Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Апулияның дәстүрлі құрғақ тас үйі
Traditional Apulian dry stone hut
Трулло (көпше түрі – trulli) – конустық шатыры бар Апулияға тән құрғақ таспен салынған үй. Олардың құрылыс стилі Италияның Апулия аймағындағы Мурге аймағындағы Итрия аңғарына ғана тән. Труллолар көбінесе уақытша далалық паналары мен қоймалар ретінде, немесе шағын шаруалар мен ауыл шаруашылығы жұмысшылары үшін тұрақты тұрғын үйлер ретінде салынған. Бари провинциясындағы Альберобелло қаласында труллолар тығыз орналасқан аудандар бар. Труллоның гүлденген кезеңі – 19 ғасыр, әсіресе оның соңғы онжылдықтары, ол шарап өсірудің дамуымен байланысты болды.
A trullo (plural, trulli) is a traditional Apulian dry stone hut with a conical roof. Their style of construction is specific to the Itria Valley, in the Murge area of the Italian region of Apulia. Trulli were generally constructed as temporary field shelters and storehouses or as permanent dwellings by small proprietors or agricultural labourers. In the town of Alberobello, in the province of Bari, whole districts contain dense concentrations of trulli. The golden age of trulli was the nineteenth century, especially its final decades, which were marked by the development of wine growing.
Өткеннен
Итальян тіліндегі "trullo" (грекше τρούλος, купол) термині – ішкі кеңістігі құрғақ таспен қаланған күмбезбен жабылған үйді білдіреді. "Trullo" – Салентин түбегінің белгілі бір аймағында (атап айтқанда, Лиццайо, Маруджио және Аветрана, яғни Мургия деи Труллиден тыс) қолданылатын "truddu" диалектілік сөзінің итальяншаланған түрі, онда бұл жергілікті шаруашылық құрғақ тас шатырының атауы. "Trullo" Мургияда осы типтегі үйді атау үшін жергілікті тұрғындар қолданған "casedda" (көпше түрі – "casedde") (итальянша "casetta", көпше түрі – "casette") терминін ығыстырды. "Trullo" салуға маманданған тас қалаушы итальян тілінде "trullisto" немесе "trullaro" деп аталады. Диалектілік термин – "caseddaro" ("caseddari" көпше түрінде), яғни "casedde" салушы.
The Italian term trullo (from the Greek word τρούλος, cupola) refers to a house whose internal space is covered by a dry stone corbelled or keystone vault. Trullo is an Italianized form of the dialectal term, truddu, used in a specific area of the Salentine peninsula (i. e. Lizzaio, Maruggio, and Avetrana, in other words, outside the Murgia dei Trulli proper), where it is the name of the local agricultural dry stone hut. Trullo has replaced the local term casedda (pl. casedde) (Italian casetta, pl. casette), which was used by locals in the Murgia to call this type of house. A stonemason specializing in the building of trulli is a trullisto or trullaro in Italian. The corresponding dialectal term is caseddaro (caseddari in the plural), i. e. builder of casedde.
Тарих
Дизайнның пайда болуына қатысты көптеген теориялар бар. Ең танымал теориялардың бірі – мүлік салығының жоғары болуына байланысты, Апулия халқы құрғақ тас қабырғалардан тұратын құрылыстарды салған, оларды салық инспекторлары келген кезде жылдам бөлшектеуге болатын. XIV ғасырдың ортасынан XVI ғасырдың соңына дейінгі тарихи деректерде Альберобелло аймағы көбінесе "selva" ("орман") деп, ал кейде мал жаюға тыйым салынған жер ретінде айтылады. Аймақта XVII ғасырға дейін тұрғын үйлер болғанына дәлел жоқ. 1704 жылы Донато Галлерано салған Моттала аумағының жоспарында үлкен орманның ортасында "труллилердің" ядросы бар екені көрсетілген, ол Арборе Белло ("әдемі ағаш") алғашқы қонысын құрайды. 1808 жылы Джованни Антонио Рицци Занони салған географиялық картада Альберобеллоның "selva"сын және оның ортасында, қазіргі қала құрылысына ұқсас шашыраңқы үйлермен ашық кеңістік көрінеді. Альберобеллодағы қалалық "труллилер" XVIII, XIX және XX ғасырларда салынған. XX ғасырдың басында тығыздалу процесінен өткеннен кейін, "трулли" қоныстары XX ғасырдың екінші жартысында тастала бастады. Арзан жерлерге салынған ауылдық "труллилер" XX ғасырда еңбекақының өсуімен бірге салынуын тоқтатты. Бір үйді салуға қажетті жүздеген тонна материалды тасымалдаудың өте жоғары құны себеп болды.
