Катания: Сицилия қаласының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Италиядағы Сицилия қаласы, Италиядағы қала

Катания (/k//ə/'/t//ɑː//n//i//ə/, /alsoUK// /'/t//eɪ//n// /, /US// /'/t//æ//n// /, сицилия тілінде kaˈtaːnja) – Сицилиядағы Палермодан кейін аумағы және халқы бойынша екінші ірі муниципалитет. Аралдың екінші қаласы ретінде танымал болғанына қарамастан, Катания – Сицилиядағы ең ірі қалалық агломерация және Италиядағы ірі қалалардың бірі. Қаланың маңызды автомобиль және теміржол көлігі инфрақұрылымы бар, сондай-ақ Сицилиядағы басты әуежайы (Италиядағы бесінші ірі әуежай) орналасқан. Қала Сицилияның шығыс жағалауында, Ион теңізіне қарап, белсенді жанартау Этнаның төменгі бөлігінде орналасқан. Бұл Катанияның метрополитен қаласы деп аталатын 58 муниципалитеттен тұратын аймақтың орталығы, бұл Италиядағы жетінші ірі мегаполистік аймақ. Қаланың халқы – 311 584 адам. Қала бірнеше геологиялық апаттарды бастан өткерді: 1169 жылы болған құрылыс қиратушы жер сілкінісінен дерлік толығымен қирады. Шамамен 263 ж.б.д., қала Catĭna және Catăna (; Κατάνη) деп белгілі болды. Алғашқысы, негізінен, catina, catinus есімінің латынша әйкелігімен (feminization) рифмалануы үшін қолданылды. Catinus екі мағынаға ие: «шиғанақ, ойыс немесе лагуна» және «аяқ тостаған, ыдыс немесе науа», бұл қаланың ерекше топографиясымен байланысты. 900 жылға таяу, Катания Сицилия әмірлігінің құрамында болған кезде, араб тілінде Balad al fīl (بلد الفيل) және Madīnat al fīl (مدينة الفيل) деп аталды, яғни «Сарықтың ауылы (немесе елі)» және «Сарықтың қаласы». «Сарық» дегеніміз, әлдебір ежелгі лавадан жасалған мүсін болуы мүмкін, қазір Пьяцца-Дуомодағы фонтанның үстіне қойылған. Бұл мүсін, ең болмаса, Византия дәуірінде қайта жасалған және адамдардан, табиғаттан немесе геологиялық құбылыстардан қорғайтын бағалы талисман ретінде құрметтелген тарихи мүсін болуы мүмкін. Тағы бір араб топонимі – Qaṭāniyyah (قطانية) – «бұршақ өсімдіктері» деген араб сөзінен шыққан деген болжам бар. Аглабидтер келгенге дейін қаланың төңірегіндегі жазықтарда бұршақ, фасоль, безнек, ақ бұршақ және люпин сияқты дәнді дақылдар кеңінен өсірілді. Кейіннен көптеген араб агрономдары осы дақылдарды және қала маңындағы цитрус бақтарын дамытты. Wādī Mūsá (وادي موسى) немесе «Мұсаның аңғары» (Симето өзенінің арабша атауынан) топонимі сирек қолданылды.

Catania (/k//ə/'/t//ɑː//n//i//ə/, /alsoUK// /'/t//eɪ//n// /, /US// /'/t//æ//n// /, Sicilian and kaˈtaːnja) is the second largest municipality in Sicily, after Palermo, both by area and by population. Despite its reputation as the second city of the island, Catania is the largest Sicilian conurbation, and among the largest in Italy. It has important road and rail transport infrastructures, and hosts the main airport in Sicily (fifth largest in Italy). The city is located on Sicily's east coast, facing the Ionian Sea at the base of the active volcano Mount Etna. It is the capital of the 58 municipality region known as the Metropolitan City of Catania, which is the seventh largest metropolitan area in Italy. The population of the city proper is 311,584, The city has weathered multiple geologic catastrophes: it was almost completely destroyed by a catastrophic earthquake in 1169. Around 263 BC, the city was variously known as Catĭna and Catăna (; Κατάνη ). The former has been primarily used for its supposed assonance with catina, the Latin feminization of the name catinus. Catinus has two meanings: "a gulf, a basin or a bay" and "a bowl, a vessel or a trough", thanks to the city's distinctive topography. Around 900, when Catania was part of the emirate of Sicily, it was known in Arabic as Balad al fīl (بلد الفيل) and Madīnat al fīl (مدينة الفيل), respectively meaning "the Village (or Country) of the Elephant" and "the City of the Elephant". The Elephant likely referred to the ancient lava sculpture, now placed over the fountain in Piazza Duomo. The sculpture is most likely a prehistoric sculpture that was reforged during the Byzantine Era, prized as a protective talisman against enemies, both human, natural or geologic. Another Arab toponym was Qaṭāniyyah (قطانية), allegedly from the Arabic word for the "leguminous plants". Pulses like lentils, beans, peas, broad beans, and lupins were chiefly cultivated in the plains around the city well before the arrival of Aghlabids. Afterwards, many Arabic agronomists developed these crops and the citrus orchards in the area around the city. The toponym Wādī Mūsá (وادي موسى), or "the Valley of Moses" (from the Arabic name of the Simeto River), was rarely used.

География

Страбонның айтуынша, Катанияның Этна тауының етегінде орналасқандығы – бір жағынан қарғыс, екінші жағынан нығмет. Тарих бойында вулканның күшті жарылыстары қаланың үлкен бөліктерін жойса да, вулкандық күл өте құнарлы топыраққа айналып, әсіресе жүзім өсіруге өте қолайлы жағдай жасайды. (Страб. vi. 269 б.) Қаланың астынан екі жер асты өзені ағып өтеді: Аменано, ол Пьяцца Дуомоның оңтүстігіндегі бір ғана жерде көрінеді, және Лонгане (немесе Логнина).

