б.з.д. 200-101 жылдар: Тарихтың бір ғасыры

Кіріспе

100 жыл, б.з.д. 200 жылдан б.з.д. 101 жылға дейін.

Б.з.д. 200 жылдың бірінші күнінен басталып, б.з.д. 101 жылдың соңғы күнімен аяқталған 2-ші ғасыр б.з.д. – Классикалық дәуірдің бір бөлігі саналады, бірақ зерттеліп отырған аймаққа байланысты басқа терминдер де қолайлы болуы мүмкін. Бұл кезең сонымен қатар Аксиалды дәуірдің аяқталуы деп есептеледі. Шығыс Жерорта теңізі аймағында бұл эллинистік кезеңнің ортасымен сәйкес келеді. Екінші Пуникалық соғысындағы жеңістерінен кейін Рим Республикасы Батыс Жерорта теңізінде кеңеюін жалғастырды, ғасыр бойы Иберия түбегінде әскери науқандар жүргізіп, Үшінші Пуникалық соғысының соңында Карфаген қаласының қиратылуынан кейін Солтүстік Африка жағалауын аннексиялады. Македония соғыстарында Антигонид Македониясын және Ахай соғысында Коринфті жеңіп, Эгей теңізінде үстемдікке ие болды. Птолемейлік Египет пен Аталид Пергамонның эллинистік патшалықтары римдіктермен тәуелді қарым-қатынасқа түсті, ал Пергамон соңында Римнің құрамына қосылды. Ғасырдың соңында Рим армиясы азаматтық әскерден кәсіби, жалдамалы әскерге айналды, кейінірек белгілі генерал және мемлекет қайраткері Гай Марийге (Марий реформалары) жатқызылған реформалардың нәтижесі деп қате түсіндірілді. Таяу Шығыста, Селевкидтер империясы – тағы бір маңызды эллинистік патшалық, ғасырдың ортасында Кіші Азияны римдіктерге жоғалтып, Парфия империясының Иран үстірті мен Месопотамияны басып алуынан кейін азаматтық соғысқа ұшырады. Шеткі аймақтар тәуелсіз патшалықтарға айналды, олардың ішінде Яһудеядағы Хасмонейлер патшалығы ерекше көзге түсті. Шығыс Азияда Қытай Хан әулетінің билігінде гүлденді. Хан империясы шекарасын шығыста Кореядан бастап, оңтүстікте Вьетнамға дейін, ал батыста қазіргі Қазақстан шекарасына дейін кеңейтті. Көшпелі Хунну тайпалары ғасырдың басында өзінің билігінің шыңына жетіп, Хан империясынан үндіс жинады. Олардың юэчжилерді жеңісі Орталық Азияда батысқа қарай миграциялар тізбегін бастады. Ханның Хуннуға қарсы одақтастар табу үшін батысқа сапарлар жасауы Жібек жолының ашылуына әкелді. Оңтүстік Азияда Үндістандағы Маури империясы соңғы император Брихаднатха Пушиамитра Шунганың қолынан қаза тапқанда құлады, ол Маури генералы болып, Шунга империясын құрды. Грек-бактрийлер Хиндукуш тауларын кесіп өтіп, Индо-грек патшалығын құрды, бірақ Бактриядағы өз отандары сакаларға, ал сакалар өздері юэчжилердің қысымына ұшырады.

