Кіріспе
Әлеуметтік термин. Географиялық бөліну – екі немесе одан көп халықтың санының үлесі белгілі бір аумақта біртекті болмаған жағдайда туындайды. Халыққа кез келген өсімдік немесе жануар түрі, адамдардың жынысы, нақты бір дінді ұстанатындар, түрлі ұлт өкілдері, этникалық топтар және т.б. жатады. Әлеуметтік географияда этникалық топтардың, әлеуметтік топтардың және жыныстардың бөлінуі көбінесе ұқсамау индексі сияқты көрсеткіштерді есептеу арқылы өлшенеді. Бөлінудің (немесе оның керісінше) әртүрлі өлшемдері бар: көріну, тепе-теңдік, шоғырлану, концентрация, орталықтандыру және т.б. Жақындағы зерттеулер жергілікті бөлінудің жаңа көрсеткіштерін де атап көрсетеді. Географиялық бөліну ең көп кездересетін өлшем – адамдардың тұрғылықты жері, бірақ географиялық деректердің көбеюі жеке тұлғалардың әрекет ету кеңістігін толық немесе ішінара пайдалана отырып, бөліну көрсеткіштерін есептеуге мүмкіндік береді.
Geographical segregation exists whenever the proportions of population rates of two or more populations are not homogeneous throughout a defined space. Populations can be considered any plant or animal species, human genders, followers of a certain religion, people of different nationalities, ethnic groups, etc. In social geography segregation of ethnic groups, social classes and genders is often measured by the calculation of indices such as the index of dissimilarity. Different dimensions of segregation (or its contrary) are recognized: exposure, evenness, clustering, concentration, centralization, etc. More recent studies also highlight new local indices of segregation. Geographical segregation is most often measured with individuals' place of residence, but increasing geographical data availability makes it now possible to compute segregation indexes using individuals' activity space, in whole or in part.
Адамдардың географиялық бөлінуі
Сегрегация, кең мағынасында, адамдар бар жерде – әлемнің барлық аймақтарында кездескен, әртүрлі жағдайларда және уақыттарда түрлі формаларға ие болып, физикалық және адамдық ортамен қалыптасады. Халық топтарының кеңістікте шоғырлануы – жаңа құбылыс емес. Қоғамдар қалыптаса бастағаннан бері адамдардың арасында бөлініс болған. Сегрегация мақсатты түрде күшпен немесе уақыт өте бірте-бірте жүзеге асырылған, ол әлеуметтік-экономикалық, діни, білім беру, тілдік немесе этникалық негіздерге құрылған. Кейбір топтар өздерінің әлеуметтік сәйкестігін нығайту үшін бөлініп өмір сүруді таңдайды.
Заңдық бөліну
Сегрегация заңды құрылымдар арқылы туындауы мүмкін, мысалы, Оңтүстік Африкадағы апартеидтің ең ауыр мысалы және тіпті 20-шы ғасырда Германиядағы еврейлерді геттоға жабу. Сегрегация сондай-ақ белгілі бір аудандардағы жер және тұрғын үй бағаларының өсуімен қатар, байлар мен кедейлердің көптеген қалалық аймақтарда бөлінуіне әкелуі мүмкін. Бұл заңнамалар көбінесе Джим Кроу заңдары деп аталды. Бұл заңдар 1960 жылдардың ортасында жойылғанымен, олардың салдары бүгінгі күні американдық қоғамдастықтарда әлі де көрініп тұр. Бұл түрлі-түсті қауымдастықтарда үй иелену, табыс және білім деңгейлері арасындағы айқын айырмашылықтар арқылы байқалады. Апартеидтік Оңтүстік Африкада сегрегация заңдық ұғым болды. Үкімет қара және басқа да түсті терілі оңтүстік африкалықтарды кемсітіп, апартеид саясатын қабылдауға мәжбүр етті. Қабылданған заңдардың кейбіреулері мектептердегі физикалық сегрегация, жерді пайдалану, географиялық сегрегация және мемлекеттік репрессия мәселелерін қамтыды. Бұл заңдар еді, бірақ көптеген ақ оңтүстік африкалықтар үшін бұл әлеуметтік құрылым да болды. Сегрегацияны географиялық шекараларды пайдалану арқылы ынталандыруға болады, бірақ бұл міндетті түрде орындалмайды. АҚШ-та, әсіресе, қоғамдық тұрғын үй жобалары осыған байланысты сынға іріккен. Арзан тұрғын үйді қаралардың кедей аудандарына салу жергілікті афроамерикандықтарды сол аймақта қалуға ынталандырды, ал басқа бай аудандарды қоғамдық тұрғын үйлер салмау арқылы ақтардың толық бақылауында қалдырды. Қазіргі уақытта АҚШ-тағы көптеген қауымдастықтар нәсілдік теңсіздік пен өзін-өзі бөлу салдарынан әлі де сегрегацияланған.
