Кіріспе

Оқ-дәрі қарулары мен үкіметтер туралы теория. Әскери революция – 16-17 ғасырлардағы әскери стратегия мен тактикадағы радикалды өзгерістердің тізбегі үкімет пен қоғамдағы маңызды және тұрақты өзгерістерге әкелген теория. Теорияны 1950 жылдары Майкл Робертс енгізді, ол Швецияға (1560–1660) назар аударды, портативті отты қарудың енгізілуінен туындаған еуропалық соғыс жүргізу тәсіліндегі маңызды өзгерістерді іздеді. Робертс әскери технологияны үлкен тарихи салдарлармен байланыстырды, голландтар мен шведтердің (1560–1660 жж.) тактикасы, жаттығулары және доктринасының инновациялары, отты қарудың тиімділігін арттырды, осыдан көп оқытылған әскерлерге және тұрақты әскерлерге (кәсіби армияларға) қажеттілік туды деп мәлімдеді. Армиялар күрт өсіп, қымбаттады. Бұл өзгерістер өз кезегінде әкімшілік қолдау деңгейі және ақша, адамдар мен жабдықтаумен қамтамасыз етуде үлкен саяси салдарға әкелді, жаңа қаржылық талаптарды тудырды және жаңа мемлекеттік институттардың құрылуына себеп болды. "Осылайша, Робертс атап көрсеткендей, қазіргі заманғы соғыс өнері қазіргі заманғы мемлекеттің құрылуын мүмкін етті және қажеттілік тудырды". 1990 жылдары Геоффри Паркер бұл тұжырымды өзгертіп, кеңейтті, ол бекіністер мен қоршау соғысындағы даму революцияға себеп болды деп санайды. Осы кезеңдегі әскери революция тұжырымы тарихшылар арасында әртүрлі пікірлерге бөлінді. Белгілі әскери тарихшылар Майкл Даффи және Джереми Блэк теорияны қатаң сынап, оны жаңылыстыратын, шамадан тыс және қарапайым деп сипаттады.

Тұжырымдаманың пайда болуы

Робертс әскери төңкеріс концепциясын алғаш рет 1955 жылы ұсынды. Сол жылдың 21 қаңтарында ол Белфаст Король университетінде лекция оқыды; кейіннен «Әскери революция, 1560–1660» деген мақала ретінде жарияланды, ол бес онжылдық бойы тарихи орталарда пікірталас тудырды, оның барысында бұл концепция үнемі қайта қаралып, сыналып келді. Тарихшылар Робертстің теориясын жиі сынға түссе де, олар көбінесе оның негізгі тұжырымымен келіседі, яғни Еуропаның соғыс жүргізу әдістері ерте замана кезеңінде немесе оның ішінде күрт өзгерген.

Хронологиясы

Робертс әскери революцияны 1560–1660 жылдар шамасында, оқ-дәрі қаруының тиімділігі артып, сызықтық тактика дамыған кезең ретінде қарастырды; алайда, көптеген ғалымдар бұл хронологияны сынға алды. Айтон мен Прайс 14 ғасырдың басында болған «жаяу әскер революциясының» маңыздылығын атап өтті, ал Дэвид Элтис оқ-дәрі қаруына түбірлі өзгеріс пен соған сәйкес әскери доктринаның қалыптасуы 16 ғасырдың басында болғанын, Робертс қорғаған 16 ғасырдың соңында емес екенін көрсетті. Басқалары әскери өзгерістердің кейінгі кезеңін жақтады. Джереми Блэк 1660–1710 жылдар аралығын маңызды кезең деп есептейді, ол кезде еуропалық әскерлердің саны экспоненциалды түрде өсті, ал Клиффорд Дж. Роджерс әртүрлі кезеңдерде тікелей әскери революциялар идеясын дамытты: біріншіден, 14 ғасырда «жаяу әскер революциясы», екіншіден, 15 ғасырда «артиллерия революциясы», үшіншіден, 16 ғасырда «бекініс революциясы», төртіншіден, 1580–1630 жылдар аралығында «атыс қарулары» революциясы және соңғы бесінші революция – 1650–1715 жылдар аралығында еуропалық әскерлердің санының өсуі. Сол сияқты Джеффри Паркер әскери революция кезеңін 1450 жылдан 1800 жылға дейін ұзартты, осы кезеңде еуропалықтар әлемнің қалған бөлігінен басымдыққа ие болды. Кейбір ғалымдар төрт ғасырлық эволюцияның революциялық сипатына күмән келтіреді. Клиффорд Роджерс әскери революцияны биологиядан шыққан «үзілісті тепе-теңдік эволюциясы» тұжырымдамасымен салыстыруға болатынын ұсынды, яғни әскери жаңарудың қысқа лебіздерінен кейін салыстырмалы тұрақтанған ұзақ кезеңдер келеді. Осман империясында әскери революция сәтсіз аяқталды. 2013 жылғы зерттеуге сәйкес, бұл сәтсіздіктің себептері екі факторда: «әскери-азаматтық қатынастар және тарихи уақыт. Осман империясында мемлекет құрудың бастапқы кезеңдерінде – 14 ғасырдың соңында – институционалдық тұрғыдан берік және ішкі біртілдік армияның пайда болуы әскерге маңызды келіссөздік мүмкіндіктер берді. Керісінше, Еуропаның ірі державалары әскери революция кезінде әскери күшті жеке провайдерлерден көптеген ресурстар алды және тек 17 ғасырдың екінші жартысында ғана осындай армияларды құрды, бұл еуропалық әскерлердің билеушілерімен келіссөздер жүргізу мүмкіндігін шектеді. Қысқасы, Османдық тұрақты армия өзінің шешімді мүдделеріне қауіп төндіретін реформаларға тосқауыл қойды».

