көтеріліс көтеріліп, Агригентті басып алды, содан кейін Эунус пен оның әскерлеріне қосылды. Құл әскерінің саны ең төменгі көрсеткіш бойынша (Ливий және одан кейін Оросий) 10 000-нан 70 000-ға дейін, ал Диодор Сицилийдің айтуынша, 200 000-ға дейін өсті, соның ішінде ерлер мен әйелдер, тіпті балалар да болды. Претор Луций Гипсей Сицилиялық милициямен көтерілісті басу үшін келді, бірақ құлдар оның әскерін талқандады. Содан кейін олар үш преторды бірінен соң бірі жеңіп, жыл соңына дейін бүкіл аралды басып алды. 134 жылы Рим Сенаты көтерілісті тоқтату үшін сол жылғы консул Флакксті жіберді. Алайда, оның жорығының егжей-тегжейі аз және анық емес, нақты нәтижесіз аяқталды. Бір жылдан кейін, 133 жылы жаңа консул Луций Кальпурний Писоға Флаккстің тапсырмасын орындауға тапсырылды, бірақ бұл жолы күш-жігер шынымен нәтиже берді. Ол Мессананы қайта басып алып, солтүстік-шығыс жағалаудағы маңызды Тауромениум қаласын қоршауға алудан бұрын, өзіне берілген 8000 құлды өлтірді, бірақ оны ала алмады. Көтеріліс ақыры келесі жылы Публий Рупилий тарапынан толыққанды жойылды. Ол сондай-ақ Тауромениумды қоршап алып, қаланы қорғап тұрған құл әскерінің ішіндегі сатқындардың көмегімен оңай басып алды. Қала құлаған кезде тұтқынға алынғандардың барлығы алдымен азаптап, кейін жартастан лақтырылды. Содан соң ол бүкіл көтерілістің орталығы болған Эннаға қарай аттанды, онда құл көшбасшыларының бірі Клеон паналаған еді. Клеон өз кезегінде римдік қоршау сызықтарын бұзуға тырысқан қақпадан шығып, алған жарақаттарынан қайтыс болды. Энна да көп ұзамай, қамал қабырғасының ішіндегі сатқындардың көмегімен құлады. Аралдың қалған бөлігіндегі құл әскерінің қалдықтары тез жойылды, Рупилий жаза ретінде шамамен 20 000 тұтқынды айқышқа шегеледі. Эунусқа қатысты айтатын болсақ, оның соғысқа қатысқаны туралы көп мәлімет жоқ. Ол туралы тек оның жаулары ғана жазып қалдырды, ал олар оның жеңістерін оның генералы Клеонға жатқызды. Бірақ Эунус соғыстың барысында басшылығын сақтап, өзінен жоғары тұрғандардың қызметін басқарған қабілетті адам болғанға тиіс. Эунус Тауромениум құлағаннан кейін тұтқындалып, ордадан табылды. Ол жазасын күту үшін Моргантина қаласына әкелінді, бірақ сотталу алдында аурудан қайтыс болды. Бұл соғыс б.з.б. 135 жылдан 132 жылға дейін жалғасты. Бұл Рим Республикасына қарсы жасалған үш ірі құл көтерілісінің біріншісі болды; соңғы және ең танымал Спартак басқарды.