Климат

Катанияда ыстық жазғы Жерорта теңізі климаты (Köppen: Csa) басылады. Қаланың жазы ыстық, Италияның барлық аймағындағы ең ыстық жаздың бірі. Температура жыл сайын бірнеше рет белгілі бір деңгейден асып түседі. Қыстары жұмсақ, түнде температура айтарлықтай төмендейді. Жауын-шашын қазаннан наурызға дейін жиі жауады, ал көктемнің соңы мен жаз құрғақ болады. Қалаға жылына шамамен жаңбырдың мөлшері миллиметрге дейін жетеді, бірақ бұл көрсеткіш жылдан жылға өзгереді, кейбір жылдары миллиметрден асып, кейде миллиметрден кем болады. Қысқы түндері ең төменгі температура кейде нөлден төмен түседі. Қыста температурадан төмен түсу де мүмкін. Этнаның қаланы солтүстік желдерден қорғауының арқасында қар сирек жауады, бірақ соңғы жылдары, әсіресе төбелі аудандарда, кейде қар ұсақтап жауады. Соңғы кезде 9 ақпан 2015, 6 қаңтар 2017 және 5 қаңтар 2019 жылдары жеңіл қар жауды, бірақ соңғы күшті қар жауған күн 1988 жылдың 17 желтоқсанына дейін соғады.

Грекияның Катания қаласы

Катания ежелгі Амфином мен Анапия туралы аңызбен байланысты болды. Жанарып жатқан Этна тауының үлкен шығарылымы кезінде олар бар мүлкін тастап, қарт ата-аналарын иықтарында алып кеткендігі айтылады. Лава ағыны олардың алдынан жарылып, зиян келтірмеу үшін жаққа қарай бұрылған деседі. Олардың құрметіне мүсіндер орнатылып, жерленген жері Campus Piorum деп аталды; катаниялықтар тіпті жастардың суреттерін монеталарына түсірді, ал аңыз латын ақындары арасында сүйікті тақырыпқа айналды, олардың ішінде жас Люцилий мен Клавдиан осы аңызды едәуір кеңінен сипаттады. Грек полисі Катания білімнің жергілікті орталығы болған сияқты. Философ және заң шығарушы Харондас (б.з.д. 6 ғасырдың соңы), Катанияда туған, осы жерде және басқа Халкид қалаларында, Сицилияда да, Ұлы Грекияда да қолданылған заңдар жинағын жазған деседі, бұл сол кезде Катания мен басқа қалалар арасындағы байланысты көрсетеді. Ақындар Ибик пен Стесихор (б.з.д. 630–555 жж.) Катанияда өмір сүрді. Соңғысы қаланың қақпаларының бірінің сыртындағы сәнді мазарда жерленген, сол себепті ол Порта Стезихорея деп аталды. Ксенофан (б.з.д. 570–475 жж.), Элей философия мектебінің негізін қалаушыларының бірі, өмірінің соңғы жылдарын да осы қалада өткізді. Флейтаға сүйемелдеу үшін биді алғаш рет енгізген Андрон да Катанияның азаматы болған. Катания Сиракузаның деспоты Иерон басып алғанға дейін тәуелсіздігін сақтап келген сияқты; 476 ж.б.з. ол Катанияның барлық түпкі тұрғындарын қуғынға салып, оларды Леонтини қаласынан келген өзінің азаматтарымен алмастырды – олардың саны 10 000-нан кем емес, олардың ішінде сиракузалықтар мен пелопоннестіктер де болды. Иерон қаланың атын Αἴτνη (Aítnē, Aetna немесе Ætna, жақын маңдағы Этна тауының атымен) деп өзгертті және өзін жаңа қаланың негізін қалаушы деп жариялады. Осы үшін оны Пиндар мақтады, ал ол қайтыс болғаннан кейін жаңа колонияның азаматтары оған батырлық құрмет көрсетті. Иеронның өлімінен және Трасибулдың Сиракузадан қуылғанынан кейін бірнеше жыл өткен соң, сиракузалықтар Сицилия патшасы Дукециймен бірігіп, Катанияның жаңа қоныстанған тұрғындарын қуғынға салды, олар Инесса бекінісіне қоныстанды (олар оған Этна деген ат берді). Ежелгі халкид азаматтары 461 ж.б.з. қалаға оралды. Содан кейінгі кезең Катания үшін, сондай-ақ жалпы сицилиялық қалалар үшін үлкен өркендеу кезеңі болды. 415 ж.б.з. Катания Сиракузаны жазалау үшін афиналықтардың Сицилияға жасаған жорығына қатысты. Бастапқыда катаниялықтар афиналықтарды қаласына кіргізбеуге тырысты, бірақ соңғылары қалаға күшпен енгеннен кейін афиналық көшбасшысы Алкибиад жиналыстың алдында танымал сөз сөйледі. Катания одақтас болды, ал экспедицияның бірінші жылы афиналық әскердің штабы және Сиракузаға қарсы келесі операциялардың базасы болды. Афиналықтардың жеңілісінен кейін Катанияға Сиракуза тағы да қауіп төндірді. 403 ж.б.з. Дионисий I Сиракуза қаланы тонады, оның азаматтарын құл ретінде сатты және қаланы Кампан жалдамалыларымен қайта қоныстандырды. Алайда, карфагендіктер Химилко мен Маго басшылығымен Катанияны басып алды, бұл жақын маңдағы Катана теңіз шайқасынан (б.з.д. 397 ж.) кейін болды, онда олар Сиракузаның Лептинін жеңді, ал 396 ж.б.з. жергілікті Кампан жалдамалыларын Этнаға көшуге мәжбүр етті. Сиракузалық Дионды өлтірген Калип бір кезде Катанияны басып алды (Плутарх. Дион. 58); ал Тимолеон 344 ж.б.з. Сицилияға қонған кезде Катания деспот Мамеркуске бағынды, ол бастапқыда Коринф басшысына қосылды, бірақ кейін карфагендіктерге адалдығын тастады. Нәтижесінде Тимолеон 338 ж.б.з. оған шабуыл жасап, қуғынға салды. Катания енді әлсіз тәуелсіздікке ие болды; 311 ж.б.з. басталган Сиракузаның Агафоклмен карфагендіктерге қарсы соғыстарында тараптарды ауыстырды. Пирр 278 ж.б.з. Сицилияға қонған кезде Катания ең бірінші қақпаларын оған ашты және оны зор құрметпен қарсы алды.

