Жугурта – б.з.д. II ғасырындағы Нумидия патшасы. Риммен соғысқа себепкер болған, қастандық жасаған, рим сенаторларын сатып алған тарихы. Римде тұтқынға алынды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Б.з.д. 2-ғасыр Нумидия патшасы
2nd century BC King of Numidia
Югурта немесе Югуртен (Либико-бербер тілінде Югуртен немесе Югартен, б.з.д. 160 – 104 жж.) – Нумидия патшасы. 118 жылы Югуртаны асырап алған Нумидия патшасы Миципса қайтыс болғаннан кейін, Югурта мен оның екі асырап алған бауыры, Химпсал мен Адхербал, таққа отырды. Югурта Химпсалдың өлтірілуін ұйымдастырды және азамат соғысынан кейін 112 жылы Адхербалға жеңіліс сыйлап, оны өлтірді. Римнің тілегіне қайшы болған Адхербалдың өлімі, сондай-ақ Югуртаның рим сенаторларын параға сатып алып, өз қылмыстары үшін жазадан құтылуына Римдегі халықтың наразылығы күшейіп, Рим мен Нумидия арасындағы Югурт соғысына алып келді. Рим және нумидиялық әскерлер арасында Нумидияда бірнеше шайқастар болғаннан кейін, Югурта 105 жылы тұтқындалды және Гай Мариус жеңісінің құрамында Римде көрсетілді. Ол Туллиан түрмесіне тасталды, онда 104 жылы дарға асылды.
Jugurtha or Jugurthen (Libyco Berber Yugurten or Yugarten, c. 160 – 104 BC) was a king of Numidia. When the Numidian king Micipsa, who had adopted Jugurtha, died in 118 BC, Jugurtha and his two adoptive brothers, Hiempsal and Adherbal, succeeded him. Jugurtha arranged to have Hiempsal killed and, after a civil war, defeated and killed Adherbal in 112 BC. The death of Adherbal, which was against the wishes of Rome, along with the growing popular anger in Rome at Jugurtha's success in bribing Roman senators and thus avoiding retribution for his crimes, led to the Jugurthine War between Rome and Numidia. After a number of battles in Numidia between Roman and Numidian forces, Jugurtha was captured in 105 BC and paraded through Rome as part of Gaius Marius' Roman triumph. He was thrown into the Tullianum prison, where he was executed by strangulation in 104 BC.
Этимология
Нумидиялық Югурта есімі бербер халықтарының ежелгі атау салтына сай келеді және қазіргі бербер тілдеріндегі agər/ugər “басып өту” түбірімен байланысты либико-бербер сөзі yugurtən “олардың үстінен өтті” деп талдауға болады.
The Numidian name Jugurtha matches the ancient naming traditions of Berber peoples and is likely analyzable as the Libyco Berber word yugurtən “he exceeded them” connected to the stem agər/ugər “to exceed” in modern Berber languages.
Өмірбаян
Нумидия – қазіргі Батыс Тунис және Шығыс Алжир шекарасында орналасқан Солтүстік Африка аймағы. Нумидияның жергілікті тұрғындары, көбінесе берберлер деп аталатын, көшпелі өмір салтын сақтап келді. Масинисса, Киртаға жақын орналасқан Массили тайпасының басшысы, Екінші Пуникалық соғысында (б.з.д. 206 ж.) Карфаген пуниктеріне қарсы Римді қолдады. Римнің көмегімен ол патшалық құрды. Бұл үшін Масинисса б.з.д. 203 жылы атақты римдік генерал Сципион Африканның көмегімен бәсекелес басшысы Сифаксты жеңді. Полибийдің айтуынша, нумидиялық атты әскер мен атты әскер тактикасы Рим армиясындағы атты әскер тактикасының дамуына үлкен үлес қосты, бұл оларға Екінші Пуникалық соғысында жеңіске жетуге көмектесті. Риммен одақтасуы б.з.д. II ғасырдың ортасында Римнің Масиниссаның амбициялары және Катон Үлкеннің Карфагеннің қайта өркендеуінен қорқуы салдарынан әлсіреген. Масинисса б.з.д. 148 жылдың басында келісім бұзылмас бұрын қайтыс болды, бірақ Нумидияға деген күдік Римде Югуртаға әсер етті. Масиниссаның орнын ұлы Миципса басты. Миципсаның асырап алған ұлы Югурта (Мастанабалдың заңсыз ұлы, демек Масиниссаның заңсыз немересі) нумидиялықтар арасында осыншалықты танымал болғандықтан, Миципса оны Сципион Эмилианның Испаниядағы жорылысына көмектесу үшін жіберді. Бұл Масиниссаның Сципион Африканмен одақтасуына ұқсас, Югуртаның ықпалын азайтуға жасалған әрекет болды. Бірақ Миципсаның үміті керісінше болды, Югурта Испанияда болған уақытын бірнеше ықпалды римдік байланыстар орнатуға пайдаланды. Б.з.д. 134–133 жылдардағы Нумантия қоршауында (Сципион Эмилиан басшылығымен, Гай Мариуспен бірге) Югурта римдіктердің параға құмарлығын және Римдегі қуатты достардың көмегімен көп нәрсеге қол жеткізе алатынын білді. Ол Римді "urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit" ("сатуға болатын қала және егер сатып алушы табылар болса, тез құлайтын қала" - Sallust, Jug. 35.10) деп атап айтты.
