Свази патшалығының регенті әйелі

Кіріспе

Оның әкесі шамамен 1870 жылы қайтыс болды, және ол өзінің ағасы, басшының қамқорлығына өтті, сондай-ақ суати мәдениетінде оны «бабе мнканэ» деп атайтын. Басшы Мвеласе, ол да Луджидзини патша сарайында тұратын, ол Эзулуини аңғарында орналасқан, оны өзімен бірге алып келді. Сарайда ол «ЛаМвеласи» деп танылды, суати дәстүрі бойынша әйелдерге некеден кейін де бойжеткен қыз немесе әкесінің атымен аталуы қалыпты жағдай. Оның есімі өте ықпалды асырап алған әкесі немесе ағасының құрметіне берілді, бұл оның мәртебесін одан әрі арттырды. Тарихшы Хильда Купердің айтуынша, патша сарайында өскені оған «сарай әдеп-намысын білуге, дәуірдің саяси ағымдарын түсінуге және өзіне сенімділік сезімін дамытуға» мүмкіндік берді. Бұл тәжірибелер кейіннен оның көрнекті басшылық қабілетіне үлкен үлес қосты. Ол ескі патша анасы Цандзиле («Лазидзе»), король Собхуза I-нің жесірі және Мсвати II-нің анасының қызметшісі болды. Цандзиле өзінің жеке басымен де зор беделге ие болған, Свати ұлтының құрылуына маңызды үлес қосқан тұлға еді. Лабоцзибенидің күйеуі, король Мбандзени (сондай-ақ Дламини IV деп танылады), тартымды және көбінесе әділ басшы ретінде сипатталды, бірақ ол 1880-ші жылдардың соңында Барбертон алтын кенін тапқаннан кейін елге енген концессия аңшыларының армиясын тоқтатуға күш жеткізбеді, тіпті оларды ынталандырған болуы мүмкін. 1889 жылдың қазанында қайтыс болған кезде ол көптеген бір-бірімен қабаттасқан және қайшылыққа толы жер концессияларын, сондай-ақ біршама даулы монополияларды берген, олардың бірі иесіне «патшаның жеке табысын жинау» құқығын берді. Сынаушылар олардың көп бөлігі грейхаундтар мен джин алмастырғанын айтты, бірақ көп ақша ауысып, оның көп бөлігі сыбайлас ақ кеңесшілердің қалтасына түсті, оның ішінде сер Теофилус Шепстонның үлкен ұлы, Теофилус Шепстон да бар еді. Бұл концессиялар келесі жиырма жыл бойында соттасудың себебіне айналды және бірнеше тергеу комиссиясы құрылды. Олар Ұлыбритания және Оңтүстік Африка Республикасы (Трансвааль) үкіметтерін Свазиленд ісіне, олардың азаматтарының бәсекелес талаптарын қолдау үшін араластыруға мәжбүр етті. Олардан туындаған күрделі және ұзақ сот процесі Свазилендтің 1899 жылға дейін Оңтүстік Африка Республикасына, 1902 жылдан кейін Трансваальдің британдық колониясына немесе 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағына толық қосылуын болдырмауға көмектесті.

Swazi royal regent

Her father passed away circa 1870, and she came under the guardianship of her uncle, the Chief, also known as her 'babe mncane' in Swati culture. Chief Mvelase, who also resided at the royal court of Ludzidzini which is situated at the Ezulwini Valley central Swaziland, brought her with him. At court, she was known as 'LaMvelasi', a Swati custom of addressing women by their maiden or father’s name, even after marriage. Uniquely, she was named after her influential adoptive father or uncle, further enhancing her status. Historian Hilda Kuper notes that growing up in the royal palace afforded her the advantage of acquiring “knowledge of court etiquette, insights into the political dynamics of the era, and a sense of self assurance”. These experiences would later contribute to her distinguished leadership. She served as an attendant to the old queen mother, Tsandzile ('LaZidze'), the widow of King Sobhuza I and mother of Mswati II. Tsandzile was a formidable figure in her own right, credited with significant contributions to the formation of the Swati Nation. Labotsibeni's husband, King Mbandzeni (also known as Dlamini IV) was described as an attractive person, and an essentially fair minded ruler, who was unable to stop, and may indeed have encouraged, the army of concession hunters who invaded his country in the wake of the gold rush to Barberton in the late 1880s. By the time of his death in October 1889 he had granted numerous overlapping and conflicting land concessions, and a variety of equally contentious monopolies, including one which purported to give its holder the right to collect ‘the king's private revenue’. Critics alleged that many of these were granted in exchange for greyhounds and gin, but a good deal of money changed hands, much of it finding its way into the pockets of corrupt white advisers, including the egregious and venal Theophilus ‘Offy’ Shepstone, the eldest son of Sir Theophilus Shepstone. These concessions were to be the subject of endless litigation and several commissions of inquiry over the ensuing twenty years. They had the effect of involving the governments of Great Britain and the South African Republic (the Transvaal) in the affairs of Swaziland in support of the competing claims of their citizens. The complex and long running nature of the litigation that they engendered played a part in ensuring that Swaziland avoided complete incorporation into the South African Republic before 1899, the British colony of the Transvaal after 1902, or the Union of South Africa in 1910.

