Кіріспе

Конго Демократиялық Республикасының ұлттық паркі. Вирунга ұлттық паркі Конго Демократиялық Республикасының шығысындағы Альбертин рифті аңғарында орналасқан. Ол 1925 жылы құрылған. Биіктігі Семлики өзені аңғарынан Рвензори тауларына дейін өзгереді. Солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен созылады, көбінесе шығысында Уганда және Руандамен халықаралық шекара бойымен. Парк аумағы . Паркте Нирагонго және Ньямурагира атты екі белсенді жанартау орналасқан. Олар ұлттық парктің әртүрлі орталары мен жануарлар дүниесін қалыптастырды. 3000-нан астам жануарлар мен өсімдік түрлері тіркелді, оның 300-ден астамы Альбертин рифті үшін эндемик, соның ішінде шығыс горилласы (Gorilla beringei) және алтын маймылы (Cercopithecus kandti). 1979 жылы парк өте бай орталарға, ерекше биологиялық әртүрлілікке және эндемизмге, сондай-ақ сирек тау гориллаларының қоныстарын қорғауға байланысты ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 1994 жылдан бері аймақтағы әлеуметтік тәртіпсіздіктер мен адам санының артуына байланысты ол Дүниежүзілік мұра тізіміне қауіпті деп енгізілген. Паркте көтерілісшілердің бірнеше қарулы шабуылы болды, нәтижесінде бірнеше парктің күзетшілері қаза тапты.

Саясат

Конго алабында мұнай бұрғылау жоспарлары 2000 жылдардан бері қалыптасқан. Бұл жоспарларды тоқтатуға көмектескен парк, 2021 жылы Глазгода өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциясында Конго Демократиялық Республикасының президенті Феликс Чисекеди мен Борис Джонсон арасында жасалған келісім арқылы қосымша қорғауға ие болды. Елдің экономикалық жағдайын жақсарту мақсатымен үкімет, 2022 жылдың шілде айының соңына дейін парк ішінде мұнай барлауға арналған учаскелерді аукционға салып, осы қорғау шараларын әлсіретті. Tullow Oil Plc, TotalEnergies, ENI және China National Offshore Oil Corporation Ltd (CNOOC) компаниялары бұрғылауға рұқсат алуға ниет білдірді. Greenpeace сияқты жергілікті және халықаралық ұйымдар мұнай өндіру үшін орманды жоюдың қоршаған ортаға және қоғамға тигізер зияны туралы ескертіп отыр. Халықтың назарына бұл мәселені жеткізуге тырысатын белсенділер әлеуметтік желілерде қорқытулар мен қысымға ұшырауда.

Тарих

1920-ші жылдардың басында Еуропалық табиғатты қорғау қозғалысының бірнеше жақтастары Бельгия Конгосының солтүстік-шығысында қорғалған аймақ құру идеясын қолдады, олардың ішінде Виктор ван Стрален, Жан Массарт және Жан Мари Дершайд болды. Алберт ұлттық паркі 1925 жылғы сәуірде Конгоның алғашқы ұлттық паркі ретінде құрылғанда, ол жабайы табиғатты зерттеу және сақтау мақсатындағы ғылыми-зерттеу табиғи қорығы ретінде жоспарланды, сондай-ақ «еділ-қайырлы» аңшы-жинаушы африкалық пигмейлерді сақтау мақсаты да болды. 1926 жылы Дершайд Алберт ұлттық паркін картаға түсіру үшін алғашқы бельгиялық экспедицияны жетекшілік етті, ол жойылған жанартаулар – Карисимби және Микено тауларын қамтыды. 1929 жылы қорғалған аймақ Вирунга ұлттық паркімен кеңейтілді, ол Вирунга тауларын, Рутшуру аумағының бір бөлігін және Эдуард көлінің оңтүстігіндегі жазықтарды қамтыды. Оның бастапқы ауданы кейінгі жылдары біртіндеп ұлғайтылды. Осы процесте жергілікті халықтардың дәстүрлі жер құқықтары жойылды және олар қорғалған аймақтан қуылды. 1930-шы жылдардың соңы мен 1955 жыл аралығында шамамен 85 000 руанда тілінде сөйлейтін адам Солтүстік Кивудағы Масисиге көшірілді. 1934 жылы Бельгия Конгосының ұлттық парктерін басқару үшін Institut des Parcs Nationaux du Congo Belge құрылды. Ол бұл аймақтағы этникалық топтарды зерттеді, жанартау әрекетін және қазбаларды зерттеді. 1950-ші жылдардың соңында тутси малшылары мен олардың малдары паркіге еніп, табиғи ортаны жойды. 1960-шы жылдары Бельгия Конгосы Конго Республикасы болып тәуелсіздік алғаннан кейін жер заңдары реформаланды, ал жер мемлекеттік меншік деп жарияланды, бұл жергілікті халыққа көп зиян келтірді. Қорғалған аумақтарда заңсыз аң аулау күшейді. 2016 жылға дейін шағын бизнесті электрмен қамтамасыз ететін және 200 мыңнан астам ауыл тұрғынына пайда әкелетін төрт су электр станциясы салынды.