Numidia was a region of North Africa roughly within the boundaries of what is now western Tunisia and eastern Algeria. Indigenous inhabitants of Numidia remained semi nomadic, often identified as Berbers, until Masinissa, chief of the Massyli tribe based near Cirta, who supported Rome during the Second Punic War (206 BC) against the nearby Punics of Carthage, used the support of Rome to establish a kingdom. To do so Masinissa defeated the rival chief Syphax with the help of famed Roman general Scipio Africanus in 203 BC. Numidian horsemanship and cavalry tactics, as asserted by Polybius, contributed greatly to the development of cavalry tactics in the Roman army which helped them to victory in the Second Punic War. His alliance with Rome began to fray in the mid second century BC among Roman fears of Masinissa's ambitions and of Carthage's resurgence on the part of Cato the Elder. Masinissa died before any actual breach in the treaty in early 148 BC, but the suspicion of Numidia lasted in Rome to affect Jugurtha. Masinissa was succeeded by his son Micipsa. Jugurtha, Micipsa's adopted son (Mastanabal's illegitimate son and thusly Masinissa's illegitimate grandson), was so popular among the Numidians that Micipsa sent him away to Hispania to assist a campaign of Scipio Aemilianus in a poetic parallel to Masinissa's alliance with Scipio Africanus as an attempt to mitigate his influence. Unfortunately for Micipsa, this only served Jugurtha, who used his time in Spain to make several influential Roman contacts. Under Scipio Aemilianus at the siege of Numantia (134–133 BC), serving alongside Gaius Marius, Jugurtha learned of Romans' weakness for bribes and that powerful friends in Rome can go a long way. He famously described Rome as "urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit" ("a city for sale and doomed to quick destruction, if it should find a buyer," Sallust, Jug. 35.10).
Билікке көтерілу
Миципса 118 жылға дейін қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Югурта және оның екі ұлы (Югуртаның асырап алған бауырлары) Хиемпсал мен Адхербал бөлісіп биледі. Миципса қайтыс болғаннан кейін Хиемпсал мен Югурта арасында дереу жанжал туды. Югурта Хиемпсалды өлтірді, соның салдарынан Адхербалмен ашық соғыс басталды. Югурта оны ашық шайқаста жеңгеннен кейін, Адхербал көмек сұрап Римге қашып кетті. Римдік шенеуніктер Нумидияны екіге бөліп, дауды шешті, бұл шамамен 116 жылы болды, бірақ бұл келісім Югуртаға көмектесу үшін римдік шенеуніктер пара алды деген күдік тудырды. Кінәлі деп танылған шенеуніктердің арасында Луций Опимий болды (б.з.д. 121 жылы консул болып, Гай Гракхтың өліміне соққан оқиғаларға төрағалық еткен). Югуртаға батыс жартысы берілді; кейін римдік үгіт-насихат осы жартысы да бай екенін мәлімдеді, бірақ шындығында ол сирек қоныстанған және дамымаған аймақ еді.