The 2nd century BC started the first day of 200 BC and ended the last day of 101 BC. It is considered part of the Classical era, although depending on the region being studied, other terms may be more suitable. It is also considered to be the end of the Axial Age. In the context of the Eastern Mediterranean, it is the mid point of the Hellenistic period. Fresh from its victories in the Second Punic War, the Roman Republic continued its expansion in the western Mediterranean, campaigning in the Iberian peninsula throughout the century and annexing the North African coast after the destruction of the city of Carthage at the end of the Third Punic War. They became the dominant force in the Aegean by destroying Antigonid Macedonia in the Macedonian Wars and Corinth in the Achaean War. The Hellenistic kingdoms of Ptolemaic Egypt and Attalid Pergamon entered into subordinate relationships with the Romans – Pergamon was eventually annexed. The end of the century witnessed the evolution of the Roman army from a citizen army into a voluntary professional force, which later scholars would misattribute to putative reforms by noted general and statesman Gaius Marius (the so called Marian Reforms). In the Near East, the other major Hellenistic kingdom, the Seleucid Empire collapsed into civil war in the middle of the century, following the loss of Asia Minor to the Romans and the conquest of the Iranian plateau and Mesopotamia by the Parthian empire. Outlying regions became independent kingdoms, notably the Hasmonean kingdom in Judaea. In East Asia, China reached a high point under the Han dynasty. The Han Empire extended its boundaries from Korea in the east to Vietnam in the South to the borders of modern day Kazakhstan in the west. The nomadic Xiongnu were at the height of their power at the beginning of the century, collecting tribute from the Han. Their victories over the Yuezhi set off a chain of westward migrations in Central Asia. Han efforts to find allies against the Xiongnu by exploring the lands to their west would ultimately lead to the opening of the Silk Road. In South Asia, the Mauryan Empire in India collapsed when Brihadnatha, the last emperor, was killed by Pushyamitra Shunga, a Mauryan general who founded of the Shunga Empire. The Greco Bactrians crossed the Hindu Kush and established the Indo Greek Kingdom, but lost their homeland in Bactria to the Sakas, themselves under pressure from the Yuezhi.

Оқиғалар

200 ж.б.з.б. Паниум шайқасы: Селевкид империясының Антиох III Мысырдың Птолемей V-ін жеңіске жетті. шамамен 200 ж.б.з.д.: Ежелгі Филиппинде архипелагтың жергілікті халқы Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азия елдерімен байланысын күшейтті, нәтижесінде күрделі әлеуметтік-саяси құрылымдармен құрылған, барангай немесе барангай мемлекеттері деп аталатын шағын, бөлінген қала-мемлекеттер пайда болды.

180-ші жылдар б.з.д.

189 б.д.д. Галат соғысы: Гней Манлий Вулсо және Пергамон галаттарды жеңіске жетеді. 188 б.д.д. (26 қыркүйек) – Хуй императорының 5 жасар інісі Лю Гун ағасының қайтысынан кейін Қытайдың үшінші Хань императоры болып, император Цяншао деген атпен таққа отырады. Оның жас болуына байланысты, оның әжесі, император Лю, биліктің нақты иесі болып қалады және регенттік қызметін атқарады. 187 б.д.д. (3 шілде) Селевкид патшасы Антиох III 53 жасында қайтыс болып, оның орнын ұлы Селевкид IV Филопатор басады. 186 б.д.д. Птолемей V Анхвеннеферді жеңіп, Жоғарғы Египетті қайта бағындырады. 185 б.д.д. Пушьямитра Шунга соңғы Маурья императорын өлтіріп, Шунга әулетін құрады. 184 б.д.д. (15 маусым) Хань императоры Цяншао, Қытайдың 11 жасар номиналды билеушісі, әжесі, император Людың бұйрығымен тақтан алынып, түрмеге қамалып, кейін өлім жазасына кесіледі. Цяншаоның інісі Лю Хун император Хушао есімімен жаңа император болып тағайындалады. 183 б.д.д. Наньюэдің Чжао Туо өзін император деп жариялап, Қытайға шабуыл жасайды. 180 б.д.д. (14 қараша) Лю кланының қақтығысы: Қытай император Лю қайтыс болғаннан кейін, номиналды Хушао Лю кланының қалған мүшелерімен бірге қаза табады. Гаодзудың тағы бір ұлы, бірінші Хань императоры Лю Хенг бесінші Хань императоры болып, император Вэнь есімін қабылдайды.