Қарулы қақтығыс

1990 жылдардың басынан бері қорғалған аймақ Африканың Ұлы көлдер аймағындағы саяси жағдайдың салдарына ұшырады. Руандадағы геноцидтен кейін мыңдаған босқындар Киву аймағына қашып келді, соның салдарынан әскери күштердің саны артты. Бірінші және Екінші Конго соғыстары аймақты одан әрі тұрақсыздандырды. Парктегі браконьерлікке қарсы күреске кедергі келтірілді, парк қызметкерлері мен жануарлар қаза тапты. 1994 жылы Вирунга ұлттық паркі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне «Қауіптің алдындағы мұра» ретінде енгізілді. 2005 жылы Еуропалық комиссия (ЕК) ел үкіметі мен британдық коммерциялық емес ұйым – Африканы сақтау қоры арасындағы мемлекеттік-жеке серіктестік құруды ұсынды. Аталған ұйым 2010 жылдан бері парк басқаруға жауапты, ал басқару шығындарының шамамен 80 пайызы ЕК есебінен қаржыландырылады. Паркті қорғау шаралары келесі жылдары қарулы топтар мен браконьерлердің парктегі қызметін тоқтату мақсатында күшейтілді. Парк қызметкерлеріне әскери дайындықтан өтуге және жоғары сапалы қару-жарақпен қамтамасыз етілуге мүмкіндік берілді, олар әскери және мемлекеттік қауіпсіздік қызметтерімен бірлесіп жұмыс істейді. Бұл тактика, «табиғатты қорғауды әскерилендіру» деп сынға ұшырады, жергілікті халықтың зорлық-зомбылыққа ұшырауы мен жерінен айырылуына себеп болды деп айтылады. Бұрын тамақ пен баспана үшін парк аумағына тәуелді болған Мбути сияқты қауымдар қоныс аударуға мәжбүр болды немесе қарулы парк күзетшілерінен ұсталып алу немесе қаза табу қаупіне тап болды. Табиғатты қорғауды әскерилендірудің күшеюі қарулы топтардың жұмылдырылуына ықпал етеді деп саналады. Ұлттық паркте тұратын адамдар, олар жергілікті тұрғындар немесе босқындар болсын, өмір сүру үшін ауыл шаруашылығымен, аң аулаумен, балық аулаумен, орман шаруашылығымен және көмір өндірумен айналысады, бұл барлық қызметтерге тыйым салынған. Жергілікті қоғамда қауіпсіздікті қамтамасыз етуге басқа мүмкіндік болмағандықтан, олар қарулы топтардың қорғауына сенеді, ал тыйым салынған қызметтерден алымдар жиналады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 2010 жылғы есебінде Гома қаласының тұтынатын көмірінің 80 пайызы парктен алынатыны және оның жылдық құны 28-30 миллион АҚШ долларын құрайтыны көрсетілген. Мемлекеттік қауіпсіздік қызметтері мен осындай топтар да кіріс табу үшін қарулы тонау мен адам ұрлауға жүгінеді. Қарулы қақтығыс басталғаннан бері 2018 жылдың сәуір айына дейін қарулы топтар 175 парк күзетшісін өлтірді. 2018 жылдың мамыр айында екі туристі қорғаған рейнджер қаза тапты. 2019 жылдың ақпан айына дейін. 2020 жылдың сәуір айында милиция жасаған шабуылда кем дегенде 12 парк күзетшісі қаза тапты. 2021 жылдың қаңтар айында қарулы адамдар ұлттық парктегі тұзақта кем дегенде алты рейнджерді өлтіріп, бірнешеуін жарақаттады. 2021 жылдың 22 ақпанында Конго Демократиялық Республикасындағы Италияның елшісі Лука Аттанасио, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасымен бірге Гомадан солтүстікке қарай 15 шақырым жерде саяхаттап бара жатқанда, итальяндық әскери полиция офицері Витторио Яковаччи және конголық жүргізуші Мустафа Миламбо милиция жасаған оқ жарылысынан қаза тапты. Милиция оларды паркке әкеліп, күзетшілер төрт адамды босатуға үлкерді.