Catania was associated with the ancient legend of Amphinomos and Anapias, who, on occasion of a great eruption of Etna, abandoned all their property and carried off their aged parents on their shoulders. The stream of lava itself was said to have parted, and flowed aside so as not to harm them. Statues were erected to their honour, and the place of their burial was known as the Campus Piorum; the Catanaeans even introduced the figures of the youths on their coins, and the legend became a favorite subject of allusion and declamation among the Latin poets, of whom the younger Lucilius and Claudian have dwelt upon it at considerable length. The Greek polis of Catania appears to have been a local center of learning. The philosopher and legislator Charondas (late 6th c. BC), born in Catania, putatively wrote program of laws used here and in other Chalcidic cities, both in Sicily and through Magna Graecia. suggesting a link between Catania and other cities during this time. The poets Ibycus and Stesichorus (c. 630–555 BC) lived in Catania. The latter putatively was buried in a magnificent sepulchre outside one of the gates, therefore named Porta Stesichoreia. Xenophanes (c. 570 475 BC), one of the founders of the Eleatic school of philosophy, also spent the latter years of his life in the city. The first introduction of dancing to accompany the flute was also ascribed to Andron, a citizen of Catania. Catania appears to have remained independent until the conquest by the despot Hieron of Syracuse; in 476 BC, he expelled all the original inhabitants of Catania and replaced them with his subjects from the town of Leontini – said to have numbered no less than 10,000, consisting partly of Syracusans and Peloponnesians. Hieron changed the city's name to Αἴτνη (Aítnē, Aetna or Ætna, after the nearby Mount Etna, and proclaimed himself the Oekist or founder of the new city. For this he was celebrated by Pindar, and after his death he received heroic honours from the citizens of his new colony. A few years after the death of Hieron and the expulsion of Thrasybulus of Syracuse, the Syracusans combined with Ducetius, king of the Sicels, to expel the newly settled inhabitants of Catania, who went on to settle in the fortress of Inessa (to which they gave the name Aetna). The old Chalcidic citizens returned to the city in 461 BC. The period that followed appears to have been one of great prosperity for Catania, as well as for the Sicilian cities in general. In 415 BC, Catania became involved with the expedition to Sicily pursued by the Athenians to punish Syracuse. Initially the Catanaeans refused to allow the Athenians into their city, but after the latter had forced an entrance, the Athenian leader Alcibiades made a famous speech in front of the assembly. Catania became an ally, and the headquarters of the Athenian army for the first year of the expedition, and a base of their subsequent operations against Syracuse. After the defeat of the Athenians, Catania was again threatened by Syracuse. In 403 BC, Dionysius I of Syracuse plundered the city, sold its citizens as slaves, and repopulated the town with Campanian mercenaries. However, the Carthaginians would take possession of Catania under Himilco and Mago, after the nearby great naval Battle of Catana (397 BC) where they defeated Leptines of Syracuse, and in 396 BC forcing the local Campanian mercenaries to relocate to Aetna. Calippus, the assassin of Dion of Syracuse, held Catania for a time (Plut. Dion. 58); and when Timoleon landed in Sicily in 344 BC Catania was subject to the despot Mamercus who at first joined the Corinthian leader, but afterwards abandoned this allegiance for that of the Carthaginians. As a consequence he was attacked and expelled by Timoleon in 338 BC. Catania was now restored to a fragile independence; changing sides during the wars starting in 311 BC of Agathocles of Syracuse with the Carthaginians. When Pyrrhus landed in Sicily in 278 BC, Catania was the first to open its gates to him, and welcomed him with great splendor.

Рим билігі

Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Катания Сицилиядағы алғашқы қалалардың бірі болып, 263 ж. Валериус Мессалла басып алғаннан кейін Рим Республикасына бағынды. Римдегі Комитиумға қойылған олжаның бір бөлігі күн сағаты болды. Содан бері қала civitas decumana мәртебесіне ие болды, яғни Римге салық ретінде егістік жерінен түскен табысының оннан бір бөлігін төлеуге міндетті болды. Сиракузаны жаулап алған Марк Клавдий Марцелл мұнда гимназия салды. Кейін қала Риммен достық қарым-қатынасын сақтап, көршілері Тауромениум (қазіргі Таормина) және Мессана (қазіргі Мессина) сияқты конфедеративтік қала (foederata civitas) мәртебесінің артықшылықтарына ие болмаса да, Рим үкімдігі кезінде зор өркендеуге жетті. 135 ж. Бірінші құл соғысы кезінде қала көтерілісші құлдар тарапынан басып алынды. Этна тауының ең ірі атқылауларының бірі б.з.д. 121 ж. болды, осы кезде Катанияның көп бөлігі лава ағындарымен жабылды, ал ыстық күл қалаға осыншалықты көп мөлшерде түсті, үйлердің шатырларын қиратты. Осының салдарынан Катания 10 жылға Рим мемлекетіне әдеттегі жарналарын төлеуден босатылды. Катанияның оңтүстік-батысындағы кең жазық (қазір Пьяна ди Катания деп аталады, өте құнарлы аймақ) ежелгі заманда Леонтиниге немесе Центурипаға (қазіргі Центурипе) тиесілі болған көрінеді, бірақ Катанияның өзі мен Симаэтус сағасы арасындағы бөлігі Катанияға қосылып, астықпен мол қамтамасыз еткен болуы керек. Цицерон оны өз заманында бай және гүлденген қала ретінде бірнеше рет атап көрсетті; қала өзінің ежелгі муниципалдық институттарын сақтап, бас судьясы Проагор атағын иеленді; сонымен қатар Сицилиядағы астық экспорттаудың маңызды портының бірі болды. б.з.д. 44 ж. Сицилиядағы көтерілісте Секст Помпей Сицилияны өзінің базасы ретінде таңдады, ал Катания Сексттың көтерілісіне қосылып, оның күштеріне бірікті. Секст Мессанадағы базасында үлкен армия мен көптеген әскери кемелерді жинады, оған патрицийлердің виллаларынан көптеген құлдар қосылды. б.з.д. 36 ж. Августың жеңісінен кейін Сицилиядағы кең егістік жерлердің көп бөлігі қирап немесе бос қалды, ал осы жерлердің көп бөлігі тартып алынып, сонда соғысқан легиондардың мүшелеріне бөлінді. Катания қираудан қатты зардап шекті, бірақ кейіннен Августтың колония мәртебесіне көтерген қалаларының бірі болды, ол ветерандарды қоныстандыру арқылы өркендеуін қалпына келтірді, сондықтан Страбон заманында бұл аралдағы гүлденген қалалардың біріне айналды. б.з.д. 35 ж. гладиатор Селур бастаған тағы бір көтеріліс қысқа мерзімге хаос тудырды. Катанияның римдік су құбыры Рим Сицилиясындағы ең ұзыны болып, Санта-Мария-ди-Ликодия бұлақтарынан басталып, 24 шақырымға созылды. Қала Рим империясы кезеңінде колониялық мәртебесін және өркендеуін сақтап келді; сондықтан 4-ғасырда Авсоний өзінің Ordo Nobilium Urbium еңбегінде Сицилия қалалары арасында Катания мен Сиракузаны ғана атап өтті.

