Кіріспе

Расалық және этникалық негіздегі кемсітушілік – бұл кез келген адамға оның нәсілі, тегі, этникалық қатыстылығы және/немесе тері түсі мен шаш құрылысы бойынша жасалатын кемсітушілік. Жеке адамдар белгілі бір топқа жататын адамдармен іскерлік қарым-қатынас жасаудан, араласудан немесе ресурстармен бөлісуден бас тарту арқылы кемсітушілікке ұшыратуы мүмкін. Үкіметтер заң арқылы тікелей кемсітушілікке ұшыратуы мүмкін, мысалы, нәсілдік сегрегация саясаты, заңдарды түрліше қолдану немесе ресурстарды пропорционалсыз бөлу арқылы. Кейбір заңнамалық аумақтарда түрлі жағдайларда нәсілге (және кейде басқа факторларға) негізделген кемсітушілікті үкіметке немесе жеке тұлғаларға тыйым салатын кемсітушілікке қарсы заңдар бар. Кейбір институттар мен заңдар нәсілдік кемсітушіліктің салдарымен күресу немесе оны өтеу үшін жағымды шаралар қолданады. Кейбір жағдайларда бұл аз өкілдік еткен топтардың мүшелерін жұмысқа алуды күшейтуді білдіреді, ал басқа жағдайларда белгілі бір нәсілдік квоталар қолданылады. Квоталар сияқты күшті түзету шараларына қарсы шығушылар оларды кері кемсітушілік деп сипаттайды, онда үстем немесе басымдыққа ие топтың мүшелері кемсітіледі.

