Кіріспе

Б.з.б. 3 ғасырындағы Карфаген мемлекет қайраткері және генералы, Ганнибал мен оның бауырларының әкесі. Хамилкар Барка немесе Баркас (Ḥomilqart Baraq; б.з.б. 228) – Карфаген генералы және мемлекет қайраткері, Барсид әулетінің басшысы, Ганнибал, Хасдрубал және Магоның әкесі. Ол сонымен қатар Хасдрубал Әдемінің қайнағасы болды. Хамилкар Бірінші Пуникалық соғыстың соңғы кезеңінде, б.з.б. 247-241 жылдары Сицилиядағы Карфаген құрлық әскерлеріне қолбасшылық етті. Ол әскерін сақтап алып, Сицилияда римдіктерге қарсы табысты партизандық соғыс жүргізді. Хамилкар Карфагеннің жеңілісінен кейін б.з.б. 241 жылы Карфагенге қайтты. Б.з.б. 239 жылы жалдамалы әскерлер соғысы басталғанда, Хамилкар қайтадан қолбасшылыққа шақырылып, осы қақтығысты табысты аяқтауға үлкен үлес қосты. Хамилкар б.з.б. 237 жылы Испанияға Карфаген экспедициясына басшылық етті және б.з.б. 228 жылы шайқаста қаза тапқанға дейін Испаниядағы Карфаген аумағын сегіз жыл бойы кеңейтті. Ол, мүмкін, өзінің ұлы Ганнибалдың Рим республикасын жеңіліске жақындату үшін Екінші Пуникалық соғыста қолданған стратегиясын жасаған болуы мүмкін.

Атауы

Хамилкар – Хамилкастың латыншасы, бұл жалпы семиттік финикиялық Карфаген еркек есімінің грекшеленген түрі (𐤇𐤌𐤋𐤒𐤓𐤕), "Мелкарттың бауыры" деген мағынаны білдіреді.

Ерте өмір

Барка отбасының Пуникалық соғыстарға дейінгі тарихы мен шығу тегі туралы көп мәлімет жоқ. Африкалық биография сөздігінде айтылғандай, Барка отбасының бастапқыда Киринеядан, яғни қазіргі Ливиядан шыққандығы туралы пікір бар. Ланс Серж Гамилкардың отбасы Карфагеннің жер иелері аристократиясының құрамында болғанын мәлімдейді. Гамилькар 247 ж.б. Сицилиядағы қолбасшылыққа тағайындалғанда 28 жаста болған. Осы кезде оның үш қызы болған, ал сол жылы оның ұлы Ханибал дүниеге келді.

Сицилиядағы жағдай

264 жылға дейін басталған соғыс, римдіктер Африканы тастап кеткеннен кейін де жалғасты. Дегенмен, 249 жылға дейін екі тараптың бірі де шешуші артықшылыққа ие бола алмады. Римдіктер 255 жылы дауыл кезінде 364 кемені жоғалтқаннан кейін флотын қайта құрып, 220 жаңа кемені қосты және 254 жылы Панормусты (қазіргі Палермо) басып алды; алайда, 253 жылы тағы бір дауылда 150 кеме жоғалды. 249 жылға қарай римдіктер Сицилияның көп бөлігін басып алып, Карфагеннің батысындағы соңғы екі бекінісін қоршады. Жағдай, Карфаген флотына жасалған күтпеген шабуыл Дрепана шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін және одан кейін Карфагеннің Пинтия шайқасында жеңіске жеткеннен кейін өзгерді; римдіктер теңізден жайлы қуылып шықты. Рим тағы жеті жылдан кейін ғана үлкен флотты қайта құруға тырысты. Карфагендіктер 249 жылы жеңіс арқасында теңізге басымдық қойды, бірақ олар Сицилияда Лилибаум және Дрепаном қалаларын ғана бақылады, Гамилькар қолбасшылыққа келген кезде. Карфаген мемлекетін сол кездегі жер иелері аристократиясы басқарды, және олар Сицилияда агрессивті саясатты ұстанудың орнына Солтүстік Африканы кеңейтуді қалаған. Ханно "Ұлы" 248 жылдан бері Африкадағы операцияларды басқарып, 241 жылға қарай елеулі аумақтарды жаулап алды. Карфаген теңіз үстемдігін пайдаланып, бірнеше шабуылдардан басқа соғысты Италияға жеткізбеді. Карфаген осы кезде ұзақ соғыстың ауыртпалығын сезінді. Сицилияда флотты және әскерді ұстап тұрумен қатар, олар Солтүстік Африкада ливиялықтар мен нумидиялықтармен де соғысты. Осының салдарынан Гамилькарға салыстырмалы түрде аз әскер берілді және Карфаген флоты біртіндеп қайтарылды; Карфаген ақшаны үнемдеу және адам күшін босату үшін кемелерінің көп бөлігін резервке қойды, сондықтан 242 жылға қарай Карфагеннің Сицилияда айтарлықтай кемелері қалмады.

Сицилиядағы Хамилкар

Карфагендік басшылар Рим жеңілген деп ойлап, Сицилияға аз күш жұмсады. Аз ғана әскермен және жаңа сарбаздарды жалдауға қаржысы болмағандықтан, Гамилькардың стратегиялық мақсаты, басымдықпен, соғыстың тоқтау күйін сақтау болған шығар, себебі оның соғыста жеңіске жетуге де, оны бейбіт жолмен шешуге де ресурстары мен құқығы болмады. Гамилькар түрлі ұлттардан құралған жалдамалы әскерге басшылық етті және осы күшті сәтті басқару арқасында оның дала қолбасшысы ретіндегі шеберлігін көрсетті. Ол Александр мен Пирр сияқты біріктірілген қару түрлерін қолданды, ал оның стратегиясы Екінші Пуникалық соғысында Фабий Максимустың Гамилькардың үлкен ұлы Ханибалға қарсы қолданған стратегиясына ұқсас болды. Айырмашылығы, Фабий қарсыласынан сандық артық әскерге басшылық етті, жабдықтау мәселелері болған жоқ және маневр жасауға кең мүмкіндіктерге ие болды, ал Гамилькар көбінесе қозғалмайтын жағдайда болды, римдіктерге қарағанда әлдеқайда кішкентай әскерге ие еді және Карфагеннен теңіз жолымен келіп түсетін жабдықтауға тәуелді болды.

Панорма 247 б.з.д.