Ертедегі регенттік

1889 жылы оның үлкен ұлы Бхуну әкесінің мұрагері ретінде таңдалғаннан кейін Лабоцибени Ндловакати немесе патшайым ана болды. Бхунуды әкесінің мұрагері етіп таңдағанда, оның анасы Тибати мен ішкі кеңес мүшелеріне оның анасының мінез-құлқының мықтылығын білулері әсер еткеніне күмән жоқ. Патша Мбандзени оны өзінің мұрагері үшін ана болып таңдауын өтінген. Бхунудың жас кезінде Лабоцибени патшаның регенті болған Тибатидан кейін екінші орынға ие болды. Тибати Нканидегі патшалық резиденциясында қалғанда, Лабоцибени ұлы үшін Зомбодзеде жаңа штаб-пәтер құрды. Екі билеуші арасында 1895 жылғы қазанға дейін, Тибати қайтыс болғанға дейін шиеленіс сақталды, бірақ 1894 жылға қарай Лабоцибени екеуінің де күштісі болып көзге түсті. Ол 1894 жылғы үшінші Свазиленд конвенциясына қарсы күресте жетекші рөл атқарды, ол 1895 жылғы ақпанда Свазиленд үстінен Трансваал протекторатын орнатуды көздеді. Бұл 1890 жылы құрылған Ұлыбритания, Трансваал және Свази ұлтының қатысуымен үш тарапты әкімшілік жүйесін алмастырды. Бұл сондай-ақ британдықтардың Свазилендке қатысты Трансваалдың талаптарына мойынұрғаны болды, бірақ олар Свазилендті Трансваалға қосуға жол бермеді. Осы кезде Лабоцибени Свази ұлтының ерекше ақылды, сөзге шешен және салмақты өкілі ретінде танылды; ол индабалардағы пікірталасқа үстемдік етті және Трансваалдың вице-президенті Н. Дж. Смит, генерал-командир Пит Жуберт, сондай-ақ республиканың Свазилендтегі арнайы комиссары Дж. К. Крог және Свазилендтегі британ консулдары Джеймс Стюарт және Йоханнес Смутс сияқты өкілдермен кездесулерде аргументтерді жеңіп алды. Бхуну 1895 жылғы ақпанда Нгване V титулымен нгвеньяма немесе патша болып тағайындалса да, Лабоцибени едәуір билікті сақтап қалды. Патшайым ана ретінде ол елдің жазылмаған конституциясы бойынша, патшаға тең саяси ықпалға ие және жаңбыр жаудыруға қабілетті монарх болды. Оның беделі Бхунудың салғылы әрекеттерімен күшейді, ол Зомбодзеден жоғары Мдзимба тауларында Мампондвениде өз базасын құрды. 1898 жылғы сәуірде Бхуну Лабоцибенидің аға индуны Мбха Нсибандзе және тағы екі индунды Зомбодзеде өлтіруге қатысқан деп айыпталғанда, Трансваал әкімшілігі оны сотқа беруге тырысты. Ол ағасы Малунгемен бірге шекарадан өтіп, Британдық колониясы Наталға қашып кетті. Ол Оңтүстік Африкадағы британдық биік комиссары лорд Милнердің араласуымен құтқарылды, ол Трансваалдың оны соттауға тырысуын заңсыз деп есептеді. Ол британдықтардың қорғауымен Свазилендке оралды және тергеу комиссиясы оған тәртіпсіздікке жол бергені үшін айыппұл салды. Содан кейін Ұлыбритания мен Трансваал Свазиленд конвенциясына оның мәртебесін патшадан ең жоғары басшыға дейін төмендетуге және қылмыстық сот төрелігін жоюға бағытталған хаттаманы қосты. 