There are many theories behind the origin of the design. One of the more popular theories is that due to high taxation on property, the people of Apulia built dry stone wall constructions so that they could be dismantled quickly when tax inspectors were in the area. In available historical records from the mid fourteenth century to the late sixteenth century, the area of Alberobello is referred to mostly as selva ("forest") and occasionally, as a land from which grazing animals were excluded. Evidence is lacking as to the existence of dwellings in the area prior to the seventeenth century. A Plan of the Territory of Mottala drawn by Donato Gallerano in 1704 reveals the existence of a nucleus of trulli in the midst of a large wood, making up the initial settlement of Arbore bello ("beautiful tree"). In a geographical map drawn by Giovanni Antonio Rizzi Zannoni in 1808, one may see the selva of Alberobello and, in the midst of it, a clearing with a settlement pattern of scattered houses that bears a striking resemblance to the present day urban pattern. The urban trulli still extant in Alberobello date from the eighteenth, nineteenth and twentieth centuries. After having undergone a process of densification in the first decades of the twentieth century, the trulli settlements began to be deserted during the second half of the twentieth century. The rural trulli, on cheaper land, ceased to be built when the cost of labour began to rise in the twentieth century. The sheer expense of handling the hundreds of tons necessary for a single house became prohibitive.
Топтастыру
Трулло – негізінен ауылдық құрылыс нысаны. Қалың қабырғалары мен көп қабатты құрылыстар салу мүмкін болмауы салдарынан, ол жерді тиімсіз пайдалануға себеп болады және осылайша, жоғары тығыздықтағы елді мекендерге жарамсыз. Бірақ, кішкентай тастардан салынғандықтан, трулло формасының икемділігі мен бейімделу қабілеті тығыз қалалық жағдайларда өте пайдалы дизайнды қамтамасыз етеді. Ауылда трулло күмбездері жеке-жеке немесе бесқабатты топтарда, ал кейде он екі немесе жиырмаға дейін үйлерден тұратын үлкен шаруашылық кластерлерінде салынған, бірақ оларда бір ауылдық отбасыдан артық адам тұрмаған.
The trullo is essentially a rural building type. With its thick walls and its inability to form multi storey structures, it is an inefficient use of ground space and consequently ill suited for high density settlement. Being constructed of small stones, however, it has a flexibility and adaptability of form making the design most helpful in tight urban situations. In the countryside, trullo domes were built singly or in groups of up to five, or sometimes, in large farmyard clusters of a dozen or two dozen, but never for the occupancy of more than a single rural family.
Материалдар
Аймаққа қарай, ғимарат салыну материалы қатты әктас немесе әктас туфы болуы мүмкін.
Depending on the area, the building material used could be either hard limestone or calcareous tufa.
Масондық
Дәстүрлі түрде трюллилер құрғақ тас қалау арқылы салынған, яғни, дақыл немесе цемент қолданылмаған. Осы құрылыс стилі айналасындағы аймақта да кең таралған, мұнда егістіктердің көп бөлігі құрғақ тас қабырғалармен бөлінген.
Traditionally trulli were built using dry stone masonry, i. e. without any mortar or cement. This style of construction also is prevalent in the surrounding countryside where most of the fields are separated by dry stone walls.
Қабырғалар
Альберобеллода троллоның құрылымдық қабырғалары, қажет болған жағдайда беткі қабатты алып тастағаннан кейін, тікелей тау жынысына орнатылады. Олардың ені 0,80 метрден 2,70 метрге дейін (бұл өлшем Трулло Совраньода тіркелген). Олардың биіктігі (жер бетінен күмбез басталатын деңгейге дейін) 1,60 метрден 2 метрге дейін ауыспайды. Сыртқы жағы 3-тен 5%-ға дейін еңкейтілген.
In Alberobello, the structural walls of a trullo are laid directly on the bedrock, after removal of the topsoil when necessary. Their width varies from 0.80 metres to 2.70 metres (a measure recorded in the Trullo Sovrano). Their height (from ground level to where the vault starts) ranges from 1.60 metres to 2 metres. Their exterior facing has a 3 to 5% batter.