During the First Punic War, Catania was one of the first cities of Sicily to submit to the Roman Republic after their first successes in 263 BC when it was taken by Valerius Messalla. A sundial was part of the booty which was placed in the Comitium in Rome. Since then the city became a civitas decumana i. e. was subject to the payment of a tenth of its agricultural income as a tax to Rome. The conqueror of Syracuse, Marcus Claudius Marcellus, built a gymnasium here. It appears to have continued afterwards to maintain its friendly relations with Rome and though it did not enjoy the advantages of a confederate city (foederata civitas), like its neighbours Tauromenium (modern Taormina) and Messana (modern Messina), it rose to a position of great prosperity under the Roman rule. Around 135 BC during the First Servile War, it was conquered by rebel slaves. One of the most serious eruptions of Mount Etna happened in 121 BC, when a great part of Catania was overwhelmed by streams of lava, and the hot ashes fell in such quantities in the city itself, as to break in the roofs of the houses. Catana was in consequence exempted, for 10 years, from its usual contributions to the Roman state. The greater part of the broad tract of plain to the southwest of Catana (now called the Piana di Catania, a district of great fertility), appears to have belonged, in ancient times, to Leontini or Centuripa (modern Centuripe), but that portion of it between Catana itself and the mouth of the Symaethus was annexed to Catana and must have furnished abundant supplies of grain. Cicero repeatedly mentions it as, in his time, a wealthy and flourishing city; it retained its ancient municipal institutions, its chief magistrate bearing the title of Proagorus; and appears to have been one of the principal ports of Sicily for the export of corn. In the Sicilian revolt from 44 BC Sextus Pompeius selected Sicily as his base and Catania gave in to Sextus' revolt and joined his forces. Sextus amassed a formidable army and a large fleet of warships at his base at Messana, with many slaves joining from the villas of patricians. After the victory of Augustus in 36 BC much of the vast farmland in Sicily was either ruined or left empty, and much of this land was taken and distributed to members of the legions which had fought there. Catania suffered severely from the ravages but was afterwards one of the cities raised to the status of colony by Augustus which restored its prosperity through the settlement of veterans, so that in Strabo's time it was one of the few cities in the island that was flourishing. Another revolt led by the gladiator Selurus in 35 BC created mayhem for a while. The Roman aqueduct of Catania was the longest in Roman Sicily at 24 km length starting from the springs of Santa Maria di Licodia. It retained its colonial rank, as well as its prosperity, throughout the period of the Roman Empire; so that in the 4th century Ausonius in his Ordo Nobilium Urbium, notices Catania and Syracuse alone among the cities of Sicily.

Орта ғасырлар

Катанияны Гейзерик вандалдары 440–441 жылдары тонады. Остготтар билігінен кейін, 535 жылы Шығыс Рим империясы оны қайта басып алды, және оның құрамында (550–555 жылдардағы қысқа мерзімнен басқа) 9 ғасырға дейін қалды. Бұл қала Византия арал үкіметінің орны болды. Катания екі ғасыр бойы исламдық эмираттың билігінде болды, содан кейін Роджер I Сицилияның норманндарының қол астына көшті. Кейін қала 1072 жылы епископ-графтың билігінде болды. 1194–1197 жылдары Генрих VI императордың аралды басып алуынан кейін, қаланы неміс әскерлері тонады. 1232 жылы ол бұрынғы патшаның ұлы Фредерик II-ге қарсы көтерілді, ол кейін Кастелло Урсино атты алып сарай салды және Катанияны корольдік қала етіп жариялады, соның нәтижесінде епископтардың үстемдігі аяқталды. Катания Анжу үйіне қарсы Сицилия кештесі көтерілісінің (1282) маңызды орталықтарының бірі болды және Сицилияның жаңа арагондық патшасы Петр I-нің тәж кигізілу орны болды. Сицилия кештесі соғысы кезінде қала маңызды сицилиялық порты болып қала берді. 1299 жылы азаматтық көтерілістен кейін, қала Анжу әскері тарапынан басылып алынды, ол Анжулер Сицилиядағы иеліктерінен бас тартқанға дейін, 1302 жылға дейін қаланы ұстап тұрды. 14 ғасырда қала маңызға ие болды, себебі арагондықтар оны парламент және патшалық резиденция ретінде таңдады. Осы жерде, 1347 жылы арагондықтар мен анжуліктер арасындағы ұзақ Веспер соғысын аяқтаған бейбітшілік шартына қол қойылды. Катания 15 ғасырдың басында Сицилия Арагон тажының құрамына кірген кезде астаналық мәртебесін жоғалтты, бірақ 1282 жылдан 1410 жылға дейінгі кезеңде өзінің автономиясын және ерекше құқықтарын сақтап қалды. 1434 жылы король Альфонсо V осы жерде аралдағы ең көне университет – Siciliae Studium Generale-ді құрды.