1899 жылғы қазанда Оңтүстік Африка соғысы басталғанда Трансваалдың арнайы комиссары Дж. Крог және британдық консул Йоханнес Смутс Свазилендтен кетіп қалды. Генерал Пит Жуберт Бхунуға Оңтүстік Африка Республикасының Свазилендті оның қолына қалдыратынын білдіріп хат жазды. Ол өз патшалығындағы толық билікті қайтадан қолға алды, бірақ ол ұзақ өмір сүрмеді: екі айдан кейін 10 желтоқсанда Зомбодзеде қайтыс болды. Лабоцибени енді патшайымның регенті және патшайым анасы болды және Бхунудың баласы Монаның атынан әрекет етті, ол алты айлық жасында оның орнын басу үшін таңдалды; ол ақырында ең басты басшы, кейіннен король Собхуза II болды. Көпшілік Лабоцибени өзінің екінші ұлы Малунгени, сұлу, ақылды, сөзге шешен және қабілетті жігітті Бхунудың орнын басуға ұнатады деп сенді. Оның орнын басып алуы ұзақ мерзімді жас кезеңді болдырмас еді, бірақ бұл Свази дәстүрінен қабылданбас бұзушылық болар еді. Оңтүстік Африка соғысының үш жылдық дағдарысының көп бөлігінде Лабоцибени, король Логогко (патша Мсвати II ұлы) және оның кеңесі, Замбезіден оңтүстікке қарай Африканың соңғы тәуелсіз билеушісі болды. Осы кезеңде ол Свази монархының әдеттегі ұстанымын қабылдады. Британдықтарға жақындаған кезде ол Свазилендті бейтарап кеңістік ретінде сақтауға тырысты және Оңтүстік Африка Республикасының күштерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Ол Свазилендті соғыстан тыс ұстауға үлкен жетістікке жетті. Ерекше оқиғалар болып табылады Тинтита Дламинидің 1901 жылғы ақпанда Хлатикхулу маңында Пит Ретиф командасының тобына жасаған шабуылы және генерал Тобиас Сматстың 1901 жылғы шілдеде Бремерсдорптағы британдық бейресми күштердің шағын бірлігіне жасаған шабуылы. Лабоцибени боерлерді осы қиындық тудыратын босқындар тобын жоюға және король отбасының мүшесі Манцибане ханзадасын босатуға шақырған, оны британдықтар тыңшылық күдігімен ұстаған, бірақ ол боерлердің шағын қаланы қиратуына өкінді. Соғыс аяқталар тұсында Лабоцибени және Свази кеңесі британдық протекторат орнатылуын күтті. Олар лорд Милнердің Свазилендті Трансваал арқылы басқару туралы бастапқы шешіміне көңіл көшпеді. Лабоцибени және оның кеңесі 1903 жылғы Свазилендке қатысты жарлықтың және 1904 жылғы Свазиленд әкімшілік жарлығының шарттарына қарсы күшті наразылық білдірді, ол резидент комиссар басшылығымен үкімет механизмін құрды. Ханзада Малунге 1905 жылы Преторияда Милнердің орнына биік комиссар болып тағайындалған лорд Селборнмен кездесу үшін Свази делегациясын басқарды, осы және басқа мәселелерге наразылық білдірді, ал Селборнның өзі 1906 жылғы қыркүйекте Свазилендке сапар жасады. Осы кезде ол Свазиленд әкімшілігі Трансваалға дербестік құқығын қайтаруға жақын болғандықтан жоғары комиссарға берілетінін жариялады. Лабоцибенидің қысымы, соңғы зулу көтерілісінің қаупі және әлі шешілмеген жер жекеменшігі мәселесі нәтижесінде Свазиленд Бечуаналенд және Басутоленд сияқты жоғары комиссардың аумағына айналды, бірақ ол формалды түрде британдық протекторат деп жарияланбады.