247 жылы жаз айында әскерге қолбасшылықты алған Хамилкар, төлемдер кешіккендіктен көтерілген жалдамалы әскерлерді жазалап, кейбіреулерін түнде өлтірді, қалғандарын теңізге батырды, ал көптегенін Солтүстік Африканың түрлі аймақтарына жіберді. Әскері мен флоты азайғаннан кейін Хамилкар операцияларын бастады. Римдіктер күштерін бөліп орналастырды: консул Луций Целий Метелл Лилибеум қасында болды, ал Нумерий Фабий Бутео сол кезде Дрепанумды қоршап тұрды. Хамилкар, мүмкін, Дрепанумда шешілмейтін шайқасқа қатысты.

Содан кейін Хамилкар 247 жылы Бруттийдегі Локри және Бриндизи маңындағы аймақтарға шабуыл жасады. Қайтып келген соң, Эркте тауында (Палермоның солтүстігіндегі Монте-Пеллегрино немесе Палермодан солтүстік-батысқа қарай 7 миль қашықтықтағы Мунт. Кастеллацио) бекініп, барлық шабуылдарға қарсы тұрып қана қоймай, Сицилиядағы Катаниядан Италияның орталық бөлігіндегі Кумаға дейін теңіз шабуылдарын жалғастырды. Ол әскердің рухын көтеріп, жоғары тәртіпті және әмбебап күш құруға қол жеткізді. Хамилкар ірі шайқаста жеңіске жетпесе де немесе римдіктерден алынған қалаларды қайтарып алмаса да, ол дұшпандарға қарсы қатал науқан жүргізіп, римдік ресурстарын тұрақты түрде сарқып отырды. Алайда, Хамилкар Панормуды қайта басып алуды үміттенсе, стратегиясы сәтсіз аяқталды. 246 жылы консулдар Маний Отацилий Красс және Маркус Фабий Лицин бастаған римдік әскерлер Хамилкарға қарсы көп жетістікке жете алмады, ал 245 жылғы консулдар Маркус Фабий Буэто мен Атилий Булбус та одан артық нәтиже көрсетпеді.

Эрикс 244 б.з.д. 241 б.з.д.

244 ж. б.з-да Хамилкар өз әскерін түнде теңіз арқылы Эрикс тауының (Монте-Сан-Джулиано) беткейлеріндегі ұқсас позицияға жеткізді, осы арқылы көршілес Дрепанум (Трапани) қаласындағы қоршаудағы гарнизонға көмектесе алды. Хамилкар 249 ж. б.з-да римдіктер басып алған Эрикс қаласын, римдік гарнизонын жойғаннан кейін жаулап алды және өз әскерін таудың басында орналасқан римдік күштер мен олардың таудың іргесіндегі лагері арасына орналастырды. Ол халықты Дрепанаға көшірді. Карфагендік кемелер осы кезде Сицилиядан шығарылып, теңіз шабуылдары жасалмаса да, Хамилкар римдіктерге көп ұзамай ауыр шығын келтірді. Рим консулы өлгендерін жерлеу үшін бітім сұрағанда, Хамилкар оның дауы тірілермен ғана екенін, ал өлгендер өз міндеттерін өтегенін айтып, бітімге келісті. Хамилкардың іс-әрекеттері, жеңіліске төзімділігі және Лилибаумды қоршаудағы тұрақсыз жағдай римдіктерді 243 ж. б.з-да теңізде шешім іздеу үшін флот құруға итерді. Дегенмен, түпкілікті жеңіссіз үнемі болатын шайқастар Хамилкар әскерінің бір бөлігінің рухын құлатқан болуы мүмкін, сондықтан 1000 келттік жалдамалы әскер пуникалық лагерьді римдіктерге сатуға тырысты, бірақ олардың әрекетіне тосқауыл қойылды. Хамилкар әскерінің рухын көтеру үшін айтарлықтай сыйлықтар уәделеуге мәжбүр болды, бұл кейіннен Карфаген үшін өте қиын жағдайға әкелді.

Римдіктер: жеке қаржыландырылатын флоты

Рим Республикасы банкроттыққа жуықтап, 200 квинкеремадан тұратын флот құрылысын қаржыландыру үшін бай азаматтардан қарыз алуға мәжбүр болды. Бұл флот 242 ж.б.д. Сицилиядағы Карфаген бекіністерін блокадалап, Дрепана портын және Лилибеумдегі тікұшақтарды басып алды, ал рим сарбаздары Дрепанум төңірегінде қоршау құрылыстарын салды. Жақсы жаттығудан өткен рим флоты 241 ж.б.д. Эгат аралдары шайқасында жинақы, жеткіліксіз және нашар даярланған пуникалық флотты жеңіп, Сицилияны Карфагеннен бөліп тастады. Карфагендік басшылар жеңіске жеткен рим қолбасшысы Гай Лутаций Катулдан талаптар сұрап, жеңілістің жауапкершілігінен құтылу үшін Гамилькар Баркаға келіссөздер ашуға рұқсат берді. Гамилькар өз кезегінде Лилибеумнің карфагендік қолбасшысы Гисконы келіссөздер жүргізу үшін тағайындады. Карфаген көбінесе жеңілген генералдар мен адмиралдарды 100 трибуналға шақырып, оларды айқышқа тігеді, сондықтан Гамилькар римдік талаптар Карфаген билігіне тым қатаң болып, кінәліні іздеуге себеп болған жағдайда қудалаудан қашыңқырауға тырысты.

Лутаций бейбітшілік келісімінің шарттары

Бұл келісім екі үлкен держава арасындағы барлық бұрынғы келісімдердің орнын басты. Лутацийдің Гискоға қойған алғашқы талаптары:

Карфагендіктер Сицилияны толығымен тастап кетуі керек. Карфаген Сиракуза мен оның одақтастарына қарсы соғыс ашпауы тиіс. Карфаген Римге 2200 евбейлік күміс талантты (56 тонна) 20 жыл ішінде соғыс салдары ретінде төлеуі керек. Карфаген армиясы қаруларын және барлық римдік дезертирлерді дереу тапсыруы керек. Гамилкар Барка римдік дезертирлерді тапсыруға немесе карфагендік әскерді қарусыздандыруға бас тартты, бірақ Лутаций пунийлік армияны иық астына алумен қорқытты. Лутаций бұл мәселені одан әрі көтермеді, және кейін карфагендік әскерге Сицилиядан қарулы күйде, ар-намысын сақтап, ешқандай бағыну белгісіз кетуге рұқсат берілді – бұл жеңілген жауға римдіктер көрсеткен сирек құрмет. Римдік дезертирлер кейінірек тапсырылған болуы мүмкін. Лутаций Гамилкармен жасасқан келісімді бекітуге құқығы болмағандықтан, оны Римдегі Комиция Центуриатаға жіберді. Римдіктер бұл талаптарды қабылдамады және консулдың інісі, ал 240 ж. консул болған Квантий Лутаций Серко басшылығындағы он комиссарды тағайындады, олар шарттарды қайта қарастыруы керек еді. Олар бірнеше шарттар қосты және Лутаций ұсынған шарттардың бір бөлігін өзгертті:

Карфаген Италия мен Сицилия арасындағы барлық аралдарды, әсіресе Эгат аралдары мен Эол аралдарын тастап кетуі керек. Бұл Римнің Мальта, Пантеллерия, Сардиния және Корсиканы Карфагеннің билігінде екенін мойындағанын білдірді. Карфаген 10 жылдық төлемдермен 2200 күміс талант, ал бірден 1000 талант төлеуі керек; барлығы 3200 талант соғыс өтемақысы ретінде. Карфаген барлық пунийлік тұтқындарды сатып алады, ал римдік тұтқындар төлемсіз босатылады. Карфагендік соғыс кемелеріне Италия мен оның одақтастарының жағалауларына жақындауға тыйым салынды. Полибий соңғы шартты Сиракузаға қарсы соғыс ашпау туралы шарттың орнына келтіреді. Гамилкар Барка бастапқы шарттарды, Карфагенге тиімді болған шарттарды Рим қатаңдатып өзгерткеннен кейін соңғы шартты қамтамасыз еткен болуы мүмкін. Гамилкар Барка Дрепана мен Эрикс қалаларынан карфагендік әскерді Лилибаумда жинады, өзінің басшылығынан бас тартты, Карфагенге оралды және жеке өмірге шықты, Гиско мен Карфаген үкіметін әскерлеріне жалақы төлеуге қалдырды. Бұл әрекеттің себебі қандай болса да, Сицилияда қалған жалдамалы әскерлер оған наразылық білдірді.

Тыныштанбайтын соғыс

"Жеңілмеген" әскер енді Карфаген үшін ерекше мәселе тудырды. Егер Гамилькар шешуші жеңіліске ұшырағанда, қаза тапқандар мен тұтқындар олардың санын азайтар еді, және Карфагенде ештеңе төлемеуге себептер пайда болар еді. Бірақ енді 20 мыңдық әскерге толық жалақы төлеу қажет болды. Гиско әскерді Карфагенге шағын топтарда, аралықтармен жіберді, сонда үкімет оларды қиындықсыз төлей алатын болды. Дегенмен, Карфаген билігі бүкіл әскер Карфагенге жиналғанша күтті, шамамен б.з.д. 241 жылы. Карфаген халқына қысым күшейгенде, Карфаген билігі оларды Сиккаға жіберіп, Карфагеннің қиын қаржылық жағдайын көрсете отырып, әскердің барлығына төленбеген жалақыдан бас тартуды сұрауды жоспарлады. Гамилькардың бұрынғы әскерлері, оны тек оның жеке билігімен және жақсы жалақы уәдесімен бірге ұстап тұрған, Ханно Ұлы мұны енгізуге тырысқанда ашық бүлік көтерді, Карфагенге қарай жорықтап, Тунисте орналасты. Әскерлер Гамилькарды төреші ретінде қабылдаудан бас тартты, өйткені ол Сицилиядан әскерін алып, Риммен шарт жасасқаннан кейін Карфагенге оралды. Карфаген осы кезде олардың барлық талаптарын қабылдаса да, жағдай тез нашарлап, "Жалдамалы соғыс" деп аталатын қақтығыс басталды. Спендий мен Мато басшылығымен бүлікшілерге Карфагеннің 70 мың африкалық азаматы қосылды. Бүлікшілер күштерін бөліп алды: бір бөлімдер Утика мен Иппо қалаларын қоршауға жіберілді, ал қалғандары Карфагенді құрлықтан оқшаулады, шамамен б.з.д. 241 жылдың қысында немесе 240 жылдың көктемінде.

Hamilcar қайта шақырылды

Ханноға Пун әскерінің басшылығы берілді, ол Карфаген азаматтарынан және шетелден тартылған жалдамалы әскерлерден, сондай-ақ атты әскерлер тобынан және 100 пілден құралған. Ханно б.з.д. 241 жылдың көктемінде Утикаға келіп, қаладан қоршау құралдарын алып, көтерілісшілердің лагерін басып алды, көтерілісшілер пунийлік пілдердің шабуылынан қашып тарады. Ливиялықтар мен нумидиялықтармен соғысу тәжірибесі бар Ханно, енді қиындықтар туатынын күтпеді және әскерін Утикада қалдырды. Бірақ көтерілісшілер қайтадан бірігіп, пунийлік әскерлерде тәртіпсіздік байқап, Ханно болмағанда күтпеген шабуыл жасап, пунийлік әскерді жеңіске ұшыратып, аман қалғандарын Утикаға тікелей қуды да, барлық жабдықтарын тартып алды. Ханно әскерін қайта жинады, бірақ екі рет көтерілісшілермен қолайлы жағдайда шайқасуға тырысып, екі рет оларды күтпеген жерден ұстауға асықпады. Карфаген үкіметі 10 мың сарбаз бен 70 пілден тұратын әскер жинап, Гамилькар Барканы басшылыққа тағайындады. Бұл әскер көтерілісшілердің күшті күштеріне қарсы шабуыл жасауға, әсіресе ашық майдан шайқасына түсуге шамасы жетпейтін. Карфагендіктер Баграда өзенінің арғы жағына өтуі керек болды, осылайша еркін қимылдай алатын еді, бірақ көтерілісшілердің басым күштеріне қарсы күшпен өтуге мүмкіндігі болмады. Ханно әскерін Хиппо Акра маңында орналастырды, онда Матоның әскері қаланы қоршап тұрған.