Қазіргі заманның басында

Кастилия мен Арагонның бірігуімен (16 ғасырдың басында) Сицилия Испания империясының құрамына кірді. Ол 1516 және 1647 жылдары шетел үкіметіне қарсы көтерілді. 1669 жылы қала төңірегі 1669 жылғы Этна жанартауының атқылауынан зор материалдық шығынға ұшырады. Қаланың өзі лаваны портқа бағыттап, көп бөлігін сақтап қалған қабырғаларының арқасында құтылды. Содан кейін, 1693 жылы Сицилиядағы күшті жер сілкінісі мен одан кейінгі сілкіністер қаланы жартылай дерлік қиратты. Кейін қала қазіргі таңда оны ерекшелендіретін барокко сәулет стилінде қайта салынды.

Біріккен Италия

Катания 19 ғасырдың басында Сицилияның автономия қозғалысының алғы шебінде болды. 1860 жылы Джузеппе Гарибальдидің Мыңдық экспедициясы Сицилияны Екі Сицилия Корольдігінен Пьемонт үшін жаулап алды. Келесі жылдан бастап Катания жаңадан біріккен Италияның құрамына кірді және содан бері оның тарихын бөліседі. 20 ғасырдың бірінші жартысы Катания қаласы үшін қайта-қайта қирау мен жаңадан құру циклі болды. 1923 және 1928 жылдары Катанияда Этна тауының екі күшті жарылысы болды. 1923 жылғы жарылыс 6 маусымнан 29 маусымға дейін жиырма тоғыз күнге созылды. 1928 жылғы оқиғада үлкен лава ағыны құйылды, бұл екі жүз жылдан астам уақыттан бері тұрғын орталықты жойған алғашқы жағдай болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Италия Германия және Австрия-Венгриямен қорғаныс одағында болды, ол Үштік Одақ деп аталды. Бір жыл өткен соң Италия одақтас күштерге қосылды. Соғыс кезінде Италияға көмек көрсету үшін берілген көптеген уәделер орындалмады, бұл бүкіл елде тұрақсыздыққа алып келді және фашистік идеологияның қабылдануына ықпал етті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда жаңа режим Адольф Гитлерді қолдады, нәтижесінде Катания және Сицилияның төңірегіндегі барлық аймақтар одақтастардың бомбалауынан қирады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Катания одақтас әуе күштерінен ауыр бомбалауға ұшырады, себебі Сицилиядағы екі маңызды Остік әуежайы (Гербини және Фонтанаросса) және стратегиялық маңызы бар порты мен пойыз құрастыру станциясы осында орналасқан болатын. Барлығы, қала 87 әуе шабуылына ұшырады. Ең ауыр шабуылдар 1943 жылдың көктемі мен жазында, Сицилияға одақтастардың басып кіруі алдында және одан кейін болды; олар қалаға ауыр зардаптар келтірді (басқалармен қатар, жиырма сегіз шіркеу және көптеген тарихи сарайлар зақымдалды), 750 тұрғынды қаза қылды және халықтың көп бөлігін ауылға қашуға мәжбүр етті. Шығыс Сицилиядағы қаһарлы шайқастардан кейін Катания 1943 жылдың 5 тамызында британдық 8-ші армиясымен басып алынды. Соғыстан кейін және Италия Республикасының конституциясы қабылдануынан кейін (1946), Катания Италияның бай солтүстік аймақтарының экономикалық және әлеуметтік дамуына жете алуға тырысты. Катанияда туындаған мәселелер Меджоджиорноның басқа қалаларындағы мәселелердің көрінісі болды, атап айтқанда өнеркәсіптік даму мен инфрақұрылымдардағы үлкен алшақтық және мафияның қаупі. Осыған қарамастан, 1960 жылдары (және ішінара 1990 жылдары) Катания дамуға және экономикалық, әлеуметтік және мәдени жетістіктерге қол жеткізді. 21 ғасырдың басында Катанияның экономикалық және әлеуметтік дамуы азайды және қала қайтадан экономикалық және әлеуметтік тоқырауға тап болды. Бұл 2008 жылы қала әкімі Скапагнинидің Forza Italia әкімшілігі қалдырған экономикалық дағдарыспен одан әрі ушықты.

Catania was one of the vanguards of the movement for Sicilian autonomy in the early 19th century. In 1860 Giuseppe Garibaldi's expedition of the Thousand conquered Sicily for Piedmont from the Kingdom of the Two Sicilies. Since the following year Catania was part of the newly unified Italy, whose history it shares since then. The first half of the twentieth century was a cycle of repeated destruction and rebuilding for the city of Catania. During the years 1923 and 1928, Catania endured two major eruptions of Mt. Etna. The 1923 eruption lasted twenty nine days, from June 6 until June 29. A large lava flow occurred in the 1928 event and was the first to destroy a population center in over two hundred years. At the onset of World War 1, Italy was part of a defensive alliance with Germany and Austria Hungary referred to as the Triple Alliance. After one year, Italy joined the Allied forces. Many promises made to secure Italy’s help during the war were not kept resulting in stability issues throughout the country leading to the adoption of fascist ideations. As the second World War began, the new regime opted to support Adolf Hitler, resulting in Catania and all the surrounding areas on Sicily being destroyed by Allied bombing. During World War II, Catania was heavily bombed by the Allied air forces, owing to the presence of two of the main Axis airfields in Sicily (Gerbini and Fontanarossa) and for its strategically important port and marshalling yard. Altogether, the city suffered eighty seven air raids. The heaviest took place in the spring and summer of 1943, before and during the Allied invasion of Sicily; they caused heavy damage to the city (among others, twenty eight churches and most historic palaces suffered damage), killed 750 inhabitants and prompted most of the population to flee to the countryside. After heavy fighting across eastern Sicily, Catania was eventually captured by the British 8th Army on 5 August 1943. After the conflict, and the constitution of the Italian Republic (1946), Catania attempted to catch up with the economic and social development of Italy's richer northern regions. The problems faced in Catania were emblematic of those faced by other towns in the Mezzogiorno, namely a heavy gap in industrial development and infrastructures, and the threat of the mafia. This notwithstanding, during the 1960s (and partly during the 1990s) Catania enjoyed development and a period of economic, social, and cultural success. In the first decade of the 21st century, Catania's economic and social development somewhat faltered and the city is again facing economic and social stagnation. This was aggravated by the economic crisis left by the Forza Italia administration of mayor Scapagnini in 2008.