After the selection of her eldest son, Bhunu, as the successor to his father in 1889, Labotsibeni became the Ndlovukati or Queen mother. There is little doubt that in choosing Bhunu as the heir to his father the old queen mother, Tibati, and the members of the inner council were influenced by their knowledge of his mother's strength of character. It is said that King Mbandzeni had himself recommended her to be the mother of his heir. In the early years of Bhunu's minority Labotsibeni had to take second place to Tibati, who served as queen regent. While Tibati remained at the royal homestead of Nkanini, Labotsibeni established a new headquarters for her son a few kilometres away at Zombodze. There was some tension between the two rulers, which lasted until Tibati's death in October 1895, but by 1894 Labotsibeni had emerged as the stronger of the two. She played a leading role in opposition to the third Swaziland convention of 1894, which provided for the establishment, in February 1895, of a Transvaal protectorate over Swaziland. This replaced the tripartite system of administration involving Great Britain, the Transvaal, and the Swazi nation, that had been set up in 1890. It also represented a concession by the British to the claims of the Transvaal over Swaziland, though they were not prepared to allow Swaziland's incorporation into the Transvaal. It was at this time that Labotsibeni emerged as a remarkably intelligent, articulate, and astute spokesperson for the Swazi nation; she dominated the debate at indabas, and got the better of the argument at meetings with such representatives of the Transvaal as the vice president, N. J. Smit, and the commandant general, Piet Joubert, as well as with the republic's special commissioner in Swaziland, J. C. Krogh, and successive British consuls in Swaziland, James Stuart and Johannes Smuts. Although Bhunu had been installed as ngwenyama or king, with the title Ngwane V, in February 1895, Labotsibeni retained considerable authority. As queen mother she was, in terms of the unwritten constitution of the country, a dual monarch with political influence equal to that of the king, and with the supernatural power to make rain. Her position was strengthened by the reckless behaviour of Bhunu, who established his own base at Mampondweni in the Mdzimba mountains above Zombodze. When he was implicated in the murder of Labotsibeni's senior induna, Mbhabha Nsibandze, and two other indunas, at Zombodze in April 1898, the Transvaal administration sought to bring him to trial. Accompanied by his brother, Malunge, he fled across the border into the British colony of Natal. He was saved from deposition by the intervention of the British high commissioner in South Africa, Lord Milner, who held that the Transvaal's attempt to try him was ultra vires. He returned to Swaziland under British protection and a commission of inquiry imposed a fine on him, holding that he had allowed disorderly behaviour within his kingdom. Britain and the Transvaal then combined to add a protocol to the Swaziland convention that purported to reduce his status from king to paramount chief, and removed his powers of criminal jurisdiction. On the outbreak of the South African War in October 1899 the Transvaal's special commissioner, J. C. Krogh, and the British consul, Johannes Smuts, withdrew from Swaziland. General Piet Joubert wrote to Bhunu, indicating that the South African Republic was leaving Swaziland in his hands. He resumed full authority over his kingdom, but he did not live long to enjoy untrammelled power: he died two months later at Zombodze on 10 December. Labotsibeni now became queen regent as well as queen mother and acted in the name of Bhunu's son, Mona, also known as Nkhotfotjeni, who was chosen to succeed at the age of six months; he eventually became paramount chief, and later King Sobhuza II. It was widely believed that Labotsibeni would have preferred her second son, Malunge, a handsome, intelligent, eloquent, and able young man, to succeed Bhunu. His succession would have avoided a very long minority, but it would have been an unacceptable break with Swazi custom. For most of the three year crisis of the South African War, Labotsibeni was, with the support of a co regent, Prince Logcogco (a son of King Mswati II), and her council, the last independent ruler in Africa south of the Zambezi. During this period she adopted the habitual stance of a Swazi monarch. While leaning towards the British, she sought to preserve Swaziland as a neutral space and maintained a diplomatic relationship with the South African Republic's forces. She was largely successful in keeping Swaziland out of the war. Exceptional incidents were Thinthitha Dlamini's attack on a party from the Piet Retief commando near Hlatikhulu in February 1901, and General Tobias Smuts's attack on a small unit of the British irregular force Steinacker's Horse at Bremersdorp in July 1901. Labotsibeni had apparently called in the Boers to remove this troublesome group of freebooters and to release Prince Mancibane, a member of the royal family whom the British had detained on suspicion of spying, but she regretted the Boers' destruction of the small town. As the war came to an end, Labotsibeni and the Swazi council hoped for the establishment of a British protectorate. They were disappointed by Lord Milner's initial decision that Swaziland should be administered through the Transvaal. Labotsibeni and her council protested strongly against the terms of the Swaziland order in council of 1903 and the Swaziland administration proclamation of 1904, which set up the machinery of government under a resident commissioner. Prince Malunge led a Swazi deputation to meet Milner's successor as high commissioner, Lord Selborne, in Pretoria in 1905, to protest over these and other issues, and Selborne himself paid a visit to Swaziland in September 1906. On that occasion he announced that the administration of Swaziland would, in view of the imminent restoration of self government to the Transvaal, be transferred to the high commissioner. As a result of Labotsibeni's pressure, the threat posed by the recent Zulu uprising, and the still unresolved issue of the land concessions, Swaziland thus became a high commission territory like Bechuanaland and Basutoland, though it was never formally declared to be a British protectorate.