Макар өзенінің шайқасы

Көтерілісшілер Карфагеннің батысындағы төбелерді және Баградас өзенінің үстіндегі Утикаға апаратын жалғыз көпірді ұстап алды. Гамилкар белгілі бір бағыттан соққан желдің өзен сағасындағы құмдықты ашып, түннің астында пуникалық әскер Карфагеннен шығып, өзеннен өтті деп байқады. Гамилкар көпірді ұстап тұрған кішкентай көтерілісші топқа шабуыл жасағысы келді, бірақ Спендий көпірді қоршауға алған көтерілісші күштерді Утикаға бастап, Гамилкармен кездесуге шықты. Карфагендік әскер екі жақтан қысымға түсіп қалды; Гамилкар кері шегінгендей болды, ал Спендий екі күшімен сан жағынан басым Карфагендіктерді өзенге қарсы қысып, бірін ұстап, екіншісін қапталынан шабуылдауға тырысты. Спендийдің әскерлері кері қайтқан карфагендіктерге қарай асыққанда, оларды тоқтатуға тырыспады немесе карфагендіктер қашып бара жатыр деп ойлап, өз күштерін қуып жетуге шақырды. Гамилкар Карфагеннен кетер алдында жаңадан келген сарбаздарды жаттығулар мен негізгі майдан маневрлеріне үйреткен. Екі көтерілісші әскер көзге түсіп қалғанда, карфагендіктер бұрылып, жүріп кетті. Карфагендіктер жақсы тәртіпте жүріп, Карфагенде жаттыққан алдын ала жоспарланған маневрді орындады, бірақ көтерілісшілер, олардың көбі тәжірибесіз сарбаздар болды, карфагендіктер қашып бара жатыр деп сенді. Бір-біріне жігер беріп, айқайлап, қуып жетуге асықты. Гамилкар тұзағын серіп салды, ретсіз көтерілісшілер оның қатарына жақындағанда. Аңшылар, содан кейін пілдер жаяу әскерге жақындағанда, Гамилкар олардың әрқайсысына көтерілісшілерге қарсы бұрылуға бұйырды. Қазіргі заманның тарихшысы Декстер Хойос: "Мұндай маневрлер кез келген әскердің, қатар жүрудің негізгі қағидаларын меңгергеннен кейін орындай алатын ең қарапайым жаттығулардың бірі болды", - деп атап көрсетті. Гамилкардың көтерілісшілерді қалай алдап кеткені әлі толық белгілі емес. Бір пікір бойынша, карфагендік әскердің жүріс тәртібінде соғыс пілдері алда, жеңіл әскер мен атты әскер пілдердің артында болды. Ауыр жаяу әскер артты қорғады, ал бүкіл әскер шайқас ретімен бір қатар болып жүрді. Гамилкардың әскері үш жеке колоннада жүріп, соғыс пілдері көтерілісшілер әскеріне ең жақын орналасты. Атты әскер мен жеңіл жаяу әскер ортада, ал ауыр жаяу әскер көтерілісшілер әскерінен ең алыста болды. Гамилкар көпірді басып алып, содан кейін айналадағы аймақты бақылауға алды. Тірі қалған көтерілісшілердің кейбірі Утикаға қарай қашып кетті; ал басқалары көпір маңындағы лагерінен қуылғаннан кейін Туниске қашып кетті.

Амал жүгірткісі тұтқында қалды

Гамилькардың жеңісі Утикамен байланыс орнатты және Гамилькарға жақын маңдағы қалаларды күшпен немесе келіссөздер арқылы Карфагеннің бақылауына алу мүмкіндігін берді. Ол Утика маңында Ханомен кездесуге тырыспады. Спендий күштерін жинады, оны Аутарит басқаратын, көбінесе галлдардан тұратын жасақ нығайтты және Гамилькар оңтүстік-шығысқа қарай жылжығанда, Карфагеннің пілдері мен атты әскерінен қашып, биік жерде қозғалып, барлық мүмкіндіктерді пайдаланып жауларын мазалады. Бұл "Фабиандық тактика" Гамилькар шамамен Неферис маңындағы бір аңғарда лагерь құрғанға дейін жалғасты, ал көтерілісшілер оның әскерін қоршап алды: ливиялықтар шығу жолын жапты, Спендий мен оның әскері пунийлік армияның жанында лагерь құрды, нумидиялықтар Гамилькардың арт жағын қорғады. Гамилькардың әскерін таза жақсылық құтқарды – кейін Гамилькардың үшінші қызына үйленген нумидиялық басшы Наравас 2000 атты әскермен бірге жаққа өтті. Гамилькар аңғардан шығып, ауыр шайқастан кейін Спендийдің әскерін жеңді. Көтерілісшілер 8000 адам өлтіп, 4000 әскерін тұтқынға алды. Гамилькар тұтқындарға таңдау жасады: оның армиясына қосылу немесе Карфагенге қарсы ешқашан қару көтермейтін жағдайда Африканы тастап кету. Жаңадан келгендер көтерілісшілерден алынған қару-жарақпен жарақтандырылды. 240 жылдың қысына қарай Карфаген үшін жағдай жақсарды.

Қасіреттің басталуы

Көтерілісшілердің басшылары Хамилкардың тұтқындарға қатысты саясаты салдарынан жаппай дезертирліктер болуы мүмкін деп қорқып отырды. Мұндай оқиғаның алдын алу үшін көтерілісшілер Карфаген кешіре алмайтын қатыгездік жасады. Аутарит Гиско басқаратын карфагендік тұтқындар қашуды жоспарлап отыр деген қауесет таратты. Бұған қарсы шыққан көтерілісшілер таспен ұрылып, Гиско мен оның бірге тұтқындалғандары азаптап өлтірілді. Аутарит болашақта көтерілісшілердің қолына түскен барлық пунийлік тұтқындарға да осы тағдыр бұйыратынын жариялады. Хамилкар өз тұтқындарын өлтіріп, болашақ көтерілісші тұтқындарға да дәл сондай шара қолдану саясатын жариялады, осылайша көтерілісші әскерінен қашудың кез келген мүмкіндігін жойды, соның нәтижесінде бітімсіз соғыс толыққанды басталды.

Үш рет қиындық пен қайта жандану

239 жылы Карфагенге бірқатар апаттар келді: оның флоты мен Емпоядан жабдықтама әкелген флотилия дауылда батып кетті, Сардиниядағы жалдамалы әскерлер көтеріліс шығарды, ал Утика және Гиппо Акра қалалары пунийлік гарнизондарын өлтіріп, көтерілісшілерге қосылды. Карфаген Ханно бастаған Сардинияға экспедиция жіберді, бірақ бұл күш өз офицерлерін өлтіріп, көтерілісшілерге қосылды. Бұған қоса, Хамилкар Ұлы Ханноны күш біріктіріп, көтерілісті мүмкіндігінше тез тоқтатуға шақырды, бірақ генералдар ынтымақтастық жасай алмады. Сиракуза және содан кейін Рим Карфагенге көмекке келген кезде ахуал өзгерді. Сиракуза Карфагенге жіберілген жабдықтама көлемін екі есеге арттырды. Рим итальян саудагерлеріне көтерілісшілермен сауда жасауға тыйым салып, Карфагенмен сауда жасауға ынталандырды, пунийлік тұтқындарды құнсыз босатты және Карфагенге римдік территориялардан жалдамалы әскерлер алуға рұқсат берді, ал Утика, Гиппо және Сардинияның осы аймақтарды басып алу туралы ұсынысын толығымен қабылдамады. Соңында, Карфаген Сенаты Хамилкар мен Ханноның қайсысын таңдау керектігін шеше алмағанда, халық жиналысы Бас қолбасшыны таңдауды әскерге жүктеді, нәтижесінде Хамилкар Барка жалғыз қолбасшы болып сайланды. Халық жиналысы Ханибалды (Паропостың ұлы), басқа Хамилкардың ұлы және Бірінші Пуний соғысының ардагерін Хамилькардың орынбасары етіп таңдады.