Қалалық орталығы

Катания метрополитені 2015 жылы құрылды және бұрынғы Катания провинциясының орнын басты. Оған қаланың өзі және 57 коммуна (қауымдық округ) кіреді. Метрополитеннің халқы 1,107,702 адамды құрайды, оның ішінде қалалық белдеуде 498,650 адам тұрады. Бір аңыз бойынша, Гелиодор өзін пілге айналдыра алған. Катания тарихында пілдің болуы зооархеология және халықтық сенімдермен байланысты. Шындығында, Сицилияның Жоғарғы Палеолит дәуірінен бергі ежелгі фаунасында кішкентай пілдер де болған. Палеонтолог Отенио Абель Сицилияда кішкентай пілдердің болуы Циклоптар туралы аңыздың пайда болуына себеп болуы мүмкін деп болжайды. Ежелгі гректер кішкентай пілдердің бас сүйектерін тапқаннан кейін, олардың адам бас сүйегінен екі есе үлкен және үлкен орталық мұрын қуысы бар екенін (бір көздің үлкен қуысы деп жаңылысқан) және олардың бір көзді алыптардың бас сүйектері деп ойлаған. Катанияның минералогия, палеонтология және вулканология мұражайында Elephas falconeri пілінің толық, қазбадан шығарылмаған қаңқасы тамаша сақталған күйде сақтаулы. Этнаның алғашқы тұрғындары осындай лавадан жасалған бұйымдарды мифтік піл құдайларын құрметтеу үшін жасаған.

Экономика

Катания – Сицилияның ең ірі экономикалық және өнеркәсіптік орталығы. Қала негізінен мұнай-химия өнеркәсібімен және күкірттің өндірілуімен танымал. 2000 жылғы халық санауы бойынша Катания Италиядағы ең бай 14-ші қала болды, оның ЖІӨ 6,6 миллиард АҚШ доллары (6,304 миллиард евро) құрады, бұл Италияның ЖІӨ-нің 0,54%-ы, жан басына шаққандағы ЖІӨ 21 000 АҚШ доллары (20 100 евро) және бір қызметкерге шаққандағы орташа ЖІӨ 69 000 АҚШ доллары (66 100 евро) болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Катанияда өнеркәсіптік өндіріс қарқынды дамыды, қала көптеген зауыттары мен түтін шығаратын қондырғыларымен көбінесе Оңтүстік Италияның «Манчестері» деп аталатын. Катания экономикасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың жағымсыз әсерінен ауыр зардап шекті және 1920 жылдары аяқталған экономикалық дағдарыс пен төмендеумен сипатталды. Содан бері қала өнеркәсіптік және кәсіпкерлік маңыздылығын жоғалтты. 1930 жылдары Катания шағын балық аулау қаласы болып қалды, онда тозығы жеткен және пайдаланылмаған өнеркәсіптік нысандар болды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан кейін Катания экономикасы 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында қайта өркендеді. Қаланың экономикалық өсімі соншалықты жылдам және динамикалық болды, оны көбінесе «Оңтүстік Миланы» немесе итальян тілінде «Милано дель Суд» деп атады. Бұл жылдам экономикалық өсім ауылдық жерлерде немесе Энна, Рагуза және Кальтанисетта сияқты кіші қалаларда тұратын көптеген сицилиялықтарды жаңа жұмыс іздеу үшін қалаға көшіруге итермеледі. Бүгінде Катанияда бірқатар мәселелерге қарамастан, Оңтүстік Италиядағы ең динамикалық экономикалардың біріне ие. Қала әлі де күшті өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы секторына және жылдам дамып келе жатқан туристік индустрияға ие, оған қаланың басты көрікті жерлерін және жақын жердегі Этна жанартауын аралауға көптеген шетелдік туристер келеді. Онда STMicroelectronics сияқты компаниялардың бас кеңселері немесе маңызды кеңселері, сондай-ақ бірнеше химиялық және фармацевтикалық кәсіпорындар орналасқан. Катания экономикасын одан әрі дамыту үшін бірнеше жаңа бизнес жобалары жүзеге асырылды, оның ішінде Массимилиано Фуксас жобалаған үлкен сауда орталығы – Этнаполис құрылысы, Миландағы ФиераМилано өнеркәсіптік жәрмеңкесін жобалаған сәулетшінің еңбегі, немесе бірнеше жоғары технологиялық кеңселер орналасқан Этна аңғары бар. Туризм Катанияда жылдам дамып келе жатқан сала. Соңғы уақытта әкімшілік және жеке компаниялар туризмді астаналық қалада бәсекеге қабілетті секторға айналдыру мақсатында қонақжайлылық индустриясына көптеген инвестициялар жасады. Белпассода орналасқан үлкен ойын-сауық және су паркі – Этналенд, Катанияның метрополитен аймағында, қала орталығынан 12 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл Оңтүстік Италиядағы ең ірі саяжай және Сицилиядан ғана емес, Италияның басқа аймақтарынан да мыңдаған туристерді тартады. Tripadvisor (2018) мәліметтері бойынша ол Еуропадағы үшінші ірі су паркі болып табылады. Катания теңіз порты Болоньяның автомобиль-теміржол таратқыш торабымен байланысты. 2020 жылдың қыркүйегінде Mercitalia Logistics қаланың Солтүстік Италиямен байланысын қамтамасыз ететін алғашқы толыққанды теміржол желісін ашты. Ол бұрынғы аралас теңіз-теміржол желісін алмастырды.