Сызықтық тактика

Жайық құрылымдар қорғанысқа өте қолайлы, бірақ шабуыл міндеттерінде қиындық тудырады: қасбеті неғұрлым ұзын болса, тәртіп пен үйлесімді сақтау, не кез келген маневр жасау, әсіресе дөңгелекті орындау оған сай келмейді. Густав Адольф Тилли қолданғандай шабуыл бағаналарының баяу да ауыр емес, керісінше, жылдам және икемді екенін жақсы түсінді, ал швед патшасы қажет болған жағдайларда оларды пайдаланды, мысалы, Альте Веста шайқасында (3-суретті қараңыз). Әскерлер арық құрылымдарды қолдана бастады, бірақ бұл баяу дамумен және тактикалық ескеретіндерге байланысты болды. Оқ атар қарулар әскерлерді орналастыруды ғана анықтайтын тиімділікке ие емес еді, басқа да факторлар да ескерілді, мысалы, бөлімшелердің тәжірибесі, міндеті, жер бедері немесе жеткіліксіз бірлікпен қажетті қасбетті қамтамасыз ету қажеттілігі. Сызық пен бағана туралы пікірталас 18 ғасырдан бастап Наполеон дәуіріне дейін жалғасты, ал Наполеон соғыстарының кейінгі науқандарында терең бағаналарға уақытша қайта оралу болды. Иронияға орай, кавалерия құрылымдарының тереңдігін азайту Густав Адольф енгізген тұрақты өзгеріс еді. Оқ атар қаруға тәуелділіктің төмендеуімен бірге, Робертс қорғағанға кері, оттық күшке қарағанда соққы әрекетіне басымдық берудің нәтижесі болды.

Trace italienne (Италиялық із)