Карфаген блокадаға ұшырады

Карфаген мемлекеттік істерін реттеумен айналысып жатқанда, Спендий мен Мато қаланы құрлықтан қамауға шешім қабылдады. Бірақ көтерілісшілердің әскери-теңіз күштері болмағандықтан, Карфаген теңіз арқылы жабдықтауды жалғастыра берді, сондықтан аштыққа ұшырау қаупі болмады. Алайда көтерілісшілер Тунис маңындағы лагерьлерінен шығып, қала қабырғаларына жақындап, қала ішінде үрей тудыруға тырысты. Оған жауап ретінде Гамилькар көтерілісшілердің жабдықтау жолдарын қиындатуға кірісті, осылайша көтерілісшілер қоршауға түсті. Спендий мен Матоға ливиялық басшы Сарзас бастаған күш қосылды. Содан кейін, 50 мыңдық әскермен Спендий Карфагеннен алысқа жылжыды. Кейінірек Квинт Фабий Ханибалға қарсы қолданған тактиканы пайдалана отырып, көтерілісшілер Гамилькар әскерін күзеп, оңтүстікке қарай жылжып, оның сарбаздарын мазалады және Карфагеннің пілдері мен атты әскерінен қашу үшін биік жерде қозғалды. Бірнеше апталық маневрлерден кейін Гамилькар үш жағынан таулармен қоршалған аңғарда шамамен 40 мың көтерілісшіні тұтқындауға қол жеткізді.

Сау ойысы

Бұл аңғардың нақты орналасқан жері ешқашан толық анықталған жоқ. Ол Карфагеннен шалғай орналасқан болуы мүмкін, себебі Гамилькар аңғардың шығу жолдарын қоршап, бүлікшілерді аштыққа ұшыратуды күткен кезде, Тунистегі Матто әскері араласпады. Бірақ, қоршауда қалған бүлікшілер оның келуін күтіп тұрды. Қоршаудағы көтерілісшілердің азық-түлігі, жүк көліктері мен атты әскерге арналған жылқылары таусылып, соңында каннибализмге жүгінгеннен кейін Спендий, Аутарит және Зарзас, тағы жеті адаммен бірге Гамилькардың лагеріне шарттар іздеу үшін барды. Гамилькар бүлікшілердің барлығына бір киіммен бос кетіп, бірақ 10 адамды ұстау құқығын өзінде қалдырды. Көтерілісшілердің басшылары келісімге келген соң, Гамилькар көтерілісшілердің делегациясын ұстап алды. Басшылықтан айырылып, келісім туралы хабарсыз қалған жалдамалы әскерлердің арасында сенімсіздік туды; ливиялықтар бірінші болып Гамилькардың бекіністеріне шабуыл жасады. Көтерілісшілердің әскері талқандалып, көптегендері пілдердің аяқтары астында қаза тапты.

Тунистегі сәтсіздік

Содан кейін Гамилкар Тунисте Маттон әскерімен күресуге аттанды. Ол әскерін екіге бөлді: Ганнибал жауынгерлердің жартысын алып, Тунис қаласының солтүстігіне орналасты, ал Гамилкар оңтүстікке орналасты, осылайша Маттон әскерін Тунисте қоршады. Гамилкар Матонды қорқыту үшін Спендиді және басқа да бүлікші тұтқындарды Тунис сыртында айқышқа тікті, бірақ бұл бүлікшілердің тәртіпсіздігінен Ханнибал әскерін күтпеген жерден жеңіп алуына себеп болды, нәтижесінде бұл амал кері соқты. Пуниктер қашып кетіп, Ханнибал мен отыз Карфаген сенаторымен бірге барлық мүліктері қолға түсті. Гамилкар Баградас өзенінің сағасына жақын жерде солтүстікке шегінді, ал Мато тұтқындарды Гамилкардың айқыштарында айқышқа тікті, содан кейін Тунистен шегініп, оңтүстікке жылжиды. Осы кезде Карфаген сенаты Ханноны қайтадан қызметке кіргізіп, Гамилкарды ортақ қолбасшылыққа мәжбүр етті. Пуник генералдары Мато әскерін қуа жөнелді де, бірнеше шағын шайқаста жеңіске жетті. Әскерлерін жинағаннан кейін, Лептис Кіші қаласының жанында шешуші шайқас болды. Карфагендіктер бүлікшілер әскерін талқандады, содан кейін Ливия қалалары Карфагенге бағынды. Утика мен Гиппо Акра қарсылық көрсеткендіктен, Ханно мен Гамилкар оларды қоршап алды және ақырында шарттармен капитуляцияға мәжбүр етті. 238 жылдың қысына қарай, жалдамалылар көтерілісі аяқталды. Ханно мен Гамилкар көтерілісшілерге көмектескен нумидиялық тайпаларға жаза берді, және генералдар сол кезде Африкадағы Карфаген аумағын кеңейткен болуы мүмкін. Карфаген енді Сардинияны қайтарып алу үшін экспедиция ұйымдастыруға кірісті, оған Гамилкар пуник күштеріне басшылық етті.

Сардиния

Сардинияда орналасқан пуникалық жалдамалы әскерлер б.з.д. 239 жылы көтеріліс шығарып, Боастерді және барлық карфагендіктерді цитадельде қоршап алды, кейіннен бекініс түскен соң оларды өлімге ұшыратты. Олар Сардиниядағы барлық пунистік территорияларды басып алды. Карфаген 239 жылы аралды қайтарып алу үшін Ханно басшылығымен жалдамалы күштерді жіберді, бірақ бұл топ та көтеріліс шығарып, Ханно мен олардың карфагендік офицерлерін өлтіріп, Сардиниядағы көтерілісшілерге қосылды. Көтерілісшілер Римнен Сардинияны өздеріне беруді сұрады, бірақ бұл өтініш қабылданбады. Олардың Сардинияның жергілікті халқымен қатыгездікпен күресуі 237 жылға қарай жергілікті сардиндердің шабуыл жасап, жалдамалы әскерлерді қууына себеп болды. Қуылған жалдамалы әскерлер Италияға қашып, Римнен Сардинияны қайтадан өздеріне беруді өтінді. Рим, дағдарыс кезінде Карфагенмен барлық құрмет және сыпайылықпен қарым-қатынас жасады, барлық пунистік тұтқындарды құнсыз босатып, Сардиниядағы Утика және көтерілісші жалдамалы әскерлердің осы территорияларды Рим доменіне қосу туралы ұсыныстарын қабылдаудан бас тартты. Рим Сардиния мен Корсиканы басып алып, Карфагенді аралдарға деген талаптарынан ресми бас тартпағаны үшін 1200 талант төлеуге мәжбүр етті. Бұл, Рим мен Карфаген арасындағы тұрақты бейбітшілікке үміттерге соққы болды және Екінші Пуникалық соғыстың себептерінің бірі саналды, сонымен қатар Гамилькардың кейінгі әскери және саяси әрекеттерінің ықпалды себебі болды.