When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by Jugurtha and his two sons (Jugurtha's adoptive brothers) Hiempsal and Adherbal. Hiempsal and Jugurtha quarrelled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. After Jugurtha defeated him in open battle, Adherbal fled to Rome for help. The Roman officials settled the fight by dividing Numidia into two parts, probably in 116, but this settlement was tainted by accusations that the Roman officials accepted bribes to favor Jugurtha. Among the officials found guilty was Lucius Opimius (who, as consul in 121 BC, had presided over events which led to the death of Gaius Gracchus). Jugurtha was assigned the western half; later Roman propaganda claimed that this half was also richer, but in truth it was both less populated and less developed.
Риммен соғыс
112 жылы Югурта Адербалмен соғысын қайта бастады, оны өзінің астанасы Циртаға қамап қойды. Адербал Римнен әскери жәрдем күтіп, римдік тұрғындар тобының көмегімен қарсы тұруға тырысты. Бірақ рим әскері Кимбрий соғысында болғандықтан, Сенат екі рет елшілік жіберіп, Югуртаға наразылық білдірді, ол Циртаны басып алғанға дейін күтті. Содан кейін оның әскері көптеген тұрғындарды, соның ішінде римдіктерді де өлтірді. Бұл Югуртаны Риммен тікелей қақтығысқа алып келді, Рим консул Луций Кальпурний Бестиямен әскер жіберді. Римдіктер Нумидияға шабуыл жасағанмен, олардың ауыр жаяу әскері Югурта армиясына, оның ішінде көптеген жеңіл атты әскерге елеулі зиян келтіре алмады. Цирта тоналғаннан кейін Бестия Югуртадан келіссөздерді қабылдады, бұл өте тиімді бейбіт келісім болды, бұл пара алу туралы күдіктерді қайта ояртты. Жергілікті римдік қолбасшы саяси қарсыласы және трибун сайланған Гай Меммийдің сыбайлас жемқорлық айыптауына жауап беру үшін Римге шақырылды, ол тайпалық жиналысты Югуртаға қауіпсіз өтуге рұхсат беруге итермеледі. Бірақ Югурта Римге келгенде, тағы бір трибун вето құқығын қолданып, куәлік беруге жол бермеді. Югурта өз беделін жоғалтты және Нумидия тағына талапкер болуы мүмкін Массива есімді туысына қарсы топ құру үшін Римде болған уақытын пайдаланып, өзінің жағдайын нашарлатты. Нумидия мен Рим Республикасы арасында қайтадан соғыс басталды, консул Квинт Цецилий Метелл Нумидикустың басшылығымен бірнеше легион Солтүстік Африкаға жіберілді. Соғыс ұзаққа созылып, аяқсыз соғысқа айналды, өйткені римдіктер Югуртаны шешуші жеңіске ұшыратуға тырысты. Осы жаңа соғысты Римнің бірқатар қабілетсіз генералдары бастады; 110 жылы Югурта Аулус Пстумий Альбин басқарған бүкіл армияны капитуляцияға мәжбүр етіп, римдіктерді Нумидиядан толығымен шығарды. Метелл 109 жылы Югуртаға қарсы бірнеше шайқаста жеңіске жетті, бірақ оны басылуға итермелемеді. Тоқырауға түсіп, Римнен саяси қысым сезінген Метеллдің лейтенанты Гай Мариус 107 жылы консулдыққа сайлану үшін Римге оралды. Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Мариус Нумидияға оралып, Югуртаның партизандық соғыс арқылы соғысты ұзарта беруін тоқтатуға кірісті. Югурта батыс көршісі Мавританиямен неке арқылы одақтас болды, Мавританияның Бокхус I-і оның одақтасы және қайын атасы болды, бұл ежелгі дипломатиялық амал. Үлкен соғыстың басында (112–105 жж. б.з.д.) Бокхус жағдайдан шет қалып, ақырында 107 жылы Мариусқа қарсы шайқасқа Югуртаға қосылды. Бірақ бұл қолдау ұзаққа созылмады, өйткені 105 жылы Мариус Югуртаны әлсірету үшін Мавританияға өзінің квесторы Сулланы жіберді. Бокхус Югуртаны сатқындыққа ұшыратып, оны Суллаға тапсыруға келісті, бұл үшін ол батыс Нумидияға дейін өзінің жерін кеңейтуге рұқсат алды. Бұл соғысты аяқтады; Югурта тізбектеліп Римге әкелінді және Гай Мариус римдік жеңісі ретінде көшелерде көрсетілді, содан кейін оның патшалық киімдері шешіліп, құлаққаштары жыртылды. Ол осы процесте құлағының бір бөлігінен айырылды. Содан кейін ол Туллианға лақтырылды, онда ол аштықтан өлді немесе (көбінесе) 104 жылы дарға асылды. Оның ұлы Оксинтас сақталды.