Жер асты цистернасы
Трулло салуды бастау үшін қажетті тастар судың жоқ жерде цистерна (цистерна) қазып алынды, бұл мүлдем қажеттілік болды. Цистернаның үсті әкпен біріктірілген, ми қабырғалы бөшке тәрізді күмбезбен немесе күмбезбен жабылды, осылайша көп жағдайда үйдің едені қолдауға ие болды.
The stones needed for starting to build a trullo were provided by digging a cistern (cisterna), an absolute necessity in an area devoid of water. The cistern was capped with a lime mortared barrel vault or dome that in many cases, supported the floor of the house.
Шатырлар
Шатырлар екі қабаттан тұрады: ішкі қабат - әктас қалауларынан, үстіне жабылатын тас қойылған, ал сыртқы қабат - сыртқа қарай сәл еңкейтілген әктас плиталарынан жасалған, бұл құрылыстың су өткізбейтіндігін қамтамасыз етеді. Шатыр тастарын алып тастау ғимараттың қалған бөлігінің тұрақтылығына әсер етпейді.
The roofs are constructed in two skins: an inner skin of limestone voussoirs, capped by a closing stone, and an outer skin of limestone slabs that are slightly tilted outwardly, ensuring that the structure is watertight. The roof stones may be taken away without compromising the stability of the rest of the building.
Жоспарлар
Трулло дөңгелек немесе төртбұрышты пішінді болуы мүмкін. Дөңгелек трулло көбінесе мал мен олардың жеміне, не шаруаның өзіне уақытша пана болып табылады. Егер трулло үш, төрт немесе бес труллодан тұратын топтың бір бөлігі болса, онда ол төртбұрышты жоспарға ие болады. Ол ас үй, жатын бөлме, малға арналған пана, азық-түлік немесе құрал-саймандар сақталатын қойма, пеш немесе су жинағыш ретінде пайдаланылуы мүмкін. Альберобеллода труллодан тұратын топтар екіден аспайтындығы ХІХ ғасырға жататын нотариалдық құжаттармен дәлелденген.
The trullo may take on a circular or a square plan. The circular trullo is mostly a temporary shelter for animals and their fodder, or, for the peasant himself. The trullo that is part of a grouping of three, four, or five follows a squarish plan. It may serve as a kitchen, bedroom, animal shelter, store room for food or tools, oven, or cistern, as the case may be. In Alberobello, groupings did not exceed two trulli, as evidenced by nineteenth century notarial deeds.
Қалқалар
Альберобеллода, троллоның конусының үстінде әдетте қолмен өңделген құмтастан жасалған шың (пинаколо) орналасады, ол түрлі пішімдердің бірі болуы мүмкін: дискі, шар, конус, тостаған, көпжақ немесе олардың комбинациясы. Бұл троллоны салған тас шеберінің қолтаңбасы саналады.
In Alberobello, atop the cone of a trullo, there is normally a hand worked sandstone pinnacle (pinnacolo), that may be one of many designs: disk, ball, cone, bowl, polyhedron, or a combination thereof, that is supposed to be the signature of the stonemason who built the trullo.
Аққа боялған таңбалар
Сонымен қатар, конустың үстіне белгілер салынған болуы мүмкін (Алберобеллодағы труллилердің суретінде көрсетілгендей). Мұндай белгілерге қарапайым крест, жебемен тесілген жүрек (Санта-Мария Адолоратаны, яғни "Қайғылы Анамызды" бейнелейтін), төрт бөлікке бөлінген шеңбер (бір дереккөзге сәйкес, Санктус Кристос және Санктус Доминус үшін, бірақ көбінесе Санто Козма мен Санто Дамианоның әріптері, жергілікті базилика осы екі әулиеге арналған) және тағы да басқа белгілер кіруі мүмкін. Виа Монте Пертика көшесіндегі труллилердің қатарында қазір көрініп тұрған белгілер (крест, тесілген жүрек, сәулелер шашыратып тұрған нан, ағаш, Киелі Рухты бейнелейтін көгершін және ай және крест) тек ХХ ғасырдың соңы мен 2000 жылдардың басында, шатыр конустарын жаңарту кезінде салынған. Альберобеллодағы "Трулли" қонақ үйіндегі коттедждердің конустарын әшекейлейтін ерекше белгілер алғаш рет 1950 жылдардың соңында, қонақ үй кешені салынған кезде пайда болды.