Пуникалық саясат

Аристократиялық партия 248 жылдан бері Карфаген саясатына үстемдік етіп келді. Ұлы Ханно олармен байланыста болды және теңіз артындағы аумақтардан бас тартудың құнына болса да, Риммен бейбіт қарым-қатынас орнатуды жақтады. Гамилькар басшылық етіп тұрған кезде Сицилиядағы операцияларды шектеу, флотты қысқарту және Ұлы Ханноның Африкадағы жаулауларын қолдау – барлығы Карфагеннің Бірінші Пуникалық соғыстағы жеңілісіне себеп болды. Олар жалдамалы әскерлер соғысының барлық кезеңінде билікте болды және Гамилькардың позициясына қарағанда Ханноның ұстанымын бірнеше рет қолдады. Олардың қарсыластарына, Эгатес аралындағы жеңілістен кейін де соғысты жалғастыруды қалаған адамдардың қолдауы болған болуы мүмкін. Соғыстан зиян шеккен және теңіз артындағы операцияларды тоқтатудан шеттетілетін сауда тобы да осы фракцияны қолдады. Флоттың құлдырауы мен сауданың тоқырауынан наразы болған адамдар осы топқа қосылған болуы мүмкін, соңында Хасдрубал Әдемі жетекші ретінде көзге түсті. Гамилькар, Сицилия тым ерте беріліп қалғанына ашуланып, өзі жеңіліске ұшырамаған кезде осы партияның қолдауына сене алатын. Карфагендегі саяси белсенділік туралы нақты мәліметтер жоқ. Бірінші Пуникалық соғыстағы жеңіліс, жалдамалы әскерлерді тиімсіз басқару және Сардиния оқиғасы қазіргі басшылардың саяси беделін әлсіреткен болуы мүмкін. Өздерінің беделін қайта орнату үшін олар Хамилькар Барканы айыптының құрбаны етіп көрсетуге шешім қабылдады.

Карфагендегі Гамилькар билігі

Карфагендік басшылар Хамилкар Барканы Сицилиядағы қолбасшылығы кезінде әскерлеріне, әсіресе кельттерге, орындалмайтын уәделер бергендігі үшін жалдамалы соғыстың себебі деп айыптады. Бұл оқиға б.з.д. 241 жылы немесе, көбінесе, б.з.д. 237 жылы болған болуы мүмкін. Хамилькардың халық арасындағы және оппозициялық партиядағы беделі сотқа тартылудан сақтады. Одан әрі, Хамилькар болашақ күйеу баласы Асдрубалмен бірігіп, Ұлы Ханно бастаған аристократияның билеуін шектеді, сондай-ақ қудалаудан қорғаныш алды. Хамилькардың тобы Карфагенде, егер жоғары билік болмаса, жеткілікті беделге ие болды, бұл Хамилькарға келесі жоспарларын іске асыруға мүмкіндік берді. Хамилькардың бірінші және маңызды міндеті, Римдіктердің Карфаген ішкі ісіне араласуына ешқандай сылтау болмауы үшін, соғыс үшін төленген ақының үнемі төленуін қамтамасыз ету болды. Екіншісі – Карфагенді Риммен болашақ соғысқа дайындау немесе кез келген агрессиядан қорғануға дайындау стратегиясын жүзеге асыру.

Солтүстік Африкадағы операциялар

Гамилькар Карфагеннің африкалық аймағын қамтамасыз ету мақсатымен жаңа әскерді жалдау және даярлау үшін Карфаген Сенатынан рұқсат алды. Бұл Ханн Ұлының «Бейбітшілік партиясының» мақсатына сай болғандықтан, күдіксіз, айқын қарсылық болмады. Армияны даярлау үшін нумидиялық шабуылдарда тәжірибе жинақталды, содан кейін Гамилькар армияны батысқа қарай Геркулестің бағаналарына қарай бастады. Ассирубал әскермен бірге жағалау бойымен азық-түлік пен пілдерді тасымалдаған флотқа қолбасшылық етті. Гамилькар, Карфаген үкіметінің келісімінсіз және өз жауапкершілігімен армияны Гадке Геспанияға экспедиция үшін (б.з.д. 236 ж.) жеткізді, ол Сицилия мен Сардинияны жоғалтқан Карфагеннің орнын толтыру үшін жаңа империя құруға үміттенеді. Иберия Риммен болашақ қақтығыстар үшін, Карфагеннің саяси ықпалына тәуелсіз база ретінде де қызмет ететін еді, ал жорықтар Гамилькар Барканың атағын арттыратын еді. Карфагендегі Гамилькардың саяси беделі оның Ибериядағы әрекеттеріне қарсылықты басуға жеткілікті болған болуы мүмкін, немесе ол күшті қарсылыққа тап болып, Ибериядағы жорықтарынан түскен олжаны өз мақсатына жету үшін пайдаланған болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, Гамилькар Иберияда болған кезінде толыққанды қолбасшылық құқығына ие болды.

Барсид Испания

Гамилкардың әскері Батыс Африкадан Гибралтар бұғазын арқылы Иберияға өтіп, немесе Африкадағы шаралардан кейін Карфагенге оралғаннан соң Африка жағалауымен Гадеске дейін жүзіп кетті. Әдемі Хасдрубал мен Ханнибал, ол кезде тоғыз жасар бала, Гамилкармен бірге болды; Гамилкар мен Хасдрубалдың болмаған кезінде Карфагенде Гамилкардың қолдаушыларын кім басқарғаны белгісіз. Карфагеннен аттанғанға дейін Гамилкар жақсы белгілер алу үшін құрбандық шалып, ал Ханнибал ешқашан "Римнің досы" болмаймын және "Римдіктерге ешқашан жақсылық көрсетпеймін" деп ант берді. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар мұны Ханнибалдың Римге өмір бойы кек қайтаруға ниеттенген жау болуға берген ант деп түсіндірсе, ал басқалары бұл түсіндірменің бұрмаланғандығын айтады.