География

Вирунга ұлттық паркі Конго – Нил суайдыны аймағында орналасқан. Оның солтүстік секторы Семлики өзенінің алабының бір бөлігін, сондай-ақ Альбертин жарылысының саваннасы мен тау ормандарын қамтиды. Биіктігі бойынша бұл сектор Пуемба өзенінің аңғарындағы ең төменгі нүктеден басталып, Стенли тауының ең биік шыңына дейін жетеді. Ұлттық парктің орталық секторы Эдуард көлінің үштен екі бөлігін алып, шығысында Угандамен халықаралық шекараға дейін созылады. Көлдің батыс жағалауы бойындағы тар дәліз ұлттық парктің солтүстік және оңтүстік секторларын байланыстырады. Оңтүстік сектор Киву көлінің жағалауына дейін созылып, Ньямулагира, Ньирагонго және Микено жанартауларын, сондай-ақ олардың беткейлеріндегі тау ормандарын қамтиды.

Климат

Альбертин рифтісінің климатына тропикалық конвергенция аймағының қозғалысы және Эль-Ниньо–Оңтүстік осцилляциясының әсері тиеді. Наурыздан мамырдың ортасына дейін және қыркүйектен қарашаға дейін негізгі жаңбырлы маусымдар болады. Эдвард көлінің айналасындағы саваннадағы орташа айлық жауын-шашын мөлшері ; бұл ландшафттың ең құрғақ бөлігі. Солтүстік секторда ай сайынғы орташа жауын-шашын мөлшері - , ал оңтүстік секторда - . Африкалық каперс (Capparis tomentosa), Maerua түрлері, жабайы қабақтар және түнгі көлеңкелер сияқты екіжарнақтылардың қалдықтары Африка пілінің (Loxodonta) нәжірінде табылды, олар шөптегі тұқымдардың таралуында маңызды рөл атқарады. Оңтүстік сектордағы тау ормандығында Ficalhoa laurifolia және Podocarpus milanjianus биік ағаштарына дейін жетеді. Африка альпілік бамбугы (Yushania alpina) биіктікте өседі. -ден жоғарыдағы өсімдіктер субальпілік болып табылады, негізінен Африка қызыл ағашы (Hagenia abyssinica) ағаштарына дейін өседі. Ағаш емені (Erica arborea), жусан және мүктер ылғалды беткейлерді биіктікке дейін жабады. Senecio және Lobelia түрлері кең далаларда өседі және биіктігіне дейін жетеді. Африка бұта пілі (Loxodonta africana), бегемот (Hippopotamus amphibius) және Африка буйволы (Syncerus caffer) ұлттық парктің орталық секторында қоныстанды. Басқа тұяқты жануарларға Уганда кобы (Kobus kob thomasi), су құсы (K. ellipsiprymnus) және жалпы қабан (Phacochoerus africanus) жатады. Вирунга ұлттық паркі және іргелес Королева Елизавета ұлттық паркі «Арыстанды сақтау бөлімі» құрайды. Егер браконьерлікпен күресілсе және жемдік түрлер қалпына келтірілсе, бұл аймақ арыстанның (Panthera leo) ықтимал бекінісі болып саналады.