Additionally, the cone may have a symbol painted on it (as shown in the picture of the trulli in Alberobello.) Such symbols may include Christian symbols such as a simple cross, a cross on a heart pierced by an arrow (representing Santa Maria Addolorata ("Our Lady of Sorrows"), a circle divided into four quarters with the letters S, C, S, D in them (for Sanctus Christus and Sanctus Dominus according to one source, but more likely, the initials of Santo Cosma and Santo Damiano, the two saints to whom the local basilica is dedicated) and quite a few others. The symbols now visible on a row of trulli in via Monte Pertica (cross, pierced heart, host with rays radiating from it, tree, dove symbolising the Holy Spirit, and crescent with a cross) were painted only in the late twentieth century and the early 2000s when the roof cones were renovated. The quaint symbols that grace the trullo like cones of bungalows at the Hotel dei Trulli in Alberobello first appeared in the late 1950s, when the hotel resort was built.
Ішкі бөлмелер
Труллилердің басым көпшілігі әрбір конустық шатырдың астында бір бөлмеге ие, ал кіріктірілген аркалы ойыстарда қосымша тұрғын кеңістіктер орналасқан. Балалар орталық бөлмеден перделермен бөлінген қабырғадағы ойыстарда ұйықтайтын. Көп бөлмелі трулло үйінде көптеген конустар болады, әрқайсысы жеке бөлмені көрсетеді. Сыртқы қабырғасымен қатар, труллоның ішкі бөлмесі мен күмбездің ішкі жағы әдетте әк гипсімен жабылып, ағыннан қорғау үшін ақталған. Тұрғын үй ретінде пайдаланылатын труллилердің барлығында ашық ошақ және одан шығатын түтік (қабырғаның ішінде жасырылған) мен тастан салынған биік түтін шығаратын қондырғысы бар. Олардың құрылысының ерекшелігіне байланысты труллилерді жылыту қиын: қабырғалары өте жуан, ал жылы ауа ішкі конусқа көтеріледі. Балама жылыту әдісі – орталыққа қойылған күлді brasero (Альберобеллоның Museo del Territorio мұражайында оның үлгісін көруге болады). Жазда салқын болатын труллоның жуан тас қабырғалары мен күмбезі қыс айларында суынып, тамақ дайындау және тыныс алу кезінде пайда болатын ылғалды жинап, тіпті оттың алдында да жылу сезінуді қиындатады. Тұрғындар күндіз есіктерді ашық қалдырып, ішкі кеңістікті құрғақ ұстап, үйден гөрі көбірек сыртта өмір сүреді. Түйежай ретінде пайдаланылған труллилерде малға жем беруге арналған ойыстар әлі де сақталған.
The vast majority of trulli have one room under each conical roof, with additional living spaces in arched alcoves. Children would sleep in alcoves made in the wall with curtains hung to separate them from the central room. A multi room trullo house has many cones, each representing a separate room. Along with its exterior wall, a trullo's interior room and vault intrados often were rendered with lime plaster and whitewashed for protection against drafts. The trulli used as dwellings all have an open fireplace complete with a flue (hidden in the masonry) and a stone built chimney stack (rising high above the roof). Because of their design, trulli are difficult to heat: the walls are very thick and warm air will rise up the interior cone. An alternative heating solution was to use a central brasero with embers in it (a specimen may be seen in Alberobello's Museo del Territorio). The thick stone walls and dome of the trullo that cool pleasantly during the summer, tend to become unpleasantly cold during the winter months, condensing the moisture given off by cooking and breathing, making it difficult to feel warm even in front of the fire. The inhabitants simply leave the doors open during the day to keep the interior dry, and live more outdoors than in. In trulli that were used as stables, the troughs the animals fed from may still be seen.
Терезелер
Үйлердің тығыз орналасуына байланысты, труллилерде есіктен басқа және желдету үшін шатыр конусында жасалған кішкентай тесіктен өзге ешқандай терезесі жоқ. Бұл, өте жоғары жылулық инерциясымен қосылғанда, оларды қыста жылы, ал жазда салқын сақтайды. Дегенмен, труллилердің іші көбінесе қараңғы болады.
