Хорватияның ақын және тұңғыш президенті Владимир Назор

Кіріспе

Хорват ақыны, Хорватияның бірінші президенті

Владимир Назор (30 мамыр 1876 – 19 маусым 1949) – хорват ақыны және саясаткер. Югославиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Хорватия Парламенті Президиумының бірінші президенті (Хорватия мемлекетінің басшысы) және Хорватия Парламентінің бірінші спикері қызметін атқарды. Назор – белгілі ақын, жазушы, аудармашы және гуманист. Ол 1941 жылға дейін белсенді саясаткер болған жоқ, бірақ соғысқа дейінгі Югославия Корольдігіндегі өзінің шығармаларының этикалық аспектілері арқылы маңызды саяси ықпалға ие болды.

Ерте мансап

Назордың алғашқы туындылары жас хорват әдеби қозғалысының өркендеуімен қатар өтті. Ол Хорватияда халық аңыздары мен әңгімелері туралы жазып, зор әдеби танымаллыққа ие болды, соның ішінде «Үлкен Жүсіп» (Вели Йоже) (1908) – Мотовун қаласында (Ішкі Истрия) тұратын, Жоже есімді мейірімді және көмекші алып туралы туындысы. «Хорват патшалары» (1912) атты өлеңдері оны көрнекті патриот ақын ретінде бекітті. «Истрия ертегілері» (Istarske priče) (1913) оның әңгіме айту шеберлігін көрсетті. Оңтүстік славян халықтарының ерекшеліктерін Хорватия туралы әңгімелер арқылы ашып көрсету арқылы, ол Югославия ұлттық санасының қалыптасуына үлес қосты. Назор 1938 жылғы Югославия сайлауында Владко Мачек басқаратын оппозициялық альянсты қолдады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1941 жылдың 30 желтоқсанында, үкімет шешімімен Хорватия Ғылым және өнер академиясының мүшесі болды. 1942 жылы ақын Иван Горан Ковачичпен бірге Купа өзенімен қайықпен Загребтен қашып, «Купадағы қайық» (Čamac na Kupi) поэмасында бейнеленген оқиғаға ұшырады, сосын партизандарға қосылды. Дегенмен, Назордың қашуына қатысты тағы бір әңгіме бар. Хорват жазушысы және саясаткері Неджелько Михановичтің (Назордың әпкесінің куәлігіне сілтеме жасай отырып) айтуынша, сол кезде қарт және денсаулығы нашар болған Назор өз еркімен қашқан жоқ, коммунистік агенттер оны насихаттау мақсатымен ұрлап алып, кейін жаңа үкіметпен ынтымақтастыққа мәжбүр еткен. Назор Иосип Броз Титоның ең жақын серіктестерінің біріне айналып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған Хорватия Ассамблеясының (ZAVNOH) төрағасы болды. Ол «Партизандармен» (S partizanima) (1943–1945) атты соғыс күнделігін жазды. Назор саяси мансабын Хорватияның Ұлттық азаттық үшін Антифашистік Кеңесінің (ZAVNOH) төрағасы ретінде бастады, ал екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бірінші Хорватия Ұлттық Парламентінің (Narodni Sabor) басшысы болғанға дейін қызмет етті. Бұл лауазымда ол заң бойынша Хорватияның бірінші (монархиялық емес) мемлекет басшысы және қазіргі Хорватия Республикасының де-факто бірінші мемлекет басшысы болды. Оның лауазымында нақты саяси билік болмады, ол Үкімет Президентінің кеңсесіне және Хорватия Коммунистік партиясының хатшысына берілді. Назордың Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі туындыларының көп бөлігі Титоның коммунистік режимін жақтаған туындылардан тұрды. Оның мадақтау өлеңі «Титоның алға!» (Titov Naprijed) Югославияның барлық мектептерінде 80-жылдарға дейін жатталды. «Дос Тито» (Drug Tito), «Біздің көшбасшымыз» (Naš vođa), «Маршал Титомен» (Uz Maršala Tita) және тағы да басқа өлеңдер Титоның жеке басына табынуын күшейтетін социалистік реализм стилінде жазылған. Алайда, Назор шынымен коммунистке айналған ба, әлде қорқыныш пен пайдакүнемдікпен режимді қолдаған ба – бұл әлі де даулы мәселе. Коммунистік үкімет астындағы өзінің жағдайы туралы ойларын «Кешкі жазбалар» (Večernje bilješke) (1945) күнделігінде Назор былай деп жазды: «Олар маған көп құрмет көрсетті, бірақ билік бермеді!» («Doduše, dodijeliše mi čast, ali ne i vlast!»).