Catania is the first economic and industrial hub of Sicily. The city is famous for its mainly petrochemical industry, and the extraction of sulphur. In the year 2000, according to Census, Catania was the 14th richest city in Italy, with a GDP of US$6.6 billion (€6.304 billion), which was 0.54% of the Italian GDP, a GDP per capita of US$21,000 (€20,100) and an average GDP per employee of US$69,000 (€66,100). In the late 19th century and early 20th century, Catania began to be heavily industrialised, with its several factories and chimneys, often being referred to as Southern Italy's "Manchester". The economy of Catania suffered heavily from the bad effects of World War I, and was marked by an economic crisis and recession that culminated in the 1920s. Since then, the city lost its industrial and entrepreneurial importance. In the 1930s, Catania remained a small fishing town with derelict and disused industries. However, after the destruction of World War II, Catania's economy began to re grow in the late 1950s and early 1960s. The city's economic growth was so rapid and dynamic that it was often nicknamed the "Milan of the South", or in Italian "Milano del Sud". This rapid economic growth prompted a great number of Sicilians living in the more rural areas, or smaller towns such as Enna, Ragusa and Caltanissetta, to move to the city to seek new jobs. Today, Catania, despite several problems, has one of the most dynamic economies in the whole of Southern Italy. It still has a strong industrial and agricultural sector, and a fast growing tourist industry, with many international visitors coming to visit the city's main sights and the nearby Etna volcano. It contains the headquarters or important offices of companies such as STMicroelectronics, and also several chemical and pharmaceutical businesses. There have been several new business developments to further boost Catania's economy, including the construction of Etnapolis, a big shopping mall designed by Massimiliano Fuksas, the same architect who designed the FieraMilano industrial fair in Milan, or the Etna Valley, where several high tech offices are located. Tourism is a fast growing industry in Catania. Lately, the administration and private companies have made several investments in the hospitality industry in order to make tourism a competitive sector in the Metropolitan City. Etnaland, a large amusement and water park located in Belpasso, is in the metropolitan area of Catania, 12 kilometers (7 miles) from the city center. It is the largest of its kind in Southern Italy and attracts thousands of tourists, not only from Sicily, but also from the rest of Italy. According to Tripadvisor (2018) it is the third largest water park in Europe. The seaport of Catania is linked to the road rail distribution hub of Bologna. In September 2020 Mercitalia Logistics opened the first full railway route to link the city to Northern Italy. It replaced an older mixed maritime railway line.

Білім

1434 жылы құрылған Катания университеті – Сицилиядағы ең көне университет. Оның академиялық атаулары: Siculorum Gymnasium және Siciliae Studium Generale. Университетте 12 факультет пен 62 000-нан астам студент оқиды; сонымен қатар бакалавриат және магистратура бағдарламалары ұсынылады. Катанияда Катания университетімен байланысты Scuola superiore di Catania орналасқан, ол білім берудегі жоғары деңгейді мақсат етеді; олар мұғалімдерге арналған бакалавриат және магистратура бағдарламаларын ұсынады. Катанияда беделді Винченцо Беллини атындағы музыка институты (консерватория), музыкалық зерттеулердің жоғары деңгейлі мекемесі және Accademia di Belle Arti, көркемдік зерттеулердің жоғары деңгейлі мекемесі бар. Екі институттың да музыкалық және көркемдік білім беру саласындағы университет деңгейіндегі бағдарламаларын ұсынады.

Мәдениет

Опера композиторы Винченцо Беллини қала орталығындағы Palazzo Gravina Cruyllas сарайында дүниеге келді, қазір сол сарайда оның мұражайы орналасқан. 1890 жылы ашылған Театро Массимо Винченцо Беллини желтоқсаннан мамырға дейінгі маусымда түрлі қойылымдар ұсынады, соның ішінде оның құрметіне аталған туындылары да бар. Джованни Верга 1840 жылы Катанияда туған. Ол итальян әдебиетінің "веризм" ағымының, натурализмге ұқсас, ең көрнекті жазушысы болды. Оның романдары сицилиялық қоғамның ең төменгі топтарындағы – балықшылар мен тас қалаушылардың өмірін бейнелейді және әдеби тіл мен жергілікті диалектің қосындысымен жазылған. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдары Катанияда жанды және ерекше халық музыкасының өркендеуі болды. Осының нәтижесінде инди-поп және инди-рок топтары, жергілікті радиостанциялар мен динамикалық тәуелсіз музыка лейблдары пайда болды. Соның салдарынан қала сол жылдары маңызды және гүлденген мәдени кезеңді басынан өткерді. Кармен Консоли және Марио Венути сияқты әртістер мен Uzeda сияқты әлемдік деңгейде танымал инди-рок топтары осы мәдени ортадан шықты.

Тамақ пен ас үй

Тамақ Катания мәдениетінің және өмір салтының маңызды бөлігі болып табылады. Жергілікті ас сицилиялық ас мәдениетінің ерекшеліктерін сақтай отырып, сонымен қатар өзінің ерекше сипаттарын дамытады. Көшедегі тағам – дәстүрлі тағамдарды татып көрудің ең жақсы жолдарының бірі. Аранчини, әдетте, қаланың ең танымал тағамы: олар нан ұнтағымен жабылған және қатты қуырылған күріш доптары; Катанияда олар Этна тауына ұқсату үшін конус пішіндес болып жасалады. Қаланың ерекше тағамдары: циполлина (пияз, помидор және прошуттомен толтырылған қамырдан жасалған бөлшек), болоньезе (помидор, моцарелла, прошутто және қайнатылған жұмыртқамен жабылған, қамырдан жасалған кішкентай пицца), криспелле (рикотта немесе анчоустармен толтырылған қуырылған қамыр доптары). Көшелік жәрмеңкелер мен діни мерекелерде көшедегі сатушылар калия е сименца (қурақтағы нұт пен қабақ тұқымы) сатады. Ескі көше базарларында саңге (қанды шошқа еті), куаруми (шошқаның ішегі), зузу (шошқаның желесі), мауру (жеуге жарамды теңіз балдыры) және шикі теңіз өнімдері сатылады. Жылқы еті дәстүрлі тағам болып саналады және "жарнап же" деген мағына беретін arrusti e mancia аталған дүкендерде сатылады, онда ет көшедегі мангалда пісіріледі. Көшедегі тағамнан басқа, Катанияның ерекше тағамдары: паста алла Норма (қурылған баклажан, помидор соусы және рикотта салатасы қосылған паста), Винченцо Беллинидің осы аттас операсының құрметіне аталған; паста кко ниуру (кальмар сиябымен жасалған паста), макку (бұршақ пюресі), бастадди аффукати немесе брокколи аффукати (сүзбе немесе брокколи), капоната (қуырылған көкөністер) және скаччата (тума ірімшәгімен толтырылған пирог), ол Рождествода дәстүрлі. Катания өз пастичериясымен (кектер мен торттар) де танымал. Кектер маусымға және мерекелік шараларға байланысты әртүрлі болады: қаланың әулиесі Агата мерекесінде кассателле (кішкентай кассата) және оливетте (зәйтүн пішіндес бадам пастасы) дайындалады. Пасхада аччеди кку л'ову (бисквитпен жабылған қайнатылған жұмыртқа) бар. Жазда гранитта ішеді. Барлық жанды еске алу күнінде (Festa dei morti) ossa di mortu, rame di Napoli және нсудди аталған печеньелер дайындалады. Қаланың барлық жерінде сусындар сататын дүкендер бар. Дәстүрлі сусындар жеміс сироптарын сода және анисет сияқты қосымша дәмдеуіштермен араластыру арқылы жасалады. Жергілікті өнімдерге қанды апельсин, Бронте фисташкасы, таза зәйтүн майы, кактус жемісі, шие, Маззароне жүзімі, Малетто клубникасы, саңырауқұлақ, бал және шарап жатады.