Owing to the concentration of houses, trulli have few openings except for their doorway and a small aperture provided in the roof cone for ventilation, this coupled with the extremely high thermal inertia makes them warmer in winter and cooler in the summer. On the other hand trulli can be quite dark inside.
Фасадтар
Кейбір тролло үйлерінің периметрлік қабырғалары айтарлықтай көтеріліп, конустарын көру мүмкін болмайды, соның салдарынан ғимараттар қарапайым үйлерге ұқсайды. Көптеген конус тәрізді шатырлардың жоғарғы бөлігі қиылып, үстінде жылжымалы дөңгелек тақтамен жабылатын дөңгелек тесігі болады. Тесікке кіру үшін шатырға сырттан сатыр салынады. Бұл тролло үйлері астық, шөп немесе сабан сақтауға пайдаланылған.
Some trullo houses have had their perimeter walls raised substantially so that their cones may be hidden from view, making the buildings resemble ordinary houses. A number of conical roofs have a truncated top with a round hole in it covered by a movable circular slab. Access to the hole is by an outside stairway built into the roof. These trulli were for storage of grain, hay, or straw.
Туристік атракция ретінде Трулли
Бүгінде сақталған труллилер британ және неміс туристері арасында танымал және көбінесе жалпы пайдалану үшін сатып алынып, қалпына келтіріледі. Алайда, труллиді қалпына келтіргісі келетін әркім көптеген ережелерді сақтауы керек, өйткені труллилер Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымының (ЮНЕСКО) дүниежүзілік мұрасы заңымен қорғалады. ХХІ ғасырдың басынан бері көптеген трулли үйлері қалпына келтіріліп, екінші үйлерге немесе өздігінен тамақтанатын коттедждерге айналдырылды. 1999 жылы трулли төбесін қайта жаңартуға шамамен үш миллион лира (1500 евро шамасында) жұмсалса, 2009 жылы бұл құн 15000 евроға дейін өсті. ХХ ғасырдың соңында Альберобеллодағы Монти ауданы негізінен құлай бастаған жер еді, сол кезде Антонелла Гидо мен Дино Барнаба бірнеше ондаған тастап кетілген труллилерді сатып ала бастады, оларға заманауи кішкентай ас үйлер орнатып, оларды жергілікті қонақ үйлердегі бөлмелерден арзанға түнде жалға беріп, шағын пәтерлер ретінде пайдалануды көздеді. Олар тіпті әр трулли төбесіне сәттілік нышандарын салды. Апулия аймағында кейбір труллилер әлі де мекенделген, олардың көпшілігі гигиеналық нормаларға сәйкес келтірілген; қалаларға жақын орналасқандары көбінесе жаңа технологиялармен салынған үйлерге немесе виллаларға қосымша бөлмелерге айналдырылды; алайда, мұндай өзгерістердің көпшілігі тарихи құрылымға келтірілген зиянға байланысты заңсыз деп есептеліп, бұл үрдіс баяулады. Альберобелло аймағында труллиде тұратын жергілікті тұрғындар көшіп кетуге шамасы келмейтіндіктен немесе өз труллилерінде туристерге төсек пен тамақ ұсынып жатыр, сондықтан олар әлі де осында тұрып жатыр.
Today, the surviving trulli are popular with British and German tourists and are often bought and restored for general use. Anyone wishing to restore a trullo, however, needs to conform with many regulations, as trulli are protected under the United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO) world heritage law. Since the beginning of the twenty first century, a large number of trullo houses have been restored and converted into second homes or self catering cottages. In 1999, rebuilding a trullo roof would cost about three million lire (about 1,500 euros) and in 2009, the cost rose up to 15,000 euros. In late twentieth century the Monti district in Alberobello was largely a derelict area when Antonella Guido and Dino Barnaba began buying up a few dozen abandoned trulli, installed modern kitchenettes in them with a view to renting them out as mini apartments for the night for less than rooms cost at local hotels. They even painted good luck symbols on the roof of each trullo. In Apulia region some Trulli are still inhabited, most of them have been made compliant with hygienic norms; the ones closer to cities have often been converted into rooms for an adjacent home or villa built with modern techniques; this trend has slowed because most of these modifications are considered illegal due to the damage to the historical structure. In the Alberobello region, local residents who still live in trulli do so only because they cannot afford to move out or, because they provide bed and board for tourists in their trulli.