Робертстің сызықтық тактика тұжырымына ертеректе жас тарихшы Джеффри Паркер сын айтты. Ол 1634 жылғы Нордлинген шайқасында, көне деп есептелген испан терциосы швед сызықтық құралымдарын қалай жеңгенін сұрады. Паркердің пікірінше, маңызды жаңалық – ертедегі Еуропада итальяндық бекіністердің пайда болуы. Осы көзқарас бойынша, мұндай бекіністерді алудың қиындығы әскери стратегиядағы терең өзгеріске алып келді. Паркердің айтуынша, "соғыстар ұзаққа созылған қоршаулар тізбегіне айналды", ал ашық даладағы шайқастар итальяндық іздер бар аймақтарда "маңызсыз" болды. Паркердің сөзіне сәйкес, "әскери география", яғни белгілі бір аймақта итальяндық іздің болуы немесе болмауы, ертедегі заманауи кезеңде әскери стратегияны қалыптастырды және жаңа бекіністерді қоршауға, сондай-ақ оларды гарнизонмен қамтамасыз етуге қажетті үлкен армиялардың құрылуына әкелді. Осылайша Паркер әскери революцияның басталуын 16 ғасырдың басына жатқызды. Ол оған жаңа мағына берді; ол мемлекеттің өсуіне ғана емес, сонымен қатар Батыстың басқа өркениеттерден басымдыққа ие болуының негізгі факторы болды ("Теңіз революциясымен бірге"). Паркердің армиялардың өсуі туралы идеясын қолдау үшін келтірген деректері Дэвид Элтис тарапынан дәйектіліксіз деп қатты сынға ұшырады. Алайда, барлық шайқастарда жаяу әскердің 14 және 15 ғасырлардағы басқа шайқастардағыдай, атты әскерге қолайсыз, қиыр жерлерге орналасқанын атап өту керек. Шындығында, жаяу әскердің жеңісі бұрын да осындай жағдайларда болған, мысалы, 1176 жылғы Легнано шайқасында. Бірақ ашық жерде жаяу әскердің жағдайы нашар болды, мысалы, Патай шайқасында (1429) және Форминьи шайқасында (1450) ағылшын ұзын садақшылары оңай жеңіліске ұшырады. Дегенмен, Кортрай және Баннокберн шайқастарының тәжірибесі жеңілмейтін рыцарь туралы мифтың жоғалуына әкелді, бұл ортағасырлық соғысты өзгерту үшін маңызды болды. Кэри айтқан "ауыр жаяу әскердің қайта оралуы" туралы пікір маңыздырақ. Пикемендер, басқа жаяу әскерлерден айырмашылығы, ауыр атты әскерге қарсы ашық жерде тұра алды. Оқу мен тәртіпті қажет етсе де, жеке оқыту талаптары рыцарьдарға қарағанда әлдеқайда төмен болды. Ауыр қаруланған рыцарьдан жаяу әскерге көшу 15 ғасырдың соңынан бастап армияның көлемін кеңейтуге мүмкіндік берді, өйткені жаяу әскерді жылдам оқытуға және көптеп жұмысқа алуға болады. Бірақ бұл өзгеріс баяу болды. 15 ғасырда адам мен жылқыға арналған толық пластиналық қарудың дамуы, сондай-ақ ауыр найзаны қолдауға мүмкіндік беретін арреттің (найза тірегі) пайдалануы ауыр атты әскердің айбынды күшін сақтап қалды. Атты әскер болмаса, 15 ғасыр армиясының шайқас алаңында шешуші жеңіске жеткені екіталай еді. Шайқасты садақшылар немесе пикемендер шеше алатын, бірақ шегінуді атты әскер ғана тиімді түрде тоқтатып, қууға болады. 16 ғасырда жеңіл, арзан атты әскер кеңінен тарады, сондықтан армиядағы атты әскердің үлесі үнемі өсті. Отыз жылдық соғыстың соңғы шайқастарында атты әскер пехотадан бұрын-соңғы рет басым болды. 15 ғасырдың соңындағы тағы бір өзгеріс – ескі стильдегі бекіністерді осал ету үшін қоршау артиллериясының жақсаруы болды. Бірақ қоршау соғысында тактикалық шабуылдың басымдығы ұзаққа созылмады. Филипп Контамин атап өткендей, барлық кезеңдерде кездесетін диалектикалық процесте қоршау өнеріндегі прогресс бекініс өнеріндегі прогреске жауап берді және керісінше. Карл VIII-нің 1494 жылы Италияға шабуыл жасауы қоршау артиллериясының күшін көрсетті. Бірақ бұл аймақта 16 ғасырдың басында артиллериялық бомбалауға қарсы тұру үшін арнайы жасалған бекіністер пайда бола бастады. 15 ғасырдағы "артиллериялық революцияның" толық әсері бастион мен итальяндық іздің дамуымен тез арада жойылды. Бірақ, мықты қоршау құралдарына ие болу патша билігінің нығаюына, кейбір еуропалық мемлекеттерде XV ғасырдың соңындағыдай, едәуір үлес қосты.

Әскерлердің саны

Әскердің мөлшерінің артуы және оның қазіргі заманғы мемлекеттердің дамуына тигізетін әсері әскери революция теориясының маңызды тұсы болып табылады. Мысалы, Испания әскері 15 ғасырдың соңында он мыңнан астам саяхатшыдан бастап, 1625 жылы Филипп IV-нің мәлімдемесі бойынша, 300 000 тұрақты әскер мен 500 000 халықтық жасақтан (қағаз бойынша саны) тұратын күшке дейін өсті, олардың әскері бүкіл Еуропаға тарады. Дегенмен, түрлі себептерге байланысты нақты санды анықтау қиын. Әр түрлі кезеңдердегі әскерлердің мөлшерін зерттеу үшін бірнеше дереккөз бар.