Food is an important part of Catania's culture and way of life. Local cuisine emphasizes several traits of Sicilian cuisine, whilst developing some of its own character. Street food is one of the best ways to experience traditional dishes. Arancini are perhaps the city's most iconic: they are stuffed rice balls coated in breadcrumbs and deep fried; in Catania, they are shaped like a cone to remind of Mount Etna. Typical specialties from the city include cipollina (puff pastry with onion, tomato, and prosciutto filling), bolognese (a small pizza topped with tomato, mozzarella, prosciutto, and boiled egg, and covered in puff pastry), crispelle (deep fried dough balls with ricotta or anchovies filling). During street fairs and religious festivals, street stalls sell calia e simenza (toasted chickpeas and pumpkin seeds). Typical from old street markets are sangeli (cooked pork blood), quarumi (pork tripe), zuzzu (pork jelly), mauru (edible seaweed), and raw seafood. Horse meat is very traditional and is sold in shops called arrusti e mancia ("roast it and eat it"), which roast the meat in streetside barbecues. Apart from street food, typical dishes from Catania are: pasta alla Norma (pasta with fried aubergine, tomato sauce and ricotta salata cheese), named after the namesake opera by Vincenzo Bellini; pasta cco niuru (pasta in cuttlefish ink), maccu (fava beans purée), bastaddi affucati or brocculi affucati (stewed cauliflower or broccoli), caponata (sautéed vegetables) and scacciata (a pie filled with tuma cheese) which is traditional during Christmastime. Catania is also famous for its pasticceria (pastries and cakes). Pastries vary according to season and to seasonal events: during the Festival of Saint Agatha, patron saint of the city, there are the cassatelle (small cassatas) and olivette (olive shaped almond paste). In Easter, there are aceddi ccu l'ovu (boiled eggs covered in biscuit). In summer there is granita. During the Festa dei morti (traditional celebrations in All Souls' Day) there are biscuits called ossa di mortu, rame di Napoli and nsuddi. Drink kiosks are everywhere in town and serve soft drinks. Traditional soft drinks are made by mixing fruit syrups with soda and other flavors such as anisette. Local products include blood oranges, pistachios from Bronte, extra virgin olive oil, cactus fruit, cherries, grapes from Mazzarrone, strawberries from Maletto, mushrooms, honey and wine.

Көлік

Катанияда сауда теңіз порты (Катания теңіз порты), халықаралық әуежай (Катания Фонтанаросса), бірнеше теміржол станциялары (Катания Централе – бастысы) және Сицилия автожол жүйесінің негізгі түйіні бар. Катанияға қызмет ететін автожолдар – A18 Мессина-Катания және A19 Палермо-Катания; сондай-ақ A18 автожолының Катаниядан Сиракузаға және Гелаға дейінгі жалғасуы. Циркуметнеа – бұл Катаниядан Этна тауының айналасын қамтитын, тар рельстік теміржол. Ол теңіз деңгейінен жоғары биіктікке көтеріліп, содан кейін Гиарре-Рипосто жағалауымен солтүстікке қарай бірігеді. 1990 жылдардың соңында метрополитеннің (Metropolitana di Catania) бірінші желісі салынды. Метро қызметі 1999 жылы басталды және қазіргі уақытта Несима станциясынан (қаланың батысында) Сан-Нулло, Цибали, Мило, Борго, Джуффрида, Италия, Галатеа, Джованни XXIII станциялары арқылы Стесикороға дейінгі бағытта жұмыс істеп тұр. Катания метрополитенін қала орталығына жеткізген соңғы екі станция 2016 жылдың 20 желтоқсанында ашылды. Желі Патерно қаласынан Фонтанаросса әуежайына дейін ұзартылуы жоспарлануда.

Катанияның қоғамдық көлік статистикасы

Катанияда жұмыс күндері адамдар қоғамдық көлікпен жүруге орташа есеппен 56 минут жұмсайды. Қоғамдық көлікпен жүретіндердің 13%-ы күн сайын 2 сағаттан аса уақыт жол жүреді. Адамдар қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күтуге орташа есеппен 23 минут жұмсайды, ал жолаушылардың 46%-ы күн сайын орташа есеппен 20 минуттан аса күтеді. Адамдар бір жолға қоғамдық көлікпен орташа есеппен 4,7 км жол жүреді, ал 3%-ы бір бағытта 12 км-ден аса қашықтыққа жүреді.

Консулдық мекемелер

Келесі елдердің Катанияда консулдығы бар: Әзірбайжан, Бангладеш, Бельгия, Финляндия, Франция, Ұлыбритания, Грекия, Мальта, Нидерланды, Румыния, Сенегал, Испания, Шри-Ланка, Оңтүстік Африка, Швейцария және Украина.

Австралиядағы Аделаида қаласын салуға әсері

Австралияның ірі қаласы Аделаида болатын жерді Оңтүстік Австралияның бірінші бас геодезі Уильям Лайт зерттеп, жоспарлады. 1823 жылы Лайт Катания туралы жазғанда: "Екі басты көше солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс бағытында шаршыда тік бұрышпен қиылысады. Олар кең, просторлы және шамамен бір шақырым (1,6 км) ұзын" деп атап өткен. Осыдан Аделаиданың жоспары жасалды.