Британияның регенттік билігі

Лабоцибени және оның кеңесі 1907 жылы жарияланған және кейіннен Либералдық кабинет министрі сэр Эдвард Грейдің ағасы Джордж Грей тарапынан іске асырылған жер бөлісінің шарттарына қарсы күшті наразылық білдірді. Бұл Свазилендті суази халқы, ақ консессионерлер және британдық тәж арасында бөлді. Сол жылы Солтүстік-Батыс Родезиядан резидент комиссар ретінде келген Роберт Кориндон Лабоцибени, Малундж және ол «Зомбодзе фракциясы» деп сипаттағандармен қатал қарым-қатынас жасауға тырысты. Алайда, ол Лабоцибениді қызметтен шеттету және оның орнына нәресте мұрагер Монаны тағайындау жоспарына жоғары лауазымды тұлғаларынан қолдау ала алмады. Бір жылдық қызметтен кейін Кориндон Лабоцибениді «ерекше дипломатиялық қабілетке және мінез-құлықтың күшіне ие әйел, тәжірибелі және қабілетті қарсыласы ретінде сипаттады, онымен [әкімшілік] біраз уақыт бойы күресе алмады» (Джонс, 402). Принц Малундж 1908 жылдың ақпанында Лондонға барған Свази делегациясының белсенді жетекшісі болды, онда олар колониялық хатшы лорд Элгинмен кездесті. Жер мәселесі бойынша олар аз ғана өтемақы алды немесе мүлдем алмады, тек патшалық жерді сатып алуға мүмкіндік беретін даулы және кейіннен бұзылған уәде болды. Делегация елге оралғаннан кейін үш жыл өткен соң Лабоцибени мен Малундж Кориндонның келісімімен жерді қайта сатып алу үшін ұлттық қор құруға белсенді түрде қатысты – бұл шара мәселенің ащылығын азайтуға көмектескен сияқты. 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағының құрылуы және актіге қоса берілген кестеде Свазилендті және басқа да жоғары комиссариат аймақтарын Одаққа қосу ережесі Лабоцибени мен Малунджты Оңтүстік Африка істеріне бұрынғыдан гөрі көбірек қызығушылық танытуға итермеледі, онда олардың көптеген халқы тұрды. 1914 жылы Лабоцибени былай деген хабар тарады: «Свазиленд сөзсіз болашақта Одаққа кіретін болғандықтан, ол Одақтағы тума халқының жағдайын жақсартуға бағытталған барлық күш-жігерді қолдайды, сондықтан оның ұлы Малундж Тума жерлері конгресінің мүшесі болды» (Макмиллан, 294–5). Принц Малундж 1914 жылдың ақпанында Кимберлиде өткен Оңтүстік Африка тума халқының ұлттық конгресінің конференциясына қатысты, онда Жер туралы заңға жауап беру жолдары талқыланды, және ол ең құрметті делегат ретінде қабылданды. Ол Лабоцибенимен бірге конгрестің құрылуына белсенді үлес қосқан екі заңгер, Пиксли Семе мен Ричард Мсимангпен жақын байланыста болды және 1912 жылы оның ресми газеті «Абанту Бато» газетін құру үшін қажетті 3000 фунт стерлингтің көп бөлігін қамтамасыз етті. 1915 жылдың қаңтарында Малундждің күрт қайтысы анасы мен Свази халқы үшін үлкен қайғы болды және ол Оңтүстік Африканың қара нәсілді халқы үшін үлкен шығын деп есептелді. Лабоцибенидің патша регенті ретіндегі соңғы маңызды үлесі – кейбір қарсылықтарға қарамастан, патша тағына мұрагер Монаның Оңтүстік Африкадағы қара нәсілді адам үшін қол жетімді ең жақсы білім алуын талап етуі болды. Зомбодзедегі Свази ұлттық мектебінде бастауыш білім алғаннан кейін, 1916 жылы ол үш жыл бойы Еліс-ин-Кейптегі Шотландия Біріккен еркін шіркеуі басқаратын Ловедейл мектебіне жіберілді. 1919 жылы ол оны мектептен шығарып, патшалыққа дайындауға шешім қабылдады. 1921 жылдың 22 желтоқсанында резидент комиссары де Саймонс Монтегю Ханьнің қатысуымен өткен салтанатты шарада ол оған билікті ауыстырды. Оның атынан хатшысы Жосия Вилакази оқыған және аударған әсерлі сөзінде ол былай деді:

Labotsibeni and her council also protested vigorously against the terms of the land partition, which was proclaimed in 1907, and subsequently carried out by George Grey, brother of the Liberal cabinet minister Sir Edward Grey. This divided Swaziland between the Swazi nation, the white concessionaires, and the British crown. Robert Coryndon, who was brought in from north western Rhodesia as resident commissioner in that year, sought to take a hard line with Labotsibeni, Malunge, and those whom he described as ‘the Zombodze faction’. He was not, however, able to get support from his superiors for a plan to depose Labotsibeni and replace her by Mona, the infant heir. After a year in office Coryndon described Labotsibeni as ‘a woman of extraordinary diplomatic ability and strength of character, an experienced and capable opposition with which it [the administration] was for some time incapable of dealing’ (Jones, 402). Prince Malunge was the effective leader of a Swazi deputation to London, which met the colonial secretary, Lord Elgin, in February 1908. They got little or no redress on the land issue, apart from a disputed, and subsequently dishonoured, promise that they would be able to buy back the crown land. Three years after the return of the deputation, Labotsibeni and Malunge became, with the consent of Coryndon, the prime movers behind a national fund to buy back land—a move that seems to have drawn a little of the bitterness from the issue. The establishment of the Union of South Africa in 1910, and the provision in the schedule attached to the act for the future incorporation of Swaziland and the other high commission territories in the union, prompted Labotsibeni and Malunge to take a greater interest than they had done previously in the affairs of South Africa, where they had many subjects. Labotsibeni was reported in 1914 as saying that ‘as Swaziland would no doubt enter the Union at some future date she was in sympathy with any efforts tending towards the betterment of the conditions under which Union natives live, and for this reason her son Malunge had become a member of the Native Congress’ (Macmillan, 294–5). Prince Malunge attended the conference that was held by the South African Natives National Congress in Kimberley in February 1914 to discuss the response to the Land Act, and was treated as the most distinguished delegate. He and Labotsibeni were close to two of the prime movers in the founding of the congress, the lawyers Pixley Seme and Richard Msimang, and provided the bulk of the funds, about £3000, which were required for the establishment in 1912 of its official newspaper, Abantu Batho, whose first editor, Cleopas Kunene, had been secretary and interpreter to Labotsibeni. Malunge's sudden death in January 1915 was a great blow to his mother and the Swazi nation, and was seen as a loss to the black people of South Africa as a whole. Labotsibeni's last major contribution as queen regent was her insistence, in spite of some opposition, that Mona, the heir to the throne, should receive the best education then available to a black person in southern Africa. After primary education at the Swazi National School at Zombodze he was sent in 1916 to Lovedale, a school run by the United Free Church of Scotland at Alice in the Cape, which he attended for three years. In 1919 she decided that he should be withdrawn from school and prepared for his installation as king. She transferred authority to him in the presence of the resident commissioner, de Symons Montagu Honey, at a ceremony on 22 December 1921. In a moving address, which was read and translated on her behalf by her secretary, Josiah Vilakazi, she said:

Кейінгі өмірі

Лабоцбени 1925 жылдың 15 желтоқсанында ұзаққа созылған аурудан кейін Зомбодзеде қайтыс болды және сол жерге жерленді. "Таймс" газетінің некрологында ол екі буын бойы "Оңтүстік Африкадағы ең белгілі жергілікті әйел" болғаны айтылды. Т. Д. Мвели Скотаның "Африка жылдық тізілімінде" былай делінген: "Ол тамаша әйел болды; жақсы, дана және сабырлы басшы, және Ұлыбритания тағының барлық өкілдері оны Африкадағы ең зиялы басшылардың бірі деп мойындады" (Скота, 77).