Кіріспе

Атол және Тувалудың тоғыз округінің бірі, Тынық мұхитының кішкентай аралдық мемлекеті, кейде "Нуи" деп айтылады.

Нуи – Тынық мұхиты мемлекеті Тувалудың тоғыз округінің бірі және атол. Оның құрлық ауданы 3,37 км² және 2017 жылғы халық санауы бойынша 610 адам тұрады. Дәстүрлі нуи мәдениеті үш туысқандық топқа бөлінеді: Текуабонга, Текуанимала және Текуанибити отбасылары. Көптеген адамдар Фенуа-Тапудың батыс жағында тұрады. 2012 жылғы халық санауы бойынша, Аламони – Майакиде 321 адам, ал Мануталаке – Меанг (Танраке) ауылында 221 адам тұрады. Нуи халқының ата-бабалары Самоа және қазіргі Кирибати аймағындағы Гилберт аралдарынан келген.

Ерте тарих

Арал алғаш рет 16 қаңтар 1568 жылы испандық теңізші Альваро де Менданя көзімен түсті. Ол оны Иса аралы деп атады, себебі ол қасиетті Есімнің тойынан кейін ашылған еді. Осы оқиға туралы кемінде алты дерек бар, Менданяның өзінің айтуынша:

"Таңғы сағат тоғыздан кейін, Трехо есімді жігіт, мачтада тұрып, оңтүстік-батысқа қарай, оң жақта жерді бірінші болып көрді. Жақындағанда, аралдың тым кішкентай екенін байқадық – көлемі шамамен алты лигадан аспады. Арал пальма сияқты ағаштарға толы болды, солтүстік жағында теңізге еніп жатқан риф болды, ал оңтүстік жағында одан кіші риф орналасқан. Батыс жағында әр түрлі рифтермен ұзын жағалау бар еді. Бұл батыс жағы, себебі ауа райына байланысты шығыс жағына айналып өте алмадық. Теңізден қарағанда, арал екі галераға ұқсайды, ал ортасында кемелер тобындай көрінетін тоғай бар."

Менданя аралдың мекенделгенін анықтады, ал бес каноэ кемесіне жетіспей жақын келді, сонда олардың ішіндегілер ескектерді көтеріп, шулап қайта тартылып кетті. Менданя оларды қайтаруға тырысу үшін ақ матамен сигнал беруге бұйрық берді, бірақ олар құрлыққа шығып, жағалау бойында өз сигналдарын орнатты. Түнде бір кеме шам жақты, оған жақын жерде от жағылды, ал шам сөндірілгенде от та сөнді. Менданяның навигаторы, Эрнан Галлего, жергілікті тұрғындардың "жалаңаш және мулаттар" екенін айтты, ал экспедицияның космографы Педро Сармиенто де Гамбоа аралда "мол балықшылық бар" екенін хабарлады. Кеш болғандықтан, Менданя қонуды таңға дейін кейінге шегерді және кемені түні бойы иіп тұрды. Бірақ таң атқанда, күшті батыс дауылы көтерілді, және олар күні бойы аралға қайта оралуға тырысқанмен, соңында бас тартуға мәжбүр болды. Голланд экспедициясы (фрегат Мария Рейджерсберген) 1825 жылдың 14 маусымында Нуиді тапты және негізгі аралды (Фенуа Тапу) Nederlandsch Eiland (Голланд аралы) деп атады. Атоллды Egg немесе Netherland Island деп те атаған. 1860 жылдан 1900 жылға дейінгі кезеңде Нуи халқының саны 250 мен 300 адам аралығында болды деп есептеледі. Кирисоме – Нуидің алғашқы және ұзақ жылдар бойы қызмет еткен пасторы (1865–99). Роберт Уотерс 1850-1860 жылдары Нуидегі алғашқы саудагерлердің бірі болды. Мартин Клейс 19 ғасырдың соңында Нуиде тұрақты саудагер болып жұмыс істеді және Хендерсон мен Макфарлейнге копра сатты. Фотограф Томас Эндрю шамамен 1885–86 жылдары Нуиге сапар шекті. Нуи пошта бөлімі 1919 жылы ашылды, ал 1941 жылы климат станциясы құрылды. Нуидегі дәстүрлі паопао каноэлары тікелей емес типтегі шығыршықтармен жасалған, ал корпусы екі ұшты, анық мұрты мен қабырғасы жоқ. Бұл каноэлер Нуи лагунасының үстімен жүзуге арналған. Шығыршықтардың бамдары басқа аралдардағы каноэлерге қарағанда ұзын болды. Бұл Нуи каноэсын желкенмен қолданғанда басқа конструкцияларға қарағанда тұрақтырақ етті.

2015 жылдың наурызында болған Пэм циклоны

2015 жылдың наурыз айының басында «Пам» циклонынан туындаған дауыл толқындары Нуи аймағына әсер етті, нәтижесінде үйлерге, егістерге және инфрақұрылымға зардап келді. 22 наурызда Нуидің 71 отбасы (халықтың 40 пайызы) үйсіз қалды және 3 эвакуациялық орталықта немесе басқа отбасылармен бірге тұрды. 30 наурызда жарияланған жағдай туралы есепте Нуи үш орталық аралдың (Нуи, Нукуфетау және Вайтупу) арасында ең көп зардап шеккені айтылды; Нуи егістің 90 пайызын жоғалтты. Денсаулық сақтауды бағалау тобы Нуиге және «Пам» циклонынан зардап шеккен басқа аралдарға сапарлады.

Жалпы сайлау, 2024 жыл

Маккензи Киритоме қайта сайланды және сэр Якоба Таия Италели 2024 жылғы жалпы сайлауда парламентке Нуиді өкілдік етуге сайланды. Доктор Пуакена Борехам қайта сайланбады. Ол бұрын парламентте Нуиді өкілдік еткен. Ол 1996 жылдан 1999 жылға дейін Қаржы және экономикалық жоспарлау министрі, ал 2001 жылдан 2006 жылға дейін Денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. Пеленике Исаия Тувалу Парламентіне отырған екінші әйел атанды, ол күйеуі Исаия Таея Италелидің қайтысынан кейін 2011 жылғы қосымша сайлауда депутат болды. Ол 2015 жылғы Тувалудың жалпы сайлауына дейін Нуиді өкілдік етті. Мамао Кенесели – Нуидегі қоғамдық даму жетекшісі, ол 1990 жылы әйелдер қолөнер орталығын басқарумен айналысып, әйелдерге өздерінің дағдыларын жетілдіруге және табыс табуға көмектесті. 2010 жылдан 2017 жылға дейін Матапулапула әйелдер тобының директоры болды.