Ибериядағы саяси ахуал

Гамилкар б.з.д. 237 жылғы жазда Гадске қонған болуы мүмкін. Карфагеннің Иберияда бұрын қандай тікелей аумақтық бақылауы болғанымен, Гамилкар "Иберияда Карфагендік билікті қайта орнатып жатқандықтан" осы уақытқа дейін көбінесе жоғалған еді. Иберия және келтибер тайпалары бұл кезде біртұтас басшылыққа бағынбаған және соғысшыл болған, бірақ олардың кейбіреулері грек және пуникалық мәдениеттің әртүрлі деңгейде әсерін қабылдаған.

Ежелгі қарсыластар: пуниктер мен фокейлер

Карфагеннің б.з.д. 600 жылы Фокейлік гректердің Массалияны құруына кедергі келтіре алмауы, нәтижесінде Галлиядағы сауданы бақылайтын және Каталонияда, Малаганың жанындағы Майнкеде, Сукроның сағасына жақын үш колонияда, сондай-ақ Корсикадағы Алалияда отарлар құрған қарсылас пайда болды. Грек қарақшылығы Карфагенді этрусктің көмегімен гректерді Корсикадан ығыстыруға және Ибериядағы Майнке отарын қиратуға мәжбүр етті. Б.з.д. 490 жылға қарай Массалия Карфагенді екі рет жеңіп, Ибериядағы Нао мүйісі бойында шекара белгіленді, ал Карфаген Гибралтар бұғазын шетел кемелері үшін жапты. Массалия жылдар бойы Риммен достық қарым-қатынас орнатты, б.з.д. 237 жылға қарай тікелей одақтас болмаса да, бұл байланыс аймақтың саяси күш тепе-теңдігінде маңызды рөл атқарды.

Күміспен қамтамасыз ету

Гамилькардың тікелей мақсаты – Сиерра-Моренаның алтын және күміс кен орындарына тікелей немесе жанама бақылау арқылы қол жеткізуді қамтамасыз ету болды. «Тартессиан» тайпаларымен келіссөздер сәтті аяқталды, бірақ Гамилькар қазіргі Севилья мен Кордованың етегінде орналасқан Турдетан немесе Турдули тайпасының қарсылығына тап болды. Ибериялықтарға келтібер тайпалары көмек көрсетті, оларды екі басшы – Истолатий және оның інісі басқарды. Гамилькар одақтастарды жеңіп, олардың басшыларын және бірнеше сарбаздарын өлтірді, ал бірнеше тұтқындарды босатып, 3000 жауды әскеріне қосты. Турдетандар бағынды. Содан кейін Гамилькар Индортес есімді басшының басқаруындағы 50 мыңдық әскермен шайқасты. Иберия армиясы шайқасқа түспей бұрын қашқан. Гамилькар Индортесті қоршап алды, оның бағынуынан кейін оны азаптап, айқышқа тартып өлтірді, бірақ 10 000 тұтқынға алынған жау әскеріне үйлеріне қайтуға рұқсат берді. Кен орындарына бақылауды орнатудан кейін, Гуадалкивир және Гуадалете өзендерінің арналары кен өндіру аймағына қол жеткізуді қамтамасыз етті, және Гад б.з.д. 237 жылдан күміс монеталар соғуды бастады. Карфагендіктер кен өндірісін өздеріне алған және өндірісті арттыру үшін жаңа технологияларды енгізген болуы мүмкін. Гамилькар енді жалдамалы әскеріне жалақы төлеуге және соғыс үшін төленген өтемақыны төлеуге көмектесу үшін күміс кенін Карфагенге жіберуге мүмкіндік алды. Гамилькар Ибериядағы өзінің позициясын жеткілікті деңгейде бекітіп, б.з.д. 236 жылы Хасдрубал әдеміні армиямен Африкаға, нумидиялық көтерілісті басу үшін жіберді. Хасдрубал көтерілісшілерді жеңіп, 8000 адамды өлтірді және 2000 адамды тұтқынға алды, содан кейін Иберияға қайтып келді.

Шығысқа қарай кеңейу 235 б.з.д. 231 б.з.д.

Гамилкар Турдетанияны бағындырғаннан кейін Гадестен шығысқа қарай Нао мүйісіне бет бұрды. Ол Иберия тайпаларының күшті қарсылығына тап болды, тіпті досты Бастетанилер де шайқасқа шықты. Төрт жылдық үздіксіз жорықтардың толық мәліметтері белгісіз, бірақ Гамилкар Гадес пен Нао мүйісі арасындағы аймақты бағындырды. Осы процесте Гамилкар ибериялықтардан, африкалықтардан, нумидиялықтардан және басқа жалдамалы әскерлерден кәсіби армия құрды. Бұл армияны Хасдрубал Керемет мұраға алды, ал Ганнибал кейін Альпі арқылы өтіп, тарихқа өшпес із қалдырды. 231 жылға қарай Хамилкар Барка Ибериядағы аумақтық жемістерін бекітіп, Пуникалық иеліктерін қорғау үшін, шамамен 235 жылы Акра-Лейке (Аликанте) қаласын салды. Сонымен қатар, ол Сукро өзенінің сағасына жақын Массалия колонияларының аймағын басып алды. Карфагендіктердің ықпал аймағына жақындауынан алаңдаған Массалия бұл кеңею туралы римдіктерге хабарлады, олар мәселені тергеуге кірісті.

Римге көз жүгіртеді

Гамилкар Иберияда жорық жүргізіп жатқанда, Рим Сардиния, Корсика және Лигуриядағы оқиғаларға тартылды, онда жергілікті тұрғындар римдіктердің билеуіне қарсы күшті қарсылық көрсетті. Бұл аймақтарда б.з.д. 236 – 231 жылдар аралығында римдік үстемдікті сақтап, кеңейту үшін шайқастар болды. Рим Карфагенді жергілікті тұрғындарға көмектесуіне күдікпен қарады және Пуникалық мемлекетті айыптау және қорқыту үшін 236, 235, 233 және 230 жылдары Карфагенге елшіліктер жіберді. Бұл эпизодтардың ешқайсысы ештеңеге әкелмеді және кейбір ғалымдар олардың рас екендігіне күмән келтіреді. 231 жылы римдік елшілік Гамилкардың қызметі туралы білу үшін Испаниядағы Гамилкарға келді. Гамилкар соғыс өтемақысын төлеу үшін жеткілікті олжа жинауға тырысып жатқанын жауап берді. Римдіктер кері шегінді және 226 жылға дейін Испаниядағы карфагендіктерге көңіл бөлмеді.

Соңғы жорықтар 231 б.з.д. 228 б.з.д.