Әскери әскерлердің саны

Тарих барысында бұл логистикалық шектеулермен, ең алдымен азық-түлікпен қамтамасыз ету арқылы шартталды. 17 ғасырдың ортасына дейін әскерлер көбінесе жерден күш алды. Оларда жабдықтау желілері болған жоқ, олар жабдықтау орындарына қарай жылжыды, және олардың қимылдары көбінесе жабдықтау мәселелерімен анықталды. Жақсы байланысқа ие болған кейбір аймақтар үлкен әскерлерді ұзақ уақыт бойы қамтамасыз ете алғанмен, олар осы жақсы жабдықталған аймақтардан шыққанда тарап кететін болды. Осы кезеңнің көп бөлігіндегі далалық әскерлердің максималды саны 50 000-нан аспады, ал одан жоғары көрсеткіштер туралы мәліметтер көбінесе сенімсіз дереккөздерден алынған және күдікпен қарау керек. 17 ғасырдың екінші жартысында жағдай күрт өзгерді. Әскерлер жабдықтау желілерімен байланысты қоймалар желісі арқылы жабдықтауды бастады, бұл далалық әскерлердің санын едәуір арттырды. 18 және 19 ғасырларда, теміржол пайда болғанға дейін, далалық әскерлердің саны 100 000-нан асып кетті.

Қорытынды

Технологияға негізделген әскери революция теориясы, технологияның ұйымдастыру, басқару және бақылау, логистика және жалпы материалдық емес жақсартуларға екінші деңгейдегі рөл атқаратын баяу эволюцияға негізделген модельдерге уступил. Бұл өзгерістердің революциялық сипаты ұзақ эволюциядан кейін ғана көрінді, ол Еуропаға соғыста басымдық беретін жағдай жасады, ал бұл басымдық өнеркәсіптік революциямен бекітілді. Кейбір тарихшылар ерте замана кезеңінде әскери революция болды деген пікірге күмән келтіріп, баламалы түсіндірмелер ұсынды. Теорияның ең радикалды ревизионисттік көзқарастары, оның ерте замана кезеңіндегі әскери дамуды және Батыстың гегемонияға көтерілуін түсіндіруге қабілетсіз екенін көрсетеді. Жаңа толқын ревизионист тарихшылар әскери революция идеясын толығымен жоққа шығарып, өз позицияларын Таяу және ерте замана кезеңдеріндегі еуропалық соғыстың тактикалық, операциялық және технологиялық аспектілерінің біртіндеп және тең емес түрде өзгеруін жан-жақты талдауға, сондай-ақ Батыс емес елдердегі – атап айтқанда, Жапония, Корея, Моғол империясы және Осман империясы – ұқсас әскери тәжірибелерді бағалауға негіздейді.

Тарихнама және оқыту

Чет, Гай. "Әскери революцияның көлеңкесінде оқыту" Әскери тарих журналы (2014) 78# 3, 1069–1075 бб. Холл, Берт және ДеВрис, Келли, "Эсселер шолуы – «Әскери революция» қайта қаралуы", Технология және мәдениет 31 (1990), 500–507 бб. Якоб, Франк; Висони Алонзо, Гилмар, Әскери революция теориясы: жаһандық, көптеген, шексіз бе? (2014). Паркер, Джеффри. "Әскери революция, 1560–1660 – Аңыз ба?", Заманауи тарих журналы, 48 (1976); оның «Испания мен Нидерланды 1559–1659: Он зерттеу» (1979) кітабында қайта басылған. Роджерс, Клиффорд Дж. ред. Әскери революция туралы пікірталас: Ертедегі заманауи Еуропаның әскери трансформациясы туралы оқулар (1995). Шарман, Джейсон С. "Әскери революцияның мифтері: Еуропалық кеңею және евроцентризм". Халықаралық қатынастар жөніндегі Еуропалық журнал 24.3 (2018): 491–513 (онлайн). Стредлинг, Р. А. "Әскери революция: құлдыраудың салдары", «Еуропа тарихының тоқсандық журналы», 24 (1994), 271–278 бб.