Nazor's early work paralleled the rise of the Young Croatian literary movement. He acquired much literary popularity in Croatia writing about folk legends and stories, including Big Joseph (Veli Jože) (1908), which features a helpful and kind hearted giant named Jože living in the town of Motovun (Inner Istria). His verses in Hrvatski kraljevi (Croatian Kings) (1912) established him as a prominent patriot poet. Istrian Tales (Istarske priče) (1913) showcased his storytelling style. By illuminating the personality of the South Slavs through tales of Croatia, he contributed to the creation of the Yugoslav national consciousness. Nazor supported the opposition alliance led by Vladko Maček in the 1938 Yugoslavian election. During World War II, on 30 December 1941, Nazor became a member of the Croatian Academy of Sciences and Arts by government decree. In 1942 he escaped from Zagreb with poet Ivan Goran Kovačić in a boat across the river Kupa, sublimed in the poem The Boat on the Kupa (Čamac na Kupi), and then joined the Partisans. However, there is also a different story related to Nazor's alleged escape. According to the Croatian writer and politician Nedjeljko Mihanović (citing a testimony from Nazor's sister), Nazor, who at the time was old and had health issues, did not escape on his own will but was abducted by communist agents for propaganda purposes and later forced to collaborate with the new government. Nazor became one of Josip Broz Tito's closest associates and the President of Croatia's World War II assembly, the ZAVNOH. He went on to write a war diary With Partisans (S partizanima) (1943–1945). Nazor began his political career as the head of the State Anti fascist Council for the National Liberation of Croatia (ZAVNOH), the provisional Croatian World War II deliberative assembly, before becoming head of the first post war Croatian National Parliament (Narodni Sabor). In that post, he was, by law, concurrently the first (non monarchical) head of state of Croatia, and the de facto first head of state of the current Croatian republic. His position carried little real political power, which was instead invested in the office of the President of the Government and informally with the Secretary of the Communist Party of Croatia. Nazor's opus after WWII mostly consisted of works strongly supportive of Tito's communist regime. His hagiographic poem Titov Naprijed (Tito's Forward) was famously memorized by generations of schoolchildren throughout Yugoslavia well into the 80s. Other poems such as Drug Tito (Comrade Tito), Naš vođa (Our Leader), Uz Maršala Tita (With Marshal Tito), and many others had a similar socialist realism style bolstering Tito's cult of personality. However, it is a matter of debate whether Nazor really became a fervent communist or supported the regime mostly out of fear and opportunism. Reflecting on his position under the communist government in his diary Večernje bilješke (1945), Nazor notes "They gave me a lot of honor but no power!" ("Doduše, dodijeliše mi čast, ali ne i vlast! ").

Ақын ретінде

Назордың басты прозалық шығармаларының бірі – 1938 жылғы «Койшы Лода» (Pastir Loda) романы. Бұл туындыда оның туған Брач аралының тарихы, аралдағы соңғыларының бірі болған фавн Лоданың айтуынша баяндалады. Поэзияда Назордың шығармашылық жолы метафизикалық трансценденттік философия мен материалистік революциялық қозғалыспен басталды, сосын рационалдық схема, гармониялық лапуартистік кристалл құрылымы және футуризм, дадаизм, экспрессионизм, сюрреализмдегі көркемдік сөзбен айтылуға қарсы ішкі наразылық пайда болды, одан бөлек социалистік реализмнің нұсқаулық дидактикасы да болды. Сондықтан оның туындылары неоклассицизмнен, сюрреализмнен символизмге дейінгі әртүрлі стильдік бағыттарды қамтиды. Оның кейбір шығармаларында ырғақты күшейту, буын санын реттеу үшін дауыстыларды қысқарту, сөйлемді келесі тармаққа жылжыту, сондай-ақ ерекше және көне сөздерді қолдану кездеседі. Назор 500-ден астам өлең жазған. Оның поэзияның алғашқы кезеңі қазіргі уақытта ғалымдардың зерттеу нысаны болып табылады, бірақ сол жылғы (1903) «Галиоттың поэмасы» (Galiotova pesan), галереядағы құлдың азаптары мен қайғысын бейнелейтін туынды, қанаушылықты айыптау ретінде жалпыға бірдей мағынаға ие және әлі де құлдыққа қарсы ең айқын наразылықтың бірі болып саналады. Назор «пagan кезеңі» деп аталатын өлеңдерінде ең жоғары деңгейге жетті, олар «Лирика» (Lirika) (1910) және «Жаңа өлеңдер» (Nove pjesme) (1913) жинақтарында жарияланды. Владимир Назор бірнеше тілде сөйлеген және итальян (Данте – «Құдайлық комедиясы», Джосуэ Кардуччи, Джованни Пасколи, Габриэль д’Аннунцио), неміс (Гёте, Хайне), француз (Хьюго, Альфред де Мюссе) және ағылшын (Шекспир) тілдерінен аударған. Назор Мирогой зиратына жерленген. 1959 жылдан бері Хорватия көркем жетістіктері үшін мемлекеттік сыйлықты Владимир Назор атымен атап келеді. 2008 жылы Хорватияда 306 көше Назордың есімімен аталып, оны елдегі көшелерге ат қойылған екінші ең көп таралған тұлға етті, ал бірінші орында Матия Губек тұр.