Акра Лейке құрылғаннан кейін Гамилькар солтүстік-батысқа қарай жылжуды бастады, бірақ оның жорықтары туралы ешқандай жазба қалмаған. Гамилькар б.з.д. 228 жылғы қысында әскерін бөліп жіберді, Хасдрубал Сұлуды жеке жорыққа аттандырды, ал өзі Иберия қаласын қоршады, содан кейін әскерінің көп бөлігін Акра Лейкеде қыстауға жіберді. Гамилькардың ұлдары, Ханнибал мен Хасдрубал, онымен бірге болды. Хелике деп аталатын қала көбінесе Эльчемен теңестіріледі, бірақ ол Гамилькардың Акра Лейкедегі базасына жақын орналасқандықтан, ол одан оңай күш алып, нығайтуға болатындықтан, алдағы оқиғалар осы жерде болған жоқ. Гамилькар Толедоның батысында, Турдулилердің солтүстігінде және Оретандықтар жерінің солтүстік-батысында, Тахо өзенінің арғы бетінде мекендеген Веттон тайпасымен шайқаста қаза тапқан болуы мүмкін.

Гамилькардың өлімі

Орисс, Оретани тайпасының басшысы, қоршауға алынған қалаға көмекке келді. Кейін болған оқиға туралы бірнеше нұсқа бар: Орисс Гамилькарға көмек етуді ұсынды, содан кейін пуникалық әскерге шабуыл жасады, ал Гамилькар Юкар өзенінен шегінетін кезінде суға батып кетті; Оретанилар карфагендік бекіністерге өгіздер жеккен арбаларды жіберіп, оларды өртеп жіберді, соның салдарынан болған шайқаста Гамилькар қаза тапты; Гамилькар келіссөздерге қатысу туралы ұсынысты қабылдады, содан кейін жауды бір бағытта алдап, Ганнибал мен Хасдрубал Барка қарсы бағытта қашып кетті. Апианның сөзінше, Гамилькар аттан құлап, өзенге батып қайтыс болды, ал Полибий оның Иберияның белгісіз бір жерінде аты белгісіз тайпамен шайқаста қаза тапқанын айтады.

Отбасы

Гамилькардың кем дегенде үш қызы мен үш ұлы болған. Оның үлкен қызы Бомилкарға үйленді, ол Карфагеннің суфеты болған және Екінші Пуника соғысында Пуника флотын басқарған болуы мүмкін. Оның немересі Ханно, ұлы Ганнибалдың әскерінде маңызды қолбасшы болды. Екінші қызы Хасдрубалдың әйелі болды. Үшінші қызы бербер одақтасы Наравасқа, нумидиялық басшыға үйленді, оның қарсылығы жалдамалы әскерлер соғысында Гамилькар мен оның әскерін сақтап қалды. Гамилькардың үш ұлы болды: Ганнибал, Хасдрубал және Маго, олардың барлығы да көрнекті әскери мансапқа ие болды. Төртінші ұлының аты белгісіз, бірақ оның туралы мәліметтер жеткіліксіз.

Мұра

Аңыз бойынша, Гамилькар Барсино портын құрды, оның аты Барка әулетінен шыққан, ол кейін қазіргі Барселона қаласына айналды. Дегенмен, осы ұқсастыққа қарамастан, Барселонаның бастауы Ибериялық Баркено есімінен деп саналады.

Үлкен стратегия

Гамилькар өзінің әскери және дипломатиялық шеберлігімен, сондай-ақ патриотизмінің күшімен замандас карфагендіктерден ерекше көзге түсті; осы қасиеттерімен ол тек ұлы Ганнибалдан ғана асып түсті, ол Римге деген терең күдігімен сіңірілген болуы мүмкін және оны осы қақтығыстағы ізбасары ретінде даярлады. Бір тарихшының пікірінше, егер Гамилькар Ганнибалдың әкесі болмағанда, оның Сицилия майданы көп назарсыз қалған болар еді. Гамилькар Бірінші Пуникалық соғыстың ең ұтымды қолбасшысы деп есептеледі, ал адам ретінде Катон оны көптеген басшылардан, тіпті көптеген римдіктерден де жоғары бағалады. Гамилькар жалдамалы әскерлер мен айналасындағы африкалық халықтар арасындағы жеке ықпалының күшімен, жоғары стратегиясымен, сәл ғана сәттілікпен және Ұлы Ханноның құлшыныссыз болғанымен де, көмегімен 237 жылға дейін көтерілісті жаншып жіберді, бұл соғыс екі тараптан да қатыгездікке толы болды.

Римнің жауы

Бірінші Пуникалық соғыстан кейін Римнің Карфагенге ұсынған жұмсақ талаптары мен жалдамалы әскерлер соғысы кезіндегі Римнің достық қарым-қатынасы екі держава арасында ұзақ бейбітшілік орнату мүмкіндігін тудырған еді, бірақ Сардинияны басып алу теңдес мемлекеттер арасындағы бейбітшілікке деген кез келген нақты үмітті жойды. Полибийдің сөзінше, Екінші Пуникалық соғыстың себептері мыналар: Гамилькар Карфагеннің Бірінші Пуникалық соғыста Сицилиядан тым ерте бас тартқанын ойлады. Гамилькар жеңіліс таба алмады, бірақ бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. Ал кейінгі жалдамалы әскерлер соғысы Карфагеннің әскери күшін одан әрі арттыруға қабілетті екенін көрсетті. Сардинияны, содан кейін Корсиканы Римнің басып алуы римдіктердің сенімсіздігін және олардың келісімдерге қарамастан, қажетті жағдайда араласуға дайын екендігін аңғартады. Бұл Екінші Пуникалық соғыстың екінші және ең маңызды себебі болды. Бұл көптеген пуникалық азаматтардың наразылығын туғызды, ал Карфаген әлсіз жағдайда Римге қарсы тұруға үмітсіз болды. Испанияда Гамилькар мен оның отбасы Карфагеннің қаржысын қалпына келтіріп, тұрақты армия құрды, бұл Карфагенге Римге қарсы тұру құралын берді. Осыған және Ганнибалдың сертіне сүйене отырып, кейбір тарихшылар Гамилькардың жалдамалы әскерлер соғысынан кейінгі әрекеттері Риммен соғыс бастауға бағытталғанын болжайды, және бұл оның ұлдарына мұра болып өтті. Сонымен қатар, кейбіреулер Гамилькардың Альпі тауларын кесіп өтіп, Италияға шабуыл жасау стратегиясын және Ганнибалдың тактикалық шешімдерін ойлап тапқанын айтады. Пун жазбаларының болмауы салдарынан, бұл тек болжам ғана болып қалады.