Әлеуметтік бөліну және gentrification
Сегрегация сонымен қатар әлеуметтік факторлардың салдарынан туындауы мүмкін, олар орын алған кезде айқын білінеді, бірақ міндетті түрде үкімет тарапынан бекітілмейді. Бұл бейресми геттолар немесе жай ғана бай аудандар болуы мүмкін. Жер капиталы тұрғысынан алғанда, белгілі бір аймақта адамдар уақыт өте келе қоныстанғаннан кейін жерді сатып алады немесе иеленеді. Кейбір мүмкіндігі бар адамдар жақсы жерге қол жеткізеді (яғни, көбірек өңделетін, әлеуетті капиталға жақын, көрінісі жақсы жерлер). Осы жақсы жерлерге деген сұраныс бағаны көтереді, ал географиялық орналасуы бойынша ғана "жақсырақ" саналатын аймақтар халық құрамы тұрғысынан жабық болады. Мысалы, Ванкувер қаласының Вест-Пойнт Грей ауданы, Ванкувердің орталығының, Шиғанақ аралдарының және су жағалауы мен Британдық Колумбия университетіне жақын орналасқандықтан, бай. Бай адамдар артықшылықтарды алуға қаржылық мүмкіндік алды, нәтижесінде бағалар өсті. Мұндай мысалдарды бүкіл әлемнен кездестіруге болады. Географиялық сегрегация әрқашан жердің көрінісімен анықталмайды. Ол сондай-ақ белгілі бір құрылымдардың маңында немесе нақты табыс деңгейін ескере отырып, арнайы дамытылған аймақтарда да кездеседі. Бұл әлеуметтік факторлар көбінесе жаңарудың (gentrification) салдары ретінде қарастырылады. Жаңару – бұл қоғамның құрамының өзгеру процесі. Бұл өзгерістерге нәсілдік идентификация, экономикалық жағдай және білім деңгейі кіреді. Әдетте, жаңару төмен кірісті және басымдықпен аз ұлттық құрамы бар қоғамдарда жүзеге асырылады. Ол бай отбасылардың, көбінесе ақ нәсілді адамдардың, осы төмен кірісті аудандарға көшіп келіп, ақшаларын қоғамға инвестициялауымен басталады. Бұл қоғамды жақсартуларға қоғамдық көлікті қайта жаңарту, орталық аудандардағы бизнес пен аудандардағы үйлерді жаңғырту кіреді. Бұл аймақтың жалпы инвестициялық құнын арттырады, нәтижесінде тұру құны өседі. Бұл өз кезегінде, бастапқы төмен кірісті тұрғындардың қолжетімсіздікке байланысты қоныс аударуына әкеледі. Бұл сонымен қатар жергілікті тұрғындардың денсаулығына кері әсер етеді, себебі олар әдетте құрылыс алаңдарына немесе зиянды факторларға жақын аудандарда қоныстанғандықтан, улы заттарға ұшырайды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы жаңаруды халық денсаулығы мәселесі деп жариялады. Тағы бір сегрегация термині – гетто, уақыт өте келе әртүрлі контексттерде қолданылған, әдетте қаланың кез келген бөлігін білдіреді, онда белгілі бір адамдар тобы басымдықпен тұрады. Бұл топқа деген қарапайымдық пен мақсатты түрде бөліп-жару мүмкіндігін білдіреді. Бұл барлық геттолар сегрегация мақсатымен арнайы салынған қауымдар мен ғимараттар дегенді білдірмейді, бірақ олардың көпшілігі солай. АҚШ-та афроамерикалық қауымның сегрегациясы, афроамерикалықтарды қала орталықтарында тұруға мәжбүрлеудің орнына, қалалардан ақ адамдардың қашуына байланысты болды.
Қақпалы үйлер
Қақпалы қоғамдастықтарды сегрегацияға қатысты заңдық жүйелер мен әлеуметтік нормалардың үйлесімі деп қарастыруға болады. Бүгінгі күні қақпалы қоғамдастық – қауіпсіздік немесе әлеуметтік жіктелу сияқты ортақ мүдделері бар адамдар тұратын, бақыланатын аудан, бірақ олар міндетті түрде бір этникалық топқа немесе дінге жата бермейді – бұл, көбінесе, халықаралық қоғамдастықтан өзгеше. Қақпалы қоғамдастықтар өте күрделі мәселе, себебі олар айырмашылықты және бөлінуді қолдайтындықтан, қақпалы ауданда тұрмайтындардан өзгешелік сезімін тудыруы мүмкін.
Өзін-өзі бөлу
Өзін-өзі бөліну, еріксіз бөліну сияқты жиі кездесетін құбылыс. Көбінесе, жаңа және бейтаныс елге келген иммигранттар өзара көмектесу үшін және жаңа елдегі қауымдастық сезімін сақтау үшін бірігеді. Мұндай жерлер этникалық анклавтар деп аталады және оларды кез келген қауым немесе адамдар тобы құра алады. Белгілі мысалдарға қытай аудандары, Кішкентай Италиялар және бариолар жатады. Бұл жергілікті құбылыстар этноқалалар түрінде де кездеседі, бұл этникалық анклавтардың өзіне ұқсас, бірақ дәстүрлі қала орталықтарына (қытай аудандары мен Кішкентай Италиялар орналасқан жерлерге) қарағанда, қала шеткерлерінде орналасқан.