Құстар

Альбертин рифтісінің эндемик құстарының ішінде Рвензори туракосы, Рвензори батисі, Арчердің жер қарақұмы, қызыл тамақталған алете, Киву жер қоқысы, жағалы апалис, тау маскалы апалис, күңгірт қызыл қанат, Шеллидің қызыл қанаты, қызыл бетті ормандық шұбар, жолақты кеуделі сүйрік, көк басты күнқұс, патшалық күнқұс, Рвензори екі жағалы күнқұс, әдемі шұбар және ерекше тоқыс 2004 жылы Вирунга ұлттық паркінің оңтүстік секторында жүргізілген зерттеулер барысында тіркелді. Эндемик емес құстардың ішінде Вальбергтің бүркіті, Африкалық сұңқар, Африкалық хобби, қабылан сұңқар, жалпы қызылқарқын, тау қызылқарқын, хадеда ибисі, сұр бас тырна, қара-ақ қасқыр мүйізді тоқылдақ, қара мүңкілді турако, Африка зәйтүн пигоны, барабан пигоны, көк дақты орман пигоны, қызыл көзді пигон, қоңыр мойынды попугай, қызыл кеуделі көкек, зәйтүн ұзын құйрықты көкек, жолақты ұзын құйрықты көкек, Клаас көкегі, Дидерик көкегі, көк басты кукал, Нарина трогоны, ақ бас ағаш хоопо, ақ мойынды қарға, ақ құйрықты қанатты ұшқыш, Африкалық жұмақ ұшқышы, ақ көзді сландық ұшқыш, Африкалық күңгірт ұшқыш, ақ құйрықты көк ұшқыш, тау сүйрігі, нүсқалы жасылқұс, жалпы сүйрік, ақ жұлдызды қарақұм, Арчердің жер қарақұмы, ақ қабақты қарақұм, Африкалық тасқұс, қызыл қоңыр құрлы қауырсын, Африкалық қызыл қоңыр құрлы қауырсын, тау сары құрлы қауырсын, қоңыр ормандық құрлы қауырсын, жасыл құрлы қауырсын, Чаббтың цистиколасы, жолақты прин, каштан мойынды апалис, сұр арқалы камароптера, ақ қабақты кромбек, қара тамақталған ваттл-көз, иелік батисі, тау илладопсисі, сұр кеуделі илладопсис, зәйтүн күнқұсы, қола күнқұсы, малахит күнқұсы, жағалы күнқұс, өзгермелі күнқұс, сары ақ көз, Маккиннонның шоқыр, Догертидің бұта шоқыры, Людердің бұта шоқыры, солтүстік пуфбек, тау қара күйе, тропикалық күйе, тар құйрықты сұрқылдақ, Шарптың сұрқылдағы, баглафехт тоқысы, қара епископ, сұр бас нигрита, жалпы воскобилл, қара бас воскобилл, қола манникин, қара-ақ манникин, тік құйрықты видах, Африкалық цитрил, жолақты тұқым жегіш және қалың тұмсықты тұқым жегіш тіркелді.

Медиа қамту

"Вирунга" деректі фильмі Вирунга ұлттық паркінің рейнджерлерінің жұмысын және британдық Soco International мұнай компаниясының парктегі әрекеттерін көрсетеді. Паркте өмір сүрген горилла Ндакаси бірнеше телесериалдар мен фильмдерде, оның ішінде Netflix деректі фильмінде де пайда болды.