Шекаралық проблемалар және дискриминацияның осыған байланысты түрлері

Растық шекаралар көптеген факторларды қамтиды (мысалы, тегі, дене бітімі, ұлттық шығу тегі, тілі, діні және мәдениеті), және оны заңмен үкіметтер белгілей алады немесе жергілікті мәдени нормаларға байланысты болуы мүмкін. Тері түсі (мысалы, Фицпатрик шкаласы бойынша өлшенетін) немесе шаштың құрылымы (мысалы, 1a-дан 4c-ге дейінгі шкала бойынша өлшенетін) бойынша кемсітушілік нәсілдік кемсітушілікпен тығыз байланысты, себебі тері түсі мен шаштың құрылымы күнделікті өзара әрекеттесуде нәсілдің белгісі ретінде жиі қолданылады және егжей-тегжейлі критерийлерді қолданатын заң жүйелерінде пайдаланылатын факторлардың бірі болып табылады. Мысалы, 1950 жылғы Халықты тіркеу туралы заң Оңтүстік Африкада апартеид жүйесін күштеу үшін қолданылды, ал Бразилияда нәсілдік квоталарды сақтау үшін адамдарға нәсілдік санатын тағайындау кеңестері құрылды. Тіпті бір туған бауырлардың тері түсі мен басқа да сыртқы белгілері генетикалық айырмашылықтарға байланысты айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Кейбір балалар бірдей ата-аналардан туған болса да, өздерін басқа нәсілге жатқызады немесе басқалар оларды басқа нәсілге жатқызады. Кейбір жағдайларда, бір адамның туылған күні туралы куәлігінде басқа нәсілге, ал қайтыс болған күні туралы куәлігінде басқа нәсілге жататындығы көрсетілуі мүмкін. Әр түрлі ережелер (мысалы, гиподесцент және гипердесцент) бірдей адамдарды әртүрлі жіктейді, ал кейбір адамдар түрлі себептермен заңдық немесе жеке кемсітуден қашу үшін басқа нәсілдің мүшесі ретінде "көрінеді". Белгілі бір нәсіл кейде көршілес географиялық аймақтардағы (мысалы, Австралия сияқты континент немесе Оңтүстік Азия сияқты субконтиненттік аймақ) тұратын, көрінісі жағынан ұқсас этностардың жиынтығы ретінде анықталады. Мұндай жағдайларда, біреудің сол нәсілге жатпайтындығы анықталған жағдайда нәсілдік кемсітушілік болуы мүмкін, немесе бір-бірін бір нәсіл деп санайтын топтар арасында этностық кемсітушілік (немесе этностық жеккөрушілік, этностық қақтығыс және этностық зорлық-зомбылық) орын алуы мүмкін. Кастаға негізделген кемсітушілік ұқсас; каста мұрагерлікпен берілгендіктен, бір кастадағы адамдар әдетте бір нәсілге және ұлтқа жатады деп есептеледі. Адамның ұлттық шығу тегі (оның туған немесе азаматтығы бар елі) кейде оның этникалық немесе нәсілдік ерекшелігін анықтау үшін қолданылады, бірақ ұлттық шығу тегіне негізделген кемсітушілік нәсілге тәуелсіз болуы мүмкін (және кейде кемсітушілікке қарсы заңдарда арнайы қарастырылады). Тіл мен мәдениет кейде ұлттық шығу тегінің белгілері болып табылады және ұлттық шығу тегіне байланысты кемсітушілікке әкелуі мүмкін. Мысалы, Оңтүстік Азия этносының бір адамы Лондонда өскен, Лондондық акцентпен британдық ағылшын тілінде сөйлейтін және оның отбасы британдық мәдениетке сіңген болса, жақында көшіп келген және үнді ағылшын тілінде сөйлейтін сол этностың адамына қарағанда жақсы қабылдануы мүмкін. Мұндай қарым-қатынас айырмашылығы бейресми түрде расизмнің бір түрі ретінде сипатталуы мүмкін, немесе нақтырақ айтқанда, ксенофобия немесе иммигранттарға қарсы сезім ретінде сипатталуы мүмкін. Көші-қон, бірігу немесе бөліну салыстырмалы түрде жақында болған елдерде этногенез процесі этникалық және нәсілдік ерекшеліктерді анықтауды қиындатады және жеке сәйкестікке немесе тиесілілікке байланысты. Кейде иммигранттардың жаңа елдегі этникалық тегі олардың ұлттық шығу тегі ретінде анықталады және бірнеше нәсілді қамтиды. Мысалы, 2015 жылғы АҚШ халық санағы бойынша жүргізілген қауымдастық зерттеу кез келген нәсілдің мексикалық американдықтары ретінде сәйкестендіруді қабылдады (мысалы, Мексикадан шыққан америкалықтар, жаңа Испанияға құл ретінде жеткізілген африкалықтардың ұрпақтары және испан отарлаушыларының ұрпақтары). Мексика үкіметі жүргізген зерттеулерде сол адамдар жергілікті, қара немесе ақ деп сипатталған (саны жіктелмеген көптеген адамдар метисо деп сипатталуы мүмкін). АҚШ халық санағы испандықтар мен латындықтар туралы бөлек сұрақтар қояды, тілді нәсілдік ерекшеліктен ажырату үшін. АҚШ-та латын немесе испандық болуына негізделген кемсітушілік орын алады және егер "испандық" немесе "латын" Американың бұрынғы отарлары тәуелсіздік алғаннан кейін пайда болған этностардан алынған жаңа нәсілдік категория деп саналса, оны нәсілдік кемсітушілік түрі деп қарастыруға болады. Көптеген статистикалық есептер екі ерекшелікті де қолданады, мысалы, еуропалық шығу тегі бар және ақ нәсілділерді басқа топтармен салыстырады. Әр түрлі нәсілдегі адамдарға әртүрлі қарау қағидалары қолданылғанда, нақты адамға қатысты шешімдер оның қай нәсілдік санатына жататындығы туралы сұрақ тудырады. Мысалы, АҚШ-тағы "ақ" ұғымы азаматтық құқықтар қозғалысынан бұрын иммиграция және азаматтыққа ие болу немесе құлдыққа түсу мақсатында қолданылған. Егер нәсіл этнолингвистикалық топтардың жиынтығы ретінде анықталса, ортақ тілдік шығу осы топтың шекараларын анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Финдердің ақ нәсілге жататындығы олардың тілінің үнді-еуропалық емес, ural тілдеріне жататындығына байланысты күмәндалған, бұл оларды моңғол нәсіліне жатқызады деген пікірлер айтылған. Американдықтардың көпшілігінің пікірінше, географиялық еуропалық тегі бар және ақ терілі барлық адамдар "ақ" болып саналады, бұл финдерге және ирланд-американдықтар мен итальяндық-американдықтар сияқты басқа еуропалық иммигранттарға қатысты, олардың ақ екендігі күмәндалған және заңдық емес, жеке кемсітушілікке тап болған. Американдық және Оңтүстік Африка заңдары халықты Еуропадан шыққан ақтар мен Сахара асты Африкадан шыққан қараларға бөлген, бұл басқа аймақтардан келген адамдармен (мысалы, Жерорта теңізінің қалған бөлігі, Азия, Солтүстік Африка немесе тіпті американдықтар) мәселелер тудырған, олардың ақ емес деп жіктелуі заңдық кемсітушілікке әкелген. (Кейбір американдықтардың тайпалары шарттар бойынша артықшылықтар беретін келісімдерге ие, кемсітушілік емес, бірақ олар көбінесе қолайсыз шарттарда келісілген.) Этно-діни топ ретінде діни кемсітушілікке жиі тап болса да, АҚШ-та барлық еврейлердің ақ екендігі де күмәндалған, оларды азиялық (Палестина Батыс Азияда орналасқандықтан) немесе семит (арабтарды да қамтитын) деп жіктеуге тырысқан. Көптеген еврейлердің шығу тегі ежегі заманауи иврит тайпаларынан ғана тұрмайды. Еврей диаспорасы Еуропа мен Африкаға тараған сайын көптеген еврей этникалық топтары пайда болды, нәтижесінде өздерін ақ, қара және басқа нәсілдерге жатқызатын еврейлер пайда болды. Қазіргі Израильде әртүрлі халықтардың қайта бірігуі қара терілі еврейлерге қарсы ақ терілі еврейлердің нәсілдік кемсітушілігіне әкелді.

Жалпы үрдістер

The Washington Post басылымының 2013 жылғы Дүниежүзілік құндылықтар сауалнамасы деректерін талдауы, әр елдегі қанша адамның өзге нәсілді көршілерді қаламастығын көрсетті. Бұл көрсеткіш Австралия, Жаңа Зеландия және Америка елдерінің көп бөлігінде 5%-дан төмен болса, Иорданияда 51,4%-ға жетті. Еуропадағы көрсеткіштер әртүрлі болды: Ұлыбритания, Франция, Норвегия және Швецияда 5%-дан төмен, ал Германияда 22,7% құрады. 30 жылдан астам далалық тәжірибелік зерттеулер 10 елде жұмыс, тұрғын үй және тауар нарықтарында афроамерикандықтарға және басқа да түрлі-түсті адамдарға қатысты айқын кемсітушіліктерді анықтады.

Босқындарға, баспана іздеушілерге, көшіп-қонушыларға және ел ішінде жер аударылған адамдарға қатысты кемсітушілік

Әлемде босқындар, пана іздеушілер, көшіп-қонушылар және ішкі орын ауысқан адамдар нәсілдік кемсітушілік, нәсілшілдік шабуылдар, ксенофобия, этникалық және діни төзімсіздіктің құрбаны болды. Human Rights Watch ұйымының мәлімдемесінше, "расизм – мәжбүрлеу түрінде орын аударудың себебі де, салдары да, және оны шешуге кедергі жасайтын фактор да". Осыған дейін Еуропалық Одақ адамдарды пана іздеушілер немесе экономикалық көшіп келушілер деп сараптап жіктейтін "hotspot" (жарқын нүкте) жүйесін енгізуді бастады, ал 2010-2016 жылдар аралығында Еуропаның оңтүстік шекараларын күшейтілген күзетуге алып, Түркия және Ливиямен келісімдер жасады.

Нидерланды

2013 жылы Нидерландыда жүргізілген зерттеу араб тілінде естілетін есімдері бар жұмысқа үміткерлерге қатысты елеулі дискриминация деңгейлерін анықтады.

Африка

Британдық отаршылдықтың әсері Африка қоғамының мәдениеттеріне зор ықпал етті, бірақ Нигерия сияқты елдердегі ерекшеліктер Оңтүстік Африка сияқты елдерге қарағанда дәстүрге жақын сақталып қалды. Америкалық расизм де Нигериядағы расизмді қоздырады, сонымен қатар американдық расизм идеялары африкалық мәдениеттерге әсер етеді. Отарлаушылықтың және американдық ықпалдың нәтижесінде дамыған расизм, расизмге негізделген билік деңгейлерін құруға себепкер болды. Африка мәдениетіндегі расизм өмірдегі мүмкіндіктерге, вирустарға қарсы сезімталдыққа және тайпалық дәстүрлерге байланысты. Мысалы, солтүстікте тікелей басқару саясаты отарлаушы үкімет пен Фулани-Хауса билеуші тобы арасында жаңа өмір салтын қалыптастырды. Осының салдарынан солтүстік аймақ білім беруді дамытуда оңтүстік және батыс аймақтардан қалып қойды, бұл нәсілдік антагонизмге әкеп соқты.

Уганда

Уганда Иди Амин билігінде болған кезде, азиялықтар мен ақтарды қара нәсілділермен алмастыру саясаты қолданылды. Иди Амин сондай-ақ антисемит еді.

Либерия

Либерияның Конституциясы қара емес адамдарды азаматтыққа қабылдауға құқықсыз деп жариялайды.

Ұлыбритания

2023 жылы Кембридж университеті жүргізген және Ұлыбританиядағы қара нәсілді адамдардың ең көп саны қатысқан сауалнамада 88% жұмыста нәсілдік кемсітушілікке ұшырағанын, 79% полицияның қара нәсілді адамдарды тоқтату және тексеру құқығын қолдануда әділетсіздік жасайтынына сенеді және 80% жас қара нәсілді студенттердің академиялық жетістіктеріне ең үлкен кедергі нәсілдік кемсітушілік екенімен келісті.

Америка Құрама Штаттары

Жұмыспен қамтуға қатысты айтсақ, көптеген аудиттік зерттеулер АҚШ еңбек нарығында нәсілдік дискриминацияға күшті дәлелдер тапты, осы зерттеулерде жұмыс берушілердің ақ түсті үміткерлерге деген басымдығы 50%-дан 240%-ға дейін жетеді. Басқа зерттеулер автомобиль сату, үйді сақтандыру өтінімдері, медициналық қызмет көрсету және такси шақыру салаларында да маңызды дискриминация деректеріне тапқан. Бұл зерттеулерде нәсілді көрсету үшін қолданылған әдіс туралы пікір таласы бар.

Тұрғын үй

АҚШ-та жүргізілген бірнеше тәжірибелік аудит зерттеулері қара және испаниялық американдықтардың әр бесінші және әр төртінші тұрғын үй іздеуінде кемсітуге ұшырайтынын көрсетті. Зерттеушілер ақ нәсілді отбасыларға қарағанда, түрлі-түсті отбасылар үй сатып алу процесіндегі кемсіту салдарынан нашар сапалы және маргиналды аудандарда тұруға мәжбүр болғанын анықтады.

Денсаулыққа әсері

Зерттеулер нәтижесінде расизмге қатысты айтылған кемсітушілік пен нашар физикалық және психикалық денсаулық арасындағы байланыс анықталды. Бұл мәліметтер АҚШ, Ұлыбритания және Жаңа Зеландия сияқты көптеген елдерден алынған.

Денсаулық сақтау жүйесіндегі нәсілшілдік

Медицина саласында нәсілдік дискриминация бар, ол пациенттерге қатысты қарастырылатын тәсілге және олардың диагнозына әсер етеді. Пациенттердің сөздеріне мән берілмейтін жағдайлар бар, мысалы, Серена Уильямсқа қатысты жағдай. Ұлының цезарь тілігі арқылы дүниеге келгеннен кейін, теннисші ауырсыну мен тыныс алудың қиындауын сезінді. Ол медбикеге өз симптомдарының маңызды екеніне бірнеше рет көндіруге мәжбүр болды. Егер ол табандылық танытып, КТ-ны талап етпеген болса, қан ұюына себеп болатын қан қыстырғанын көрсеткен болар еді. Уильямс тірі болмаған болар еді. Бұл жүздеген жағдайлардың бірі ғана, жүйелі расизм жүктілік кезіндегі әйелдерге қалай әсер ететінін көрсетеді. Қара нәсілді аналар арасындағы өлім-жітімнің жоғары деңгейіне нашар жағдайдағы ауруханалар мен стандартты медициналық қызметтердің жетіспеуі себеп болады. Дамылмаған аймақтарда босанған жағдаймен қатар, пациенттердің сезінетін ауырсынына денсаулық сақтау қызметкерлерінің мән бермеуі жағдайды усложнит. Дәрігерлер ақ нәсілді пациенттердің айтқан ауырсынына қарағанда, қара нәсілді пациенттердің айтқан ауырсынын төмен бағалайды, бұл оларды дұрыс емес диагноз қоюға әкеледі. Көптеген адамдар білім деңгейі денсаулық сақтау мекемелеріне жүгінуге әсер етеді дейді, бұл қара нәсілді адамдар ақ нәсілді адамдармен салыстырғанда ауруханалардан қасақана қашып жатыр деген пікірге әкеледі, бірақ бұл олай емес. Тіпті танымал спортшы Серена Уильямстың ауырсыны туралы айтқанда, оған мән берілмеді. Ауруханадағы жағдай пациенттердің денсаулық сақтау мекемелеріне қайта оралуына әсер етеді. Қара нәсілді адамдар ауруханаға ақ нәсілді адамдарға қарағанда сирек түседі, бірақ ауруханаға түскендері ақ нәсілді адамдарға қарағанда ұзақ жатады.

Қара нәсілді пациенттердің ұзақ жатуы күтім жағдайын жақсартпайды, керісінше нашарлатады, әсіресе қызметкерлермен нашар қарым-қатынас болғанда. Аз ұлт өкілдері ауруханаға аз түседі, ал ауруханаға түскендерге нашар күтім көрсетіледі. Бұл дискриминация дұрыс емес диагнозға және медициналық қателіктерге әкеледі, бұл жоғары өлім-жітімге себеп болады. Медикейд бағдарламасы афроамерикалықтар мен басқа аз ұлт өкілдеріне лайықты медициналық көмек алуын қамтамасыз ету және ауруханалардағы дискриминацияны шектеу үшін қабылданғанымен, ауруханаға түсетін қара нәсілді пациенттердің санының аз болуының себебі әлі де анық емес, мысалы, дәрінің дұрыс дозасын алмау. Жас сәбилердің өлім-жітімі және аз ұлт өкілдерінің өмір сүру ұзақтығы АҚШ-тағы ақ нәсілді балалардан әлдеқайда төмен. Қара нәсілді адамдарда қатерлі ісік және жүрек аурулары жиі кездеседі, бұл топтағы жоғары өлім-жітімнің себебінің бірі. Бірақ олар тиісті ем алмайды. Медикейд сияқты аз ұлт өкілдерін қолдау бағдарламалары болғанымен, сақтандырылмаған адамдардың саны әлі де көп. Бұл қаржылық қиындықтар топтағы адамдарды ауруханалар мен дәрігерлерге барудан тоқтатады. Беннер және басқалар жүргізген зерттеу (2018) нәсілдік дискриминация мен әл-ауқат арасындағы байланысты көрсететін бұрынғы зерттеулердің комбинациясын талдады, атап айтқанда, жасөспірімдердің психикалық денсаулығы, мінез-құлқы және академиялық жетістіктеріне қатысты. Зерттеуге азиялық, африкалық және латын американдық топтар кірсе де, нәсілдік топтар арасындағы айырмашылықтар мен қиылысушылықтың басқа да айырмашылықтары туралы болжамдар бар. Осы қатынастарды зерттеу үшін зерттеушілер балалардың нәсілдік дискриминация туралы хабарламалары бар деректерді зерттеді, бұл осы идеяларды одан әрі зерттеу үшін маңызды құрал болды. Сонымен қатар, олар нәсілдік дискриминация мен әл-ауқаттың аспектілері арасындағы байланысты талдады (мысалы, өзін-өзі бағалау, есірткіге тәуелділік, студенттердің қатысуы) осы компоненттерді жастар дамуының кеңірек санаттарына бөлу арқылы: психикалық денсаулық, мінез-құлық жағдайлары және академиялық жетістік. Нәтижелер нәсілдік дискриминация мен жастардың денсаулығына қатысты жағымсыз нәтижелер арасындағы байланыстың барлық үш санатта да бар екенін көрсетті. Сонымен қатар, нәсілдік топтар арасындағы айырмашылықтарды зерттегенде, азиялық және латын американдық балалардың психикалық дамуы үшін, ал латын американдық балалардың академиялық жетістігі үшін ең көп қауіп төнгені анықталды. Нәсілдік дискриминация қара нәсілді жасөспірімдердің 90%-ға жуығына әсер етеді, олардың жеке, әлеуметтік, психологиялық және академиялық әл-ауқатына әсер етеді. Бұл стресстің артуына, өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне және оқу нәтижелерінің нашарлауына әкеледі. Осындай қиындықтардың ортасында олардың жан-жақты дамуы үшін инклюзивті білім беру ортасын құру және мамандандырылған қолдау көрсету маңызды. Зерттеулердің нәтижелері нәсілдік дискриминация туралы хабарламалар мен әл-ауқатқа қатысты нәтижелер арасындағы корреляцияны көрсеткенімен, бұл бір немесе бірнеше нәсілдік топтар басқа нәсілдік топтарға қарағанда көбірек дискриминацияға ұшырайды деген қорытындыға келмейді. Қатынастардың нәтижелеріне басқа факторлар да әсер еткен болуы мүмкін. Мысалы, африкалық текті балаларда нәсілдік дискриминация мен әл-ауқат арасындағы байланыстың әлсіз болуы балаларға нәсілдік дискриминациямен күресуге көмектесу үшін ата-аналардың бағытталған әлеуметтендіру тәжірибелерімен байланысты болуы мүмкін, немесе дискриминацияның ауырлығына қатысты зерттеулердің жетіспеуімен байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, зерттеушілер қиылысушылықтың дискриминацияның вариацияларында маңызды рөл атқаруы мүмкін екенін болжайды. Нәтижесінде, балаларға тиімді қолдау жүйесін анықтау үшін нәсілдік дискриминацияны зерттеуді жалғастыру қажет деген қорытындыға келді.

Жастардың сыншыл санасы мен нәсілдік кемсітушілік

Адам өзінің жеңілдігін түсінгенде, қанау мен кемсітуді ескергенде және осы әділетсіздіктерді жоюға тырысқанда, ол сыншыл сананы танытады. Кейбір сыншылар осы саясатты ақ адамдарға қарсы дискриминация деп сипаттады. Мұндай саясаттың (мысалы, белсенді әрекет) ақ адамдарға қарсы дискриминация екендігі туралы пікірлерге жауап ретінде, әлеуметтанушылар осы саясаттың мақсаты – дискриминацияның салдарынан туған теңсіздікті жою екенін айтады.

Түсініктер

2016 жылғы сауалнамада АҚШ азаматтарының 38% ақ нәсілділерге көп қатысты кемсітушілік көрсетіледі деп ойлаған. Демократтардың 29% АҚШ-та ақ нәсілділерге біршама кемсітушілік бар екенін есептейді, ал республикашылардың 49% осылай ойлайды. Сонымен қатар, осы жылдың басында өткізілген тағы бір сауалнамада АҚШ азаматтарының 41% ақ нәсілділерге қатысты "жайылған" кемсітушілік бар деп сенді. Кері дискриминацияның құрбаны болдық деген сенімнің кейбір адамдардың өзін-өзі бағалауын жақсартатынына дәлелдер бар.

Заң

АҚШ-та 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы нәсілдік дискриминацияның барлық түрлерін, нәсілге негізделген кемсітушілікті тыйымдайды. Кері дискриминация туралы талапты дәлелдеу үшін ақ адамнан күшейтілген дәлелдеу талап етілуі керек деген позицияны кейбір соттар қабылдағанмен, АҚШ-тың Тең жұмыс мүмкіндігі комиссиясы (EEOC) жәбірленушінің нәсіліне қарамастан, нәсілдік дискриминацияның барлық талаптарына бірдей стандартты қолданады.