By 112 BC Jugurtha resumed his war with Adherbal, penning the latter up in his capital of Cirta. Adherbal was encouraged to hold out by a corps of Roman residents, in expectation of military aid arriving from Rome. However, Roman troops were engaged in the Cimbrian War and the Senate merely sent two successive embassies to remonstrate with Jugurtha who delayed until he had captured Cirta. His troops then massacred many residents including the Romans. This brought Jugurtha into direct conflict with Rome, which sent troops under the Consul Lucius Calpurnius Bestia. Although the Romans made significant inroads into Numidia, their heavy infantry was unable to inflict any significant casualties on Jugurtha's army which included large numbers of light cavalry. Immediately following the sack of Cirta, Bestia accepted an offer of negotiations from Jugurtha, a highly favourable peace treaty which raised suspicions of bribery once more. The local Roman commander was summoned to Rome to face corruption charges brought by his political rival and tribune elect Gaius Memmius, who also induced the tribal assembly to vote safe conduct to Jugurtha to come to Rome to give evidence against the officials suspected of succumbing to bribery. However once Jugurtha had reached Rome, another tribune used his veto to prevent evidence being given. Jugurtha also severely damaged his reputation and weakened his position by using his time in Rome to set gangs onto a cousin, named Massiva, a potential rival for the Numidian throne. War again broke out between Numidia and the Roman Republic, and several legions were dispatched to North Africa under the command of the consul, Quintus Caecilius Metellus Numidicus. The war dragged out into a long and seemingly endless campaign, as the Romans tried to inflict a decisive defeat on Jugurtha. A series of incompetent generals of Rome began this renewed war; in 110 BC Jugurtha forced capitulation of an entire army being led by Aulus Pstumius Albinus and drove the Romans out of Numidia entirely. Metellus won several battles against Jugurtha in 109 BC but failed to spur Jugurtha to surrender. Frustrated at the stagnation and likely facing political pressure from Rome, Metellus's lieutenant, Gaius Marius, returned to Rome to seek election as consul in 107 BC. After winning the election, Marius returned to Numidia to take control of the war which Jugurtha was prolonging through successful guerrilla warfare. Jugurtha was allied with his western neighbor Mauretania by marriage, Bocchus I of Mauretania both his ally and father in law, an age old diplomatic move. At the outset of the major war (112–105 BC), Bocchus stood out of the way of the issue, eventually joining Jugurtha in the fighting against Marius in 107 BC. This was short lived support, though, as in 105 BC Marius sent his quaestor, Sulla, to Mauretania in order to weaken Jugurtha. Bocchus agreed to betray Jugurtha and hand him over to Sulla in exchange for extension of his lands into western Numidia to the Mulucha River. This brought the war to a close; Jugurtha was brought to Rome in chains and was paraded through the streets as Gaius Marius' Roman triumph after which his royal robes were removed and his earrings were ripped off. He lost an ear lobe in the process. He was then thrown into the Tullianum, where he was starved to death or (more likely) executed by strangulation in 104 BC. He was survived by his son, Oxyntas.
Әдебиеттік сілтемелер
Югурта Артур Рембоның ең ерте сақталған өлеңдерінің бірінде фигуралайды. Рембо – XIX ғасырдың ортасы мен соңында өмір сүрген француз ақыны, оның әкесі француз армиясының капитаны болған. Өлең – Нумидия патшасына арналған латын тіліндегі ода, Рембоның заманауи контекстіне бейімделіп, Гамлеттей Югуртаның күйі сәби Абделькадер әл-Жазариге (өлеңде аты айтылмайды) көрінеді, ол Алжирдің Францияға қарсы тәуелсіздік күресінің батыры. Өлең былай басталады:
Jugurtha features in one of Arthur Rimbaud's earliest surviving poems. Rimbaud was a French poet living in the mid to late nineteenth century, his father a captain in the French army. The poem is a Latin ode to the Numidian king, contextualized to Rimbaud's modern context by having the ghost of Jugurtha, à la Hamlet, appear to a baby Abdelkader al Jazairi (who is unnamed in the poem) a hero of the Algerian struggle